text
stringlengths 258
560k
| source
stringclasses 1
value | meta
stringlengths 435
3.28k
|
|---|---|---|
Бу дьыл сэтинньи ый 28 күнүгэр Аан дойдутааҕы хомус киинигэр биллиилээх хомусчут, норуот ырыаһыта, саха талба талааннааҕа Л.Н. Турнин бирииһигэр эдэр хомусчуттар күрэхтэрэ буолан ааста. Бу күрэх быйыл бэһис сылын ыытылынна. Эдэр хомусчуттар күрэхтэрин чуолаан Таатта улууһун дьаһалтатын культураҕа салалтата, Кыйы нэһилиэгин музея, Турниннар дьиэ кэргэннэрэ уонна Хомус Киинэ тэрийэн ыыттылар.
Күрэххэ Дьокуускай куорат араас үɵрэҕин тэрилтэлэриттэн уопсайа 13 оҕо, ол иһиттэн биһиги колледжпытыттан алта оҕо – III-с курс студеннара Семенов Уйгу, Колесова Анисия, Слепцова Алена, II-с курс студена Кузьмина Күннэй, I курс студеннара Владимирова Ньургуяна, Рязанская Маша кыттыыны ыллылар. Күрэх үс түһүмэҕинэн үрдүк тэрээһиннээхтик ааста. Күрэх түмүгүнэн кыайыылааҕынан М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университеттан Арыйаана Михайлова буолла.
Маннык араас хайысхалаах күрэхтэргэ кыттар студеннар элбэххэ үɵрэнэллэр: билиилэрэ кэҥиир, сатабыл иҥэр.
Күрэх тэрийээччилэригэр, кыттыылаахтарыгар үрдүк ситиһиилэри, дьолу-соргуну баҕарабыт!
Тɵрүт культура салаата
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:18a34ec1-6cc1-4cbd-b44a-60a54274be21>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://yakkii.ru/news/ob-yavleniya-anonsy/l-n-turnin-aatyinan-homus-k-re-e.html", "date": "2018-05-22T23:26:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794864999.62/warc/CC-MAIN-20180522225116-20180523005116-00403.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Туртас_, манныгы буллум))
Кто из Знаков Зодиака транжира, а кто скупердяй
Каждый человек по-разному тратит деньги. Это очевидно, поскольку сегодня наши потребности одни, а завтра — совсем другие. Тем не менее, взглянув на Знак Зодиака, можно с большой точностью сказать, у кого стремления заработать, влезть в авантюру или потратить деньги гораздо больше. Опытные астрологи уже давно раскрыли эти тайны каждого Зодиакального Знака.
ТРАНЖИРЫ
Самыми легкомысленными и не жалеющими деньги Знаками являются представители огненной стихии — это Овны, Львы и Стрельцы. Овны без зазрения совести и без чувства меры тратят деньги на разнообразные новые вещи, которые только что появились. Им нужно то, чего нет у других. Львы же тратятся не часто, но покупают очень дорогие подарки — им необходимо соответствовать образу центра Вселенной и лидера. Стрельцы же в меньшей степени подвержены бесполезным тратам — они любят отдохнуть, поэтому не жалеют денег на поездки и отпуск.
Вышеописанные Знаки Зодиака транжиры по своей сущности. Однако, например, Рыбы являются людьми с очень слабой организованностью, поэтому часто теряют деньги или покупают то, что им не будет нужно, совершая ошибку. Именно поэтому все астрологи советуют не брать Рыбам в долг, особенно у банков.
Также хотелось бы выделить Знак Водолея, которому свойственно ввязываться в самые разные, в том числе и денежные авантюры. Эти люди могут потерять все деньги за раз, но с другой стороны, этот Знак умеет их и зарабатывать, отличаясь большим везением.
СКУПЕРДЯИ
Скупердяйство — это жадность и мелочность. Да, это скорее отрицательная черта характера. Однако обратная сторона Знаков Зодиака, склонных к накоплению, мелочности и расчету — это грамотная экономия финансовых средств.
Говоря о том, какие Знаки Зодиака наиболее прижимистые, мы вспомним, конечно, про представителей земной стихии. Тельцы — самые жадные из всех. Среди представителей этого Зодиакального Знака очень много людей, которые крайне скупы и никогда не тратят много.
Девы — это те люди, которые являются самыми бережливыми. Они менее жадные, нежели типичные Тельцы, и могут без зазрения совести потратить много денег на то, что очень им необходимо. Эти люди прекрасно планируют семейный бюджет — у них всегда все под контролем.
Козероги же славятся своей осторожностью. Они могут тратить деньги, но только в том случае, если будут знать на сто процентов, что получат свое. Эти люди должны всегда быть уверены в ситуации и в итогах сделок.
Видимо, остальные знаки «золотая середина»)) Слава Богу, я Рак))
һөдүөт-ыллык, пирибиэт, возможно, гены больше повлияли на характер. Арай биирдэ улэбинэн мастер-класска сырыттым. Мастерица Горнайтан кэлэн араас крючуогунан баайан онорбут улэлэрин кордорбутэ, столовой приборга, самоварга тиийиэ баара, картиналар игин. "Туйаара" диэн ткани магазиныгар тэрийбиттэрэ ол корсуьууну.атыылаьааччыларга диэн. Онно олох атын дойдуттан случайно кэлбит тетя баара, танаьа барыта баайыы крючуогунан. сумкатыгар тиийиэ. Мастерица ханна. хаьан торообутун кэпсэбитигэр ол тетя соьуйда а5ай. Оказывается биир куннэ, биир ыйга ол же сылга торообуттэр. Даже ааттара биир быьылаа5а. билигин ойдообоппун. Олоххоторо один к одному майгынныыр - количество детей, профессия и увлечение. Совпадений было много, бэйэлэрэ да сохпуттэрэ, буолар да эбит диэн. Дьикти дии. Дьэ онно итэ5эйэн турабын сулустар кэпсииллэрин.
сөп ди,икки атын дьон холбоһон дьиэ кэргэн тэриммиттэрэ оҕолоро ону удьуордуур буоллахтара,мин уолаттарым олох атыттар,биирэ холку,инникитин толкуйдуур,суоттанар(аҕатыттан),мин саныахпар оскуолаттан сыал туруорунан ,үрдүк үөрэҕи бүтэрэн,сэдэх идэтинэн кабинеттаах үлэһит буолла,иккиһим,оо оом барахсан норуот киһитэ,сила есть ума не надо,чыыста физически(тутуу үөрэхтээх)хамсанан ,үлэлээн дьиэ кэргэнин иитэн олорор,кыра сылдьан спортка үчүгэй этэ,онон оннук хамсаныылаах идэлээх)))
олох атыттар,кэпсэтэр темаларбыт эмиэ,миигиттэ,мин дьоммутиан ылбыт дьоҕурдара кыра уол уруһуйдуур,эһэтиттэн уһанар,көрөрбүт курдук үллэстэн итинник оҕолордоохпут)))
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a9fe5851-aec0-40a3-a5f5-50ea0d1deb33>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4258083", "date": "2018-05-21T06:36:18Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794863967.46/warc/CC-MAIN-20180521063331-20180521083331-00422.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.8881835341453552, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.8881835341453552, \"rus_Cyrl_score\": 0.10323147475719452}"}
|
- Новости
- Образовательные организации
- Учреждения дополнительного образования
- Отчёты УО
- План работы УО
- Независимая оценка качества образовательных услуг
- Развитие образования
- Приказы. Положения.
- Аттестация педагогов
- Городские мероприятия
- Курсы, семинары
- ФГОС
- Отдел передового педагогического опыта
- Физкультура. Спорт
- Городской форум педагогов «Профессиональный стандарт педагога»
- 90-летие Управления образования
- Воспитание детей
- Профилактика правонарушений
- Профилактика детского дорожно-транспортного травматизма
- Школа службы примирения
- Приказы. Положения
- Дополнительное образование
- Психологическая служба
- Логопедическая служба
- Проект "Музыка для всех"
- Городской родительский совет
- Культурный паспорт школьника
- Профориентация
- JuniorSkills – Yakutsk
- Образование детей с ОВЗ
- САМУ "Перемена"
- АТМУ "Столица"
- Сеть национальных МОУ
- Экономика ФХД МОУ
- Охрана труда
- Олимпиады школьников
- Наш профсоюз
- Противодействие коррупции
- Кадровая работа
- Летний отдых детей
- ГИА выпускников
- Объявления
- Полезные ссылки
Саха тылын судаарыстыбаннай тыл быһыытынан оскуолаҕа үөрэтии
5 апреля, 2017 - 17:40
Сахалыы саҥа
Саха үөрэҕэ
Салааланан сайдан
Сандааран таҕыстын.
Алампа.
1992 сыл “Саха республикатын тыл туһунан сокуон” уонна 1995 “Үөрэхтээһин туһунан сокуон” саха тылын оскуолаҕа үөрэтии тосхоллорун чуолкайдаабыта. 1992-93 үөрэх сылыттан республикаҕа нууччалыы тыллаах оскуолаларга саха тылын кэпсэтии таһымыгар уонна Саха сирин төрүт омуктарын культураларын үөрэтии утумнаахтык саҕаламмыта. 1999-2000 үөрэх сылларын Республикатааҕы Базиснай үөрэх былааныгар нуучча тыллаах оскуолаларга 1-7 кылааска диэри саха тылын государственнай тыл быһыытынан булгуччулаах үөрэтии ирдэммитэ. Маны таһынан тылы кытта тэбис тэҥҥэ олохтоох норуот культуратын үөрэтии көдьүүстээҕин, оччоҕо эрэ үрдүк таһымнаах духовнай эйгэ олохтонорун туһунан ЮНЕСКО норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннарыгар үөрэхтээһин боппуруоһугар ыйбыта.
Дьокуускай куорат 23№-дээх орто оскуолатыгар тыл туһунан сокуону 2006 сылтан Г.А.Афонскай дириэктэрдии кэлиэҕиттэн ылынан күн бүгүнүгэр диэри үөрэтэ сылдьабыт. 2016-17 быйылгы үөрэх дьылыгар барыта 44 комплект кылааска- 1327 үөрэнээччи үөрэнэр. Бу 44 комплект кылаастан 7 кылааска саха тылын предмет быһыытынан 215 үөрэнээччи үөрэтэр. Онтон саха тылын государственнай тыл быһыытынан 6-9 кылааска диэри 335 үөрэнээччи, онтон нуучча кылаастарыгар төрүт омуктар культураларын 10-11 кылаастарга 125 үөрэнээччи үөрэтэр. Бу этиллибит 1-9 диэри нуучча кылаастарыгар 434 саха оҕото нуучча кылааһыгар үөрэнэр буолан төрөөбүт тылын кэпсэтии таһымыгар үөрэтэр. Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттан 5, 224 нуучча о5ото уонна биһиги республикабытыгар 120 араас омук биир дьиэ кэргэн курдук олорор буоллахпытына, биһиги оскуолабытыгар 20 араас омуктаах 35 оҕо саха тылын государственнай тыл быһыытынан үөрэтэллэр.
Саха тылын государственнай тыл быһыытынан үөрэтии сүрүн сыалларынан, бастатан туран Саха республикатыгар олорор атын тыллаах омуктары саха тылын кэпсэтии таһымыгар биллэрии, төрүт омук культуратын өйдөөн ытыктааһыннара буолар. Сахалыы кэпсэтии сиэрин билии, саха тылын сайдыытын историятын туһунан наадалааҕын өйдөтүү-бу атын омуктарга саха тылын үөрэтэр учуутал сүрүн соруга. Маны таһынан атын тыллаах омук оҕото саха тылын үөрэтэригэр толерантнай буолара, саха тылын уонна саха төрүт культуратын ытыктыы, убаастыы улаатарыгар усулуобуйа тэрийии- бу оҕону иитиигэ бүгүҥҥү үөрэх сүрүн ирдэбилэ буолар.
Дьокуускай куорат 23№-дээх орто оскуолатыгар саха тылын государственнай тыл быһыытынан үөрэтии сүрүн тосхоллорун, үөрэтии ньымаларын билиһиннэриэхпитин баҕарабыт.
Бастатан туран уруокка кэпсэтии истиҥ эйгэтин тэрийии наада. Маны тэҥэ саха тылын тоҕо үөрэтэллэрин, элбэх тылы билии билиҥҥи олох ирдэбилэ буоларын, саха норуота культура , искусство эйгэтигэр Аан дойдуга ситиһиилэрин, саха биллиилээх учуонайдара, классик суруйааччылара төрөөбүт тылларыгар истиҥ сыһыаннарын билиһиннэрэн туран үөрэнээччилэри сөптөөх турукка киллэрэр көдьүүстээх. Маныаха мин саха тылын өйдүү сатыырым, үөрэтэрим миэхэ чахчы наада эбит диэн өйдөбүл оҕоҕо иҥиэхтээх.Хас биирдии оҕо тылы ылынара араас. Сорох саҥарары сатаабакка тылы өйдүүр да буолара сөптөөх.
Үөрэнэр кинигэнэн, көмө видео матырыйаалларынан хааччыллыы кэнники сылларга баар.
Ордук туһанар ньымаларбыт:
- Оҕо көрөн үөрэнэр ньымата. Хартыынаны, уруһуйу, предмети көрдөрөн, тыллары уонна этиилэри саҥарда үөрэтии.
- Бодоруһуу ньымата. Күн аайы туттуллар тылларынан кэпсэтии, судургу сонуну истии уонна кэпсэтиигэ кыттыһыы. Мэлдьи кэпсэтиигэ туттуллар тыллары хатылаан ситимнээх саҥаны сайыннарыы.
- Уруокка оруолларынан оонньуу ньыматын туттуу. Араас темаларга кэпсэтии.Холобур : “Рынокка”, “Катокка” , “Библиотекаҕа”.
- Оҕону билиигэ-көрүүгэ көҕүтэр ньыма. Үөрэнээччи интэриэһинэй ис хоһоонноох тиэкиһи билсэн, тылы билэргэ дьулуһуута. Холобур «Аадырыс» «Билсиһии» «Кыһыны атаарыы» «Хомус» уо.д.а. тиэмэлэринэн ис хоһоонунан үлэ.
- Үөрэнээччи ситимнээх саҥатын сайыннарыы ньымата. Манна сүрүн болҕомто тиэкиһи кытта үлэҕэ уонна грамматика боппуруостарыгар ууруллар. Тиэкиһи кытта билсэн баран тыл эрчиллиилэригэр, бастатан, сөпкө саҥарыы, онтон грамматика боппуруостарыгар эрчиллии киирэр. Бэриллибит тиэкистэргэ олоҕуран диалог, монолог оҥорорго дьулуһуохтаахтарын ситиһиллэр.
Куорат оскуолаларын икки ардыгар сылын аайы ыытыллар олимпиадаларга, куонкурустарга мэлдьи кыттабыт уонна кэккэ ситиһиилэрдээхпит.Саха сирин улуустарын, музейдарын, төрөөбүт кыраайбыт интэриэһинэй сирдэрин туһунан үөрэнээччилэрбит тиһигин быспакка иһитиннэрии, реферат, презентация оҥороллор. Табыллыбыт үлэлээхтэр кыра кылаастары кэрийэ сылдьан кэпсээн, интэриэһиргэтэн үлэлэрин көмүскүүллэр. Маны таһынан сылын аайы ыытыллар саха тылын Декадатыгар оскуола иһигэр история, география, саха тылын учууталларын түмсүүлэринэн нуучча кылаастарыгар “Төрөөбүт кыраайым” диэн куонкурус ыытыллар. Бу нууччалыы эйгэлээх оскуолаҕа араас омук учууталлара бииргэ түмсүүлээхтик үлэлиирбит үөрэтэр оҕолорбутугар өйдөһүүнү, эппиэтинэһи үөскэтэр.
Ол гынан баран бу саха тылын нуучча кылаастарыгар үөрэтиибитигэр кэккэ проблемалар бааллар:
1. Уу сахалыы тыллаах, иитиилээх о5орун төрөппүттэр нуучча кылааһыгар үөрэттэрэллэр. Аҥардас биһиги оскуолаҕа нуучча кылааһыгар 1-9 кылаастарга 434 сахалыы куттаах оҕо нуучча кылааһыгар үөрэнэллэр. Бу боппуруоһу биллэн турар төрөппүтү эрэ кытта үлэ быһаарар. Өссө детсадка киириэн иннинээҕи саастаах төрөппүттэргэ өйдөтөр үлэ ыытыллара наадалаах дии саныыбын.
2. Саха кылааһа сорох сыл көтөн арыллар. Холобур биһиги оскуолаҕа саха тылын предмет быһыытынан үөрэтиилээх маҥнайгы кылаас түөрт сылга биирдэ көтөн аһыллар. Бу проблема оскуолабыт дьиҥинэн 800 эрэ миэстэлээх, ону билиҥҥи туругунан тыһыынчаттан тахса оҕо үөрэнэр усулуобуйата тэриллэн турар. Онуоха биир сменаҕа да көһүү кэккэ ыарахаттардаах буолан тахсар.
Норуоттар икки ардыларыгар үтүө сыһыан олохтоноругар төрүт олохтоох омук тылын билии, өйдөөһүн үтүө эрэ түмүктэри аҕалара мэлдьэҕэ суох.
“Язык есть самая живая, самая обильная и прочная связь, соединяющая отжившие, живущие поколения народа в одно великое, историческое, живое целое. Он не только выражает собою жизненность народа, но есть именно сама жизнь.” Константин Ушинский.
Дьокуускай куорат 23№ дээх орто оскуолатыгар саха тылын учууталлара Кулакина Т.Е, Гаврильева В.С.
Норуот үгэстэригэр олоҕуран оҕо кутун-сүрүн сайыннарыы.
Ороһутааҕы норуот педагогикатын төрүттээччи, норуот педагикатын Ассоциациятын тэрийбит, республика оскуолатын үтүөлээх учуутала, “Барҕарыы” фондатын бастакы лауреата, Россия айымньылаах педагогикатын Академиятын академига Константин Спиридонович Чиряев 1998 сыллаахха “Олох педагогиката” диэн кинигэтигэр суруйбута: “Саха итэҕэлигэр киһи үс куттаах диэн буолар. Ийэ кут, салгын кут, буор кут. Ол аата киһи айылҕаттан төрүттээх. Айыы үөрэҕэ сиэр-майгы үрдээһинин, киһитийии үөрэҕин быһыытынан айыллыбыта уонна үгүс киэбинэн айылҕаны үтүктэрэ педагогическай сыала-соруга үрдүгүн кэрэһэлиир. Онон биһиги манна болҕомтолоохтук сыһыаннаһарбыт эрэйиллэр.”
Айыы үөрэҕэ диэн тугуй? Айыы үөрэҕэ-саха майгыта-сигилитэ, өйө-санаата, ырыата-тойуга, оһуора-мандара, сиэрэ-туома, үгэһэ, экологията, айылгыта, кэскилэ. Айыы үөрэҕэ диэн саха философията.
Билиҥҥи үөрэх ирдэбилинэн оскуола дьиҥ чахчы көхтөөх, айымньылаах үлэ позициятыгар туруохтаах: оҕо бэйэтэ үлэлиирин күүһүрдэн, билиини бэйэтэ көрдөөн буларын ситиһиэхтээх. Оҕону өйүн-санаатын, духуобунай ис культуратын, айар дьоҕурун сайыннарыы - бу билиҥҥи үөрэхтээһин сүрүн соруга. Онуоха учуутал тэрийээччи, салайааччы, көмөлөһөөччү, сүбэлээччи оруолугар буолуохтаах. “Оҕо ситиһиилээхтик үөрэнэрэ, личность быһыытынан үүнэрэ-сайдара ис духуобунай культурата, майгыта-сигилитэ, өйө-санаата, тыла-өһө кыра сааһыттан төһө чочуллан, сайдан иһэриттэн улахан тутулуктаах. Тоҕо диэтэххэ, үөрэнээччи личность быһыытынан ситэн-хотон тахсыыта үөрэххэ үчүгэй сыһыаны иҥэрииттэн уонна ол нөҥүө култуура сыаннастарыгар сыһыарыыттан ситимнэнэр. Оҕо, чуолаан култуура сыаннастарын төрдүн билбэккэ эрэ, аныгылыы сайдыылаах киһи буолар кыаҕа суох. Сыаннастарга киһини анаан-минээн үөрэтиллибэт, кини маҥнай бэйэтин нөҥүө аһарар, онтон дьэ толкуйдаан, быһааран өйдүүр, ылынар. Культурнай сыаннастар олус наадалаахтар уонна оҕоҕо удьуордааһын нөҥүө дьиэ кэргэҥҥэ ииттииттэн тутулуктаахтар” диэн ССРС уонна РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, СР үтүөлээх учуутала, Учууталлар учууталлара Василий Игнатьевич Николаев “Эн дьолуҥ - оҕо” диэн кинигэтигэр суруйбутун биһиги биһириибит.
Билигин киһи кута-сүрэ уларыйда, уйаҕас уйулҕаланна, араас угаайыга ( этиһиигэ, охсуһууга, киһи сиэриттэн тахсыыга, айманыыга) дэбигис киирэн биэрэр кэмэ кэллэ. Онон куккун куоттарбакка, сүргүн сүтэрбэккэ харыстанан, сэрэнэн олоруохха диэн норуот муудараһын умнумуохха.
Дьокуускай куорат 23 №-дээх оскуолатын учуутулларын иннигэр оҕо бэйэтин кыаҕын, дьоҕурун, талаанын көрдөнө, булуна үөрэнэригэр такайар сорук турбута.
Мантан тэптэрэн өбүгэлэриттэн утумнаан бэриллибит дьоҕурдарын, куттарын-сүрдэрин уһугуннаран сайыннарарга кыах баар буолбута. Оҕо итэҕэйэн, баҕаран туран дьарыктаналларыгар бигэ эрэл үөскээбитэ. Маннык сайыннарар эйгэни тэрийиигэ араас хайысхаларынан үлэбит торумун былааннаабыппыт. Оҥорбут бырайыакпыт 2003-2004 үөрэх дьылыттан үлэлиир. Билигин норуот этническай региональнай уратытын учуоттаан, үөрэтии-иитии биир кэлим эйгэтин олохтооһун көрүллэр. Биһиги омукпут уратытын, үгэстэрин, итэҕэлин олорор эйгэбитигэр сөп түбэһэр гына оҕолорбутугар иҥэрдэхпитинэ духуобунай ис культура өттүнэн үүнүөхпүт. Онон сибээстээн бырайыакпыт сыала-соруга – саха оҕото кутугар-сүрүгэр иҥэринэ сылдьар дьоҕурун арыйан сайыннаран,бэйэтин норуотун историятын, сиэрин-туомун, ис духовнай культуратын ытыктыыр, онтон сиэттэрэн атын араас омук культуратын өйдүүр, чөл санаалаах киһилии киһини иитэн таһаарыы. Бу сыалы ситиһэргэ маннык соруктары ылыммыппыт:
- Оҕо дьоҕурун таба көрөн сайыннарыы.
- Ийэ тылынан санааны толору саҥарар үөрүйэҕи сайыннарыы.
- Олоххо кэрэ өйдөбүлү арааран көрүү.
- Сиэр-майгы олоххо суолталааҕын өйдөөн, ис культура таһымын үрдэтии.
- «Дьүрүһүй» хомус куруһуога. Салайааччы Кулакина Т.Е.
Хомус - норуот духовнай культуратын биир тутаах көрүҥэ. Төһө да ытыс саҕа буолтун иһин тыаһа нарын-намчы, музыката дьикти – кэрэ, хоһооно хомуһуннаах. Киһини кытта кыттыһан, киһи тыынынан тиллэн ооннььуур буолан, хомус киһилии кэпсиэн, сахалыы саҥарыан, үөрүүнү үрдэтиэн, мунчаарбыты уоскутуон, ыальдьыбыты эмтиэн сөп. Ол иһин хомусчут хомуһун кытта холбоһон, дууһата долгуйан, иэйиитэ киирэн, имэҥирэн оонньоотоҕуна, хомус дорҕооно дьоһунтан дьоһун тойук, нарынтан нарын куолас, ыраастан ыраас ырыа буолан салгын устун намылыйа устан, хайа да киһи кутун тутар, дууһатын долгутар, сүрэҕин үөрдэр. Хомуһу сөбүлүүр киһи хомуһун кытта үөрбүт күнүгэр өрөгөйүн үллэстэр, хомойбут кэмигэр санаатын аралдьытар, ыарыйдаҕына ыарыытын эмтэтэр. Ити курдук былыр былыргыттан өбүгэлэрбит барахсаттар харыстаан илдьэ сылдьыбыт хомустара кэлэр кэскили, ыччаттары иитиигэ-үөрэтиигэ сүдү күүс буола сырыттаҕа.
Хомус – саха культуратын саамай тарҕаммыт, кэрэ көрүҥэ буоларын быһыытынан, киһи барыта оонньуон, үөрэтиэн сөп. Хомуска ооннььооһун үс көрүҥүн арааран өйдөтүү наадалаах: былыргылыы сыыйа тардыы, тыаһы үтүктэн оонньооһун, музыка айан оонньооһун. Онуоха маннык сатабыллары туһанабыт:
- Билсиһии (истии, тутарга, сүрүн охсууга үөрэнии, сүрүн дорҕооҥҥо үөрэнии, тыынарга үөрэнии).
- Умсугутуу (маастардар толорууларын истии, араас ньыманы иһитиннэрии, хомус уустарын билиһиннэрии).
- Уһуйуу (охсуу арааһын уһуйуу, дорҕоону уларытыы, тыыныыга дьарык, кылгас дорҕоону оонньуурга дьарык, сатаан истэргэ дьарык).
- Чочуйуу (бары тэҥҥэ охсуу, тыыныы, тэтими уларытыы, репертуар бэлэмнээһин).
Хомус хомуһуннаах музыката оҕо өйө-санаата сайдарыгар, кута-сүрэ бөҕөргүүрүгэр улахан оруоллааҕын чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Ол курдук хомусчут оҕо ааҕар, саҥарар дьоҕура сайдар, ону таҥынан болҕомтолоох, өйгө тутар дьоҕура, сахалыы толкуйа, уйулҕатын сайдыыта үрдүүр.
- «Чэчик» сценаҕа толорор дьоҕуру сайыннарыы куруһуога. Салайааччылар Кулакина Т.Е., Гаврильева В.С.
Саха сытыары сымнаҕас, наҕыл, киэн көҕүстээҕин, үлэттэн илиитин араарбатын, олоххо тардыһыыта ураты күүстээҕин норуот айымньылара кэрэһэлииллэр. Ол да иһин норуот тылынан уус-уран айымньылара, саха суруйааччыларын айар үлэлэрэ үүнэр ыччаты үтүөҕэ-кэрэҕэ, сиэрдээх быһыыга-майгыга ыҥыра-угуйа турдахтара. Норуот өркөн өйө, олоҕу ырыҥалааһына, киһини чинчилээһинэ, кэрэни айыыта барыта ийэ тылыгар – уус-уран айымньыга өлбөт-сүппэт үйэлэнэн иҥэн сылдьар. Биһиги ийэ тылбыт көмөтүнэн оҕо нарын дууһатын уһугуннаран, төрүт тылын ис сүрэҕиттэн ытыктыыр киһини иитэн таһаарыахтаахпыт. Ол инниттэн оҕоҕо төрөөбүт тыл сүөгэйин-сүмэтин иҥэрии, саха суруйааччыларын аахтарыы, айар эйгэҕэ холонуу, хоһуйар ньымалары үөрэтии, сценаҕа туттуу-хаптыы, артыыстааһын, оҕо айымньы геройун уобараһын таба өйдөөн оруолга киирии курдук үлэлэр баһылыыр оруолу ылаллар. Онуоха "Чэчиктэр" сценическай культураны сайыннарар куруһуок сыала-соруга:
- Оҕо айымньы ис хоһоонун ылынан артыыстыыр дьоҕурун арыйыы.
- Оҕо сцеанаҕа дьон иннигэр тутта-хапта сылдьыытын чочуйуу.
«Төрөөбүт кыраай» кыраайы үөрэтэр-чинчийэр куруһуок. Салайааччы Гаврильева В.С. " сыала-соруга:
- Оҕо билэр-көрөр үөрүйэҕин сайыннарыы.
- Оҕо төрөөбүт дойдутугар истиҥ сыһыанын, бэриниилээх буолуутун уһугуннарыы.
- Оҕо бэйэтин ис кыаҕынан чинчийэр үлэтин сыаналаныытын тэрийии.
"... үгэстэр саханы омук быһыытынан киэргэтэр уратылаахтар. Ыччат өбүгэлэрбит ити үгэстэрин хараҕын харатын курдук харыстыахтаах, салгыы сайыннарыахтаах, оччоҕо эрэ саха культурата үйэлэр усталарыгар киһи аймаҕы үөрдэ, биһирэтэ, киэргэтэ туруоҕа."
М.А.Алексеев народнай учуутал
Ханнык баҕар норуот үгэһэ олох күндүтүн, ил-эйэ эрэ өрөгөйдүөхтээҕин, атааннаспат сиэр-майгы, айылҕаҕа, үтүө ыраас санааҕа, дьулуурга сүгүрүйүү олохсуйуохтааҕын итэҕэтэллэр. Үөрэнээччи ону иҥэн-тоҥон үөрэтэр, өйдүүр, сылыктыыр буоллаҕына кутугар холбуон, сүрүгэр иҥэриэн сөп. Бэйэтин норуотун төрүт үгэстэригэр иитиллибит киһи син эмиэ баараҕай мас курдук дириҥ силистээх-мутуктаах, олоххо тирэхтээх буолар. Онуоха биһиги сөптөөх үөрэтэр, уһуйар үлэ, дьарыктаныы араас көрүҥнэрин, ньымаларын тобуларбыт эрэйиллэр. Үөрэнээччи оскуолаҕа билии эрэ ыларынан муҥурдаммакка, сиэрдээх, үтүө быһыылаах-майгылаах, кэлэр кэскилигэр эрэллээх киһи буола үүнэрин ситиһии – бу билиҥҥи үөрэхтээһин ирдэбилэ.
Түбүктээх үлэ хайаан да үтүө түмүктэрдээх буолар. Ол курдук ...
Бырайыак үлэтин түмүгэр эрэнэр эрэлбит - өй-санаа, эт-сиин өттүнэн чэгиэн-чэбдик, саха төрүт өйдөбүллэрин, үйэлээх үгэстэрин ытыктыыр, тутуһар, айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдыбыт, бэйэтин сайыннарар кыахтаах уонна олоххо суолун булуммут бигэ тирэхтээх, чөл куттаах-сүрдээх киһини иитэн таһаарыы. Онон норуоппут үтүө үгэстэрин иҥэриммит, дьоҕурун сайыннарбыт, майгы-сигили өттүнэн сиппит, олоххо сыалын-соругун өйдөөбүт эрэ ыччат биһиги кэскилбит буолар диэн бигэ эрэллээхпит. Бу курдук тэринэн норуот үгэһин иитэр кыаҕын туһанан, нуучча оскуолатын эйгэтигэр бэйэбит оҕолорбут куттарын-сүрдэрин сайыннаран үлэлии-хамсыы сылдьабыт.
Дьокуускай куорат 23№ дээх орто оскуолатыгар саха тылын учууталлара Кулакина Т.Е, Гаврильева В.С.
Галерея:
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:05f2a361-d712-4726-ba6c-94ffbc99eb1f>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://yaguo.ru/node/2655", "date": "2018-05-23T18:22:33Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794865702.43/warc/CC-MAIN-20180523180641-20180523200641-00459.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Үс ирдэбил
«Эһиил, бу кэнники икки сыллааҕы курдук, үчүгэй бүддьүөттэнэрбит саарбах. Онон үбүлээһини көдьүүстээхтик уонна кэмигэр туһанарга кыһаныахха», — диэн бэлиэтээтэ СӨ Ил Дархана Егор Борисов бээтинсэҕэ улуус баһылыктарын кытары көрсүһүүтүгэр.
Егор Афанасьевич эһиилги сылга федеральнай бүддьүөт дохуоттаах чааһыгар уустуктар баалларын этэн туран, өрөспүүбүлүкэ хааһынатын үллэстии 2017-2019 сс. муниципальнай тэриллии харчыны төһө көдьүүстээхтик уонна кэмигэр туһаммытыттан көрөн барыаҕын туһунан эттэ. «Төһөнөн муниципальнай тэриллии судаарыстыбаттан кэлбит харчыны кэмигэр сөптөөхтүк, көдьүүстээхтик туһанар да, онно көмө барыаҕа», — диэн иһитиннэрдэ кини.
Манна даҕатан эттэххэ, сыл бүтүүтэ федеральнай хааһынаттан кэлбит үбүлээһин кэмигэр туһаныллыбакка, нөҥүө сылыгар Саха сирэ бырагырааматтан көппүт да түгэннэрэ бааллара. Ол иһин Егор Афанасьевич манна баһылыктар болҕомтолорун хатыан хатыыр.
Холобур, мунньахха тутуу миниистирэ Вера Кузакова иһитиннэрбитинэн, тус олорор дьиэлэри тутууга көрүллүбүт харчыттан билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 35,6 % эрэ туһаныллыбыт. Абый, Ньурба, Уус Маайа, Горнай, Таатта, Амма, Үөһээ Бүлүү үбүлээһини 70-80 % толорон иһэр буоллахтарына, уон улуус, Сунтаар, Мирнэй, Дьааҥы, Эбээн Бытантай, Өймөкөөн, Ленскэй, Булуҥ, Усуйаана, Аллайыаха, Нерюнгри, көрүллүбүт үбүлээһини туһаммакка олороллор. Бырагыраамаларынан ылан көрдөххө, кэлбит үбү-харчыны туһаныы улуустарынан араастаһан тахсар. Ол иһин бырабыыталыстыба бары эйгэни хабан, үбүлээһин тоҕо туһаныллыбатаҕын учуоттаан бэйэтигэр түмүк оҥостуоҕа.
Тутуу боппуруоһугар сыһыаран Егор Борисов элбэх оҕолоох ыалларга бэриллибит учаастактарга инфраструктураларын ситэрэн биэрэргэ эттэ. «Сорох баһылыктар сири түҥэтиинэн наһаа үлүһүйдүгүт. Суола-ииһэ, уота-күөһэ суох биэртэлиигит. Манна эһиги эппиэтинэстээххитин умнумаҥ», — диэн туран, хас биирдии баһылык бу чааһыгар эппиэтинэһи сүгүөхтээҕин бэлиэтээтэ.
Ону таһынан хаарбах дьиэлэри суох оҥорууга өссө эбии 1,76 млрд солк. көрүллэрин туһунан иһитиннэрдэ. Санатан эттэххэ, бу ааттаммыт федеральнай бырагыраама эһиилгинэн тохтуохтаах. Ол эрээри билигин өрөспүүбүлүкэбитигэр баар хаарбах дьиэлэри барыларын биир сыл иһигэр көтүрэн саҥаттан тутар кыаллыбат (билигин 2012 с. тохсунньутугар диэри испииһэккэ киирбит дьиэлэр көһүөхтээхтэр). Ол иһин өрөспүүбүлүкэ салалтата РФ бырабыыталыстыбатыгар бырагырааманы салгыырга туруорсар. Ол чэрчитинэн, ааспыт нэдиэлэҕэ СӨ бырабыыталыстыбата Олох-дьаһах, коммунальнай хаһаайыстыбатын саҥардыы фондатын кытта дуогабар түһэрсэн, ити 1,76 млрд солк. эбии ылары ситистэ. Онон бу бырагыраама көмөтүнэн, кэнники биэс сылга олорор дьиэлэри тутуу боппуруоһа төрдүттэн быһаарыллан эрэр. Өссө да быһаарыллыа турдаҕа. Онуоха хас биирдии баһылык кэлбит харчыны төһө сөптөөхтүк, көдьүүстээхтик туһанарыттан тутулуктаах. Бу тутууга эрэ буолбакка, бары эйгэҕэ барыларыгар сыһыаннаах.
Аграфена КУЗЬМИНА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:1c2f907d-4336-462b-be5c-562200895d81>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://sakha-sire.ru/2016/09/27/%D2%AF%D1%81-%D0%B8%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%B1%D0%B8%D0%BB/", "date": "2018-05-24T19:05:58Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794866772.91/warc/CC-MAIN-20180524190036-20180524210036-00139.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000087022781372, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000087022781372}"}
|
НВК САХА – Саха сирин тустууга Дмитрий Аксенов байыаннай сулууспалаахтар ортолоругар аан дойду чемпионатыгар финалга таҕыста. Бу туһунан спортивнай суруналыыс Николай Бястинов иһитиннэрэр. Дмитрий 61 киилэҕэ тустар. Чемпионат Москва куоракка ыытыллар.
Саха сирин бөҕөһө Арассыыйа хомуур хамаандатыттан тустар.
Кини Кытай тустуугун Тяны 3:1 ахсаанынан, онтон Казахстан бөҕөһүн Елдос Абикеновы 5:0 (туше) ахсаанынан хоппута.
Сарсын финалга Монголия тустууга Хаш-Эрден Бямбадоржы кытта киирсиэҕэ.
Дмитрий 2017 сыллаахха Россия чемпионатыгар боруонса мэтээл хаһаайынынан буолбута. Кини Владимир Кириллиҥҥа дьарыктанар. –ай
Источник: сайт телеканала «Якутия 24».
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bb2e263e-6a5f-4954-9b5c-08f36e029e8f>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://nvk-online.ru/dmitrij-aksenov-aan-dojdu-chempionatygar-bastaky-mieste-i-in-kiirsie-e/", "date": "2018-05-23T05:06:14Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794865450.42/warc/CC-MAIN-20180523043959-20180523063959-00523.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999716281890869, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999716281890869}"}
|
....
У каждого форумчанина своя жизнь, свое мировоззрение, свои мысли.
.....
Уже ночь. УснутьУмомУсталымНи о чемНе думаю
Сахалыы суруйаҕын дуу?
якутская раскладка есть
только просто по-русски пишу
.
Сегодня и так все готовятся к домашнему Новому году. Поэтому что-то скучновато на форумах по-моему мнению. Я и так не захожу в топы, только 1-2 топ и все. Комп может лежать без действия долго.
северина_, ол аата үчүгэйдик өйдүүр буоллаҕын дии? Мин Илин Эҥэртэн сылдьабын онтон эн хоту ханныккыный? Муома?
Эн Илин Энэр, онтон мин арктическай улуустан торуттээхпин.
северина_, ол аата Тиксии дуо?
Привет Северина билсэ5ин дуо?
Привет, ол кими кытта?
/
Тикси буотах.
саккырыыр
//
"Эн ити дойдуттан сылдьагын да?
Манна өҥөйбөтөх ырааппыт эбит. Туох сонун баарый?
Мин эмиэ манна өҥөйбөтөҕүм ырааппыт. Киирэн аахпыккар махтал.
Тэгил, к акции памяти ветеранов войны сылдьагын дуу суох дуу?
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ecd62dbd-cd5f-4d43-ae7a-63de168e0fe5>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4296627", "date": "2018-05-24T19:24:34Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794866772.91/warc/CC-MAIN-20180524190036-20180524210036-00376.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.999116837978363, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.999116837978363}"}
|
гербалайф буортутун туьунан 20 сыл тухары суруйаллар, кэпсииллэр агай дии. Наркотиктаах тургэнник уерэнэгин бырахтаххына ломкалыыгын уонна ессе тургэнник уойагын. Уьуннук
испиттэр анараа дойдуга барбыттара. Айбыт киьитэ бэйэтэ гербалайфтан же елбутэ. Иммунитеткын сиир. Терут иьимэн.
гербалайф
дилеры выходят на рынок используя интернет, ватсап итд итп значить обходят налоги, что уже подозрительно. На упаковках нет сертиф номера, нет полной анатации продукта, словом ограничивают себя от ответсвенности. Если что то случится во время приема преппарата, то не подкапаешься
соп тубэьэр диэн буолбатах в меру иьиэххэ наада буолуо. Ырарга явно больше меры иьэ5ин ол иьин тургэнник ыраллар. БАД -тар куьа5аннара биллэр барыта боком эргийэр. Лучше эмис сырыт ээ чем ыарыьах буолуохтаа5ар доссо куьа5ана эрдэ олуоххун соп дии. Бэйэн сила воли ылынан диеталаа спордунан дьарыктан и все ырыан
Ити гербалайы дьахталлара харчы эрэ туьуттан сааппакка дьрну булкуйа сылдьаллар.Ырар туох аанньа уьу.Ыран да тупсубуттара комтубэт хпрахтар дьолточчу испит буолар.
Утренний завтрак дижн дьону туокэйдээн ыныран киллэрэллэр.Олох барыман.Зарчы туьуттан кэрээннэриттэн тахсыбыт гербалайф консульаннарыгар.Иирбит курдуктар.
Гербалайф иьимэн пустая трата денег. Хайаа после 6ч.аьаама мучнойу сиэмэ. Мин оннук 25кг бырахпытым ынырык учугэй харчы барбат. Мин эмиэ после родов 80кг болтум. Ону ыксаан после 6ч аьаабатазым аан бастаан конечно ыарахан дэлби ымсыыразын игин зато билигин 55кг сылдьыбытым 1сылтан орто. Организм уорэнэн хаалар эбит 6ч кэннэ аьаатахпына иьим ыалдьар сразу. Онон плюс тоттору уойбаккын. Сарсыарда каша игин кофе без сахара иьэбин бэйэм уруккатиан черный ынырык учугэй оннук легкай баитык киирэр. Кунус миин кыра озолоох дьон бары миин иьэрэ боло. Уонна аьаан бутээт иьит хомуос сууйазын уонна озолоргун утутан баран ужин астыыгын онтун 5ч игин буьар ону аьыыгын созотох гречка рис курица игин типа макарон игин буотах. Макарону биьи ваще сиэбэппит мииннэ эрэ. Оннук ордук эбит. Уонна 6ч. Тотон корсозун ыыбыччары буотах. Онтое киэьэ дьонун аьыыр кэмнэригэр остуолга олорон помидор игин сиэххин соп без ничего. Дьоннун утутазын уонна дьиэзин сууй хомуй танас сууй дэлби хамсанан2 утуйаалазын типа инник курдук режимна олорон 25кг сутэртим начаас. Онон гербалайфтамака да киьи ырар 100%.
Иьэбин,только наьаа улуьуйбэккэ,сарсыарда аайы завтрагын эрэ, хотя арааьа олус элбэх быьылаах.Ыйааьыным туьэр ,тас корунум, уопсай состояниям учугэй,дьон да этэринэн. Бэйэм дистрибьюторбын ,30% кыра сыанага ылан иьэбин,ону кимиэхэ да почти кэпсээбэппин,кимиэхэ да сын,алаабаппын,ылын диэн...
Учугэйин билэр дьон син биир иьэллэр,улахан айманыыта суох...
Мин сааьым 47, эмиэ эмис этим, бээм кыра роспар 83 киилэ этим, Олохпор эмиспиттэн элбэх эрэйи кербутум,ыйааьыным улаханыттан доруобуйам да биллэн турар мелтех этэ, давление, астма, кравница барыта баара. Онтон биир кун туран бэйэбин сиэркилэ5э туран керуннум уонна аргаайдык ырбыт киьи диэн санаа5а кэллим. Ол кунтэн ыла аьылыкпын аччатан, дьоммор астаабыт аспыттан аьаспакка бэйэбэр кыра гына ас буьарынан, фрукты овощи салаттарын оностон онон аьылыктанан сылдьыбытым. Билигин ыйааьыным 50 буолла, ессе бу сайын 47 дылы туьэрэ сылдьыбытым. Билигин бэйэбин наьаа чэпчээбит курдук сананабын, доруобуйам да олох учуей буолла, одышкам ваще суох, хамсанарбар быдан чэпчээтим, онон этиэм этэ, кыргыттаар, ол бу ону маны испэккэ бэйэ5ит аьылыккытын хонтуруолланын, калорийа а5ыйах, белога элбэх астары аьыы сатаан, бастаан са5алыырга конечно ыарахан, мин даже ытыыр этим, но тулуйуохтаахпын диэн тулуйбутум, билигин результаппын кере кере астынабын. Аьылыккытын аччатар кэмнитигэр тэннэ зарядкаларда оноро сылдьын, эккит-сииннит ыйанан хаалбатын курдук, уонна наьаа аччыктаатыбыт диэн тулуйбаппыт диир буоллаххытына уута иьин, уу туох да буортута суох, наоборот туьата элбэх. Миигин урут 30 сааспын туола иликпинэ биир быраас ыйааьыннын туьэр диэбитэ, билигин сатаан туьэобэтин да 30 сааьын кэннэ туьэрэргэр ыарахан буолуо, онно кыайыан суо5а диэн турардаах. А мин ыйааьыммын туьэриибин 44-45 сааспыттан са5алаабытым, Онон киьи хайа ба5арар сааска туьэриниэн сеп эбит диэн санаа5а кэллим. Главнайа оннук-маннык БАД-тарынан буолбатах, бэйэбин хонтуруолланан, аспын аччатан, ПП-нан, хамнанан, суурэн-кетен. Главнайа киьиэхэ ба5а наада, ба5а баар буолла да кыайыаххыт. Кытаатын кыргыттаар, барыгытыгар кэрэни, ситиьиини, тулууру ба5арабын
Мин
Мин гербалайф иьэбин. Учугэй туьалаах интереьинэй буолла5ына билсээрин телефонум номера 89644150402 хас киьи баар да оччо мнение баар буо. Хас биирди киьи олохо бэйэтин илиитигэр. Гербалайфтан киьи елле диэн точнайа суох инф. Гербалайфтаан елбут уьу барыта уьуйээн эрэ. 20 сыл гербалайф иьэр тетяны билэбин. Кимнээхэр чэмэлгэн
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b55aa80b-154c-4793-990e-85efad173174>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=3908841", "date": "2018-05-24T19:15:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794866772.91/warc/CC-MAIN-20180524190036-20180524210036-00383.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999815225601196, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 10, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999815225601196}"}
|
Аҕа уонна уол “Дьоһун солбук” күрэххэ төһө бэлэмнээхтэрин көрдөрдүлэр2017-04-040231Аҕа күнэ
Бу өрөбүллэргэ, ол эбэтэр, муус устар 1 күнүгэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Аҕа күнүн чэрчитинэн Тиксии Култуурнай-спортивнай комплекс спортивнай саалатыгар аҕаларга уонна уолаттарга аналлаах “Дьоһун солбук” диэн ааттаах-суоллаах спортивнай күрэх буолан ааста.
Тэрээһиҥҥэ биэс аҕа уолаттарынаан уонна бырааттарынаан бастыыр иһин күөн көрүстүлэр. Күрэх сэттэ түһүмэхтэн турда: аҕаларга АК-47 аптамаат ыһыыта, таҥыыта; 24 киилэлээх гиирэ көтөҕүүтэ; уолаттарга тардыныы көрүҥэ; бэһиэлэй түһүмэхтэрдээх эстафета; түргэнник саллаат хааһытын аһааһын; “Көмүс илии” диэн ааттаах түргэн туттунуулаах таҥас тигиитэ уонна бүтэһик түһүмэҕинэн канаат тардыһыыта буолла.
Тэрээһини Арктикатааҕы гимназия үһүс кылааһын үөрэнээччилэрэ ырыанан астылар. Бастакы түһүмэххэ, АК-47 аптамаат ыһыытыгар уонна таҥыытыгар, аҕалар бары үчүгэй бириэмэни көрдөрбүттэрэ, кыттааччылартан ким даҕаны уһуннук бадьыыстаспатаҕа.
24 киилэлээх гиирэни көтөҕөн, төрөппүттэр оҕолоругар холобур буолан, күүстээхтэрин-уохтаахтарын көрдөрдүлэр.
Тардыныы этааба. Кыра уолаттар бэйэлэрин төһө кыаналларын дьэ манна көрдөрүлэр. Бу көрүҥҥэ бэрт үчүгэй техникэлээхтик тардынарын көрдөрөн, утарсааччыларын лаппа ырааҕынан хаалларан Мезенин Дмитрий кыайыылааҕынан таҕыста.
Ханна да буоларын курдук, күрэхтэһии саамай бэһиэлэй көрүҥэ эстафета буолар. Манна хамаандалар үчүгэй хартыыналары көрдөрбүттэрэ.
“Дьоһун солбук” саамай интэриэһинэй уонна көрдөөх түһүмэхтэринэн буоллулар бириэмэҕэ саллаат хааһытын аһааһын уонна таҥас тигиигэ “Көмүс илии”. Дьэ манна көрдөрбүттэрэ хамаандалар түргэн туттунуулаахтарын.
Тэрээһини дьону умсугутан тардар, ыһыылаахтык-хаһыылаахтык барар канаат тардыһыыта буолла.
Кэлээччи дьон мантан туора турбакка, бэйэлэрин хамаандаларыгар ыалдьан, саала толору буоларын, баарын биллэрбитэ.
Күрэхтэһии быыһыгар Тиксиитээҕи маҥнайгы нүөмэрдээх оскуола иккис кылааһын оҕолоро ырыанан, кыргыттар үҥкүүнэн дьон биһирэбилин ылан, сэргэхситтилэр.
Түмүккэ үһүс бочуоттаах миэстэни Василий Попов быраатынаан Корякин Егордуун ылла, иккис бириистээх миэстэҕэ Корякин Егор быраатынаан Дмитрий Никитинниин таҕыстылар уонна ыытыллыбыт тэрээһин муҥутуур кыайыылаахтарынан Александр Мырсанов быраатын Мезенин Дмитрийдыын ааттаннылар.
Кыттыыны ылбыт бары хамаандалар сыаналаах бириистэринэн, грамоталарынан наҕараадаланнылар.
Сыл аайы үгэс буолбут күрэхтэһиигэ Василий Попов бу да сырыыга бириистээх миэстэттэн түспэтэ. Кини тэрээһин бириистэрэ сылтан сыл тупсан иһэрин этэр уонна өссө да кыттыыны ылыам диэн баҕа санаатын үллэстэр.
Кыра уолаттарга күрэх байыаннайдыы этааптара инники олохторугар туһалыа диэн эрэнэбин, инникитин кинилэр эр дьон ааттаахтара, дьиэ кэргэн аҕа баһылыктара, өһүллүбэт тутаахтара буолуохтара турдаҕа.
Харысхан ПОПОВ
Ещё по теме:
2017-05-02Традиции пешелыжного перехода сохраняются
2017-04-20Быйылгы Оонньуулар түмүктэрэ
2017-04-18Семен Шамаев: “Өбүгэ оонньуутуттан” саҕалаан “Манчаары”, “Азия оҕолоро” оонньууларыгар уонна Олимпиадаҕа тиийиэххэ сөп
2017-03-25Хапсаҕай халбар хамсаныыларын көрдөрдүлэр
2017-03-18ИДьМ бирииһигэр хапсаҕайга өрөспүүбүлүкэтээҕи аһаҕас турнир
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c089c9cc-24ee-4197-b46b-960b6cc0db80>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://www.mayakarc.ru/?module=articles&action=view&id=1911", "date": "2018-05-26T02:20:50Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794867277.64/warc/CC-MAIN-20180526014543-20180526034543-00066.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 12, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Дьоллоох Дьокуускай куораппытыгар саха улуу бэйиэтэ Алампа Софронов аатынан уулуссаҕа турар “Тээйэ” диэн ытык сир-дойду аатын кытта ситимнээх кафеҕа Тээйэ Катя-Екатерина Борисова "поэтическай киэһэни тэрийэбин, кэлэн ыалдьыттаа" диэбитигэр үөрэ-көтө сөбүлэспитим.
Ити курдук, ыам ыйын 5 күнүгэр, айар тыл аҕата Алампа аатынан уулуссаҕа поэзия дьоро киэһэлэрэ ыытыллар айыы ситимэ олохсуйар олоҥхо эйгэтэ оҥоһулуннун диэн, дьэ, өрө көтөҕүллэн туран, айар куттаахтар мустан хотоҕостуу субуллар хоһооннорбутун аахтыбыт, ырыа-тойук да дьиэрэйдэ, сайдам иэйии саҕылынна, сыккыс санаа тыргылынна.
Бу иннинэ, олунньу ый бүтүүтэ, “тээйэлэр” литератураҕа саҥа аат быһыытынан сонуннук киирбит Анатолий Софронов- Онтуон кинигэтин сүрэхтэниитин ыыппыттар. Онтон кыым саҕаннар, поэтическай киэһэлэри ыытар баҕа санааларын олоххо киллэрэргэ дьулуспуттар.
“Айар кут: көҥүл иэйии” түмсүү бу сыллар устата, чахчы да, айар куттаах дьону бэйэлэрин тула түмэннэр, түмсүүлэрин иһинэн “Кырсаада” ансамблы тэрийэннэр, бу поэтическай киэһэ уотун-күөһүн сүрүн саҕааччыларынан буоллулар. Амма түмсүүтэ, тутуспутунан кэлэн, тускуллаах тусаһаны олохтостулар. Айар куттаах доҕотторум Маргарита Иванова-Дайар Суһум, Саргылаана Харитонова, Афанасий Гуринов-Арчылан, Тамара Егорова-Талбаана, Константин Петров, Иван, Сардаана Дьячковскайдар-Кыталыктар, Любовь Горохова-Сүүмэх, Акулина Белолюбская-Дойдууна, Антонина Христофорова уонна да атыттар бу поэтическай киэһэ кэрэхсэбиллээх ыалдьыттара буоллулар. “Тээйэҕэ” поэзия дьоро киэһэтэ табылынна!
Саха омук — айыы куттаах, айар куттаах.
Саха омук — Саха сирэ диэн киҥкиниир киэҥ эйгэлээх сомоҕолоспут тутуллаах.
Субу “Тээйэҕэ” ыытыллыбыт курдук хомуһуннаах хоһоон киэһэлэрэ, айар куттаахтарбыт ырыалара-тойуктара иһиллэр истиҥ эйгэлэрэ үөскүү-тэнийэ турдуннар. Саха хоһооно сайыннын, саха ырыата дьиэрэйдин! Туску!
Саргылаана ГОЛЬДЕРОВА-Саргы КУО.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ce78b9c5-086f-41e7-8729-a7290483c6ff>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/kultura/779-teeje-e-poeziya-kie-ete", "date": "2018-05-21T09:14:44Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794863972.16/warc/CC-MAIN-20180521082806-20180521102806-00543.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 19, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Бэйэн билэр инигин, россия образовательнай систематын. Барыларын акаарылар диэбэппин, ол эрэн акаары эрээри сытыы студент кимнээгэр учугэйдик дипломун туттарар, улэ миэстэтэ проф навыган буолбакка эрэ билсиинэн улэгэ киирэллэр. Онон эн бырааьын 1/4 оннук далай акаары, баай аймахтаах папалаах, мамалаах буолуон сеп.
Мин тус санаам
1/4 , ол аата 25% кыра ди вероятноьа. Барыларыгар оннук курдук этээччилэр, биьиэхэ эмиэ ити курдук эппиттэрэ, доруобай о5олордоохпут. Вероятноьы этээччилэр. Онтон бэйэ5иттэн тутулуктаах, эмп мээнэ испэккэ, арыгы испэккэ, табах тардыбакка, онноо5ор кырааска сытын сыттаабакка, онноо5ор баттаххын кырааскаламмакка доруобай о5о торуур. Бэйэ5иттэн тутулуктаах билигин.
Ол 3 ыйдаах о5ону тугу барытын диэхтэрин соп буо. Оссо ситэ сайда илик кырачааны. Хаалларан,айыытын. 75% доруобай о5о диэн дии. Ол околоплоднайын тугу эрэ сиэбитин Инин буолуо дии,эмп Инин,онон оннук кордорор.
Быраастары билэ5ин,барытын уллуннэрэн этээччилэр,эбээччилэр,ответственностан куттаналлар.
Хаалларбат,доруобай о5о.
чиччик о5олор мин кэтээн кордохпунэ уксун ити торууругэр родовой травматтан 99% буолаллар курдук дии, шипцынан инин тоботун тутан таьааралларыгар, онон надрез онотторун сэпкитигэр (кесарево буолбатах онтун), торообууккутун кэннэ тута тигэллэр онтун. Торуу киирэргитигэр, олох бутэьик срокка бу тороору туран киирин, оччо5уна естественнайынан барар. Эрдэ киирдэххитинэ ыарыы булан кесарево оноро сатыахтара. Ыарыы барыларыгар баар.
Төрөт,олох абортатыма.только мин сүбэлиэм этэ биири,прививка төрөөтө да бэрдэримэ.арыый улааппытын кэннэ дьэ прививкалат.Оҕо сордоох төрөөтүн кытта сразу прививка биэрэллэр,онтукайын дьэ араастык дьайыан сөп.ол иһин аутист,дцп игин араас проблемалаах оҕолор элбээн иһэллэр.ону хаһан да билиммэттэр былаастар биһиэхэ да атын да омуктарга,тоҕо диэтэххэ миллиарднай бизнес. Онон оннук,туох баар үчүгэйи баҕарабын эйиэхэ уонна эн төрүү илик кырачааҥҥа.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9285d971-1cd1-459c-9a60-a652809593bf>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4373430", "date": "2018-05-24T13:48:28Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794866326.60/warc/CC-MAIN-20180524131721-20180524151721-00466.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000004529953003, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000004529953003}"}
|
Баары толору туһанан — сайдыыга, бииргэ тутуһан — кэскиллээх аартыкка
СӨ үөрэх уонна наука миниистирин бастакы солбуйааччы Ф. В. Габышева Таатта улууһугар үлэҕэ саҥа киирбит дьиэлэрдээх үөрэх тэрилтэлэригэр сырытта, үлэ-хамнас хайдах баран иһэрин билистэ. Игидэй, Тыараһа оскуолаларыгар саҥа тутуллуохтаах дьиэлэргэ тутууга бэлэмнэниини көрдө-иһиттэ. Феодосия Васильевна Таатта улууһун баһылыгын Михил Соровы кытта оскуолалар, эбии үөрэхтээһин, оҕо саадтарын салайааччыларын, кэллэктииптэри кытта көрсөн кэпсэттэ, дьон-сэргэ тус санаатын иһиттэ.
Туора Күөл оскуолатыгар кылаастар, спортивнай саала, кабинеттар, аактабай саала, остолобуой ситэриллэн, үлэ күргүөмнээхтик ыытылла турара тута көстөр. Көрүдүөргэ, холларга оскуола историятын, үлэ ис хоһоонун көрдөрөр стендэлэр тупсаҕайдык оҥоһуллубуттар.
Көрсүһүүгэ сэттис кылаас үөрэнээччилэрэ «Дорҕоон» вокальнай-инструментальнай ансаамбыллара оонньооһуннара, вокальнай ансаамбыл «Айар ыллыктар» ырыалара, уолаттар триолара, сэттис кылаас үөрэнээччитэ Арсен Кузьмин ырыата, «Дьиэрэҥкэй» ансаамбыл үҥкүүтэ сүргэни көтөхтүлэр. Кэнсиэри салайбыт тохсус кылаас үөрэнээччилэрэ Даша Егорова, Айтал Аянитов оҕо аймах махталын ситэрэн биэрдилэр. Туора Күөл оскуолатыгар урут да, билигин да үөрэх-билии хаачыстыбата үрдүк. Учууталлар оҕону үөрэхтэрин сэргэ наукаҕа сыһыаран конференцияларга, чинчийиилэргэ, эбии үөрэхтээһиҥҥэ утумнаахтык үлэлэһэллэр. Итиннэ эбии, билигин үс айар куттаах эр дьон педагогтар үлэлии сылдьаллара төһүү күүс буолар. Педагог-балетмейстер, С. Зверев-Кыыл Уолун аатынан СӨ үүҥкүү тыйаатырыгар уһуннук солистаабыт С. Андросов үҥкүүгэ, талааннаах ырыаһыт, культура уонна искусство коллеһын выпускнига Г. Васильев ырыаҕа хаһыс да сылларын таһаарыылаахтык үлэлииллэр. ВИА-ны уопуттаах педагог, музыкант идэлээх, дэгиттэр талааннаах Е. Наумов быйылгы үөрэх дьылыттан салайар. Дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы О. Гуляева кинилэри улахан махталынан ааттаталыыр.
Бу күн улуус үөрэҕин тэрилтэлэрин салайааччыларыгар төгүрүк остуол ыытылынна. Тэрээһиҥҥэ элбэх киһи санааларын үллэһиннилэр. Улуус баһылыга М. Соров, баһылыгы социальнай боппуруостарга солбуйааччы И. Сивцева, үөрэх улуустааҕы салалтатын начальнига А. Миронова күүһү, өйү-санааны түмэр «Таатта иитэр-үөрэтэр эйгэтэ» кластер тэриллэн үлэлиирэ билиҥҥи кэмҥэ тоҕоостооҕун эттилэр. Тааттатааҕы оҕо искусствотын оскуолатын дириэктэрэ Д. Попова музыканан бүттүүн дьарыктаныы оҕо, улахан да дьон дьоҕурдара аһылларыгар төһүү буолбутун иһитиннэрдэ. «Улуус киинигэр оҕо искусствотын дыбарыаһа тутуллара буоллар диэн баҕалаахпын», — диэтэ. «Сулусчаан» оҕону сайыннарар киин — оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Е. Алексеева олоҥхо педагогикатынан Илин эҥэр хас да улууһун оскуолаларын хабан үлэлииллэрин, оҕолору саахымакка уруккуттан дьарыктыылларын, билигин улуус элбэх уһуйааннара утумнаахтык ылсыбыттарын кэпсээтэ. Тыл эппит дьон оҕо саадыттан саҕалаан кырачаан айар дьоҕурун сайыннарарга эбии үөрэхтээһини кэҥэтэр соруктаах үлэлэр ыытыллалларын билиһиннэрдилэр. Маннык дьаһаныы кэнчээри ыччат үөрэнэргэ баҕатын күүһүрдэр бигэ тирэх буоларын ыйдылар.
Феодосия Васильевна салгыы Игидэй орто оскуолатын дириэктэрэ В. Лопатины, нэһилиэк баһылыгын Р. Захаровы, Кыйытааҕы «Сардаана» оҕо саадын сэбиэдиссэйин В. Чемпина-Варламованы, Тыараһа орто оскуолатын дириэктэрин П. Полускины, бэтэрээн учуутал П. Чехордуну кытта көрсөн кэпсэттэ. Тыараһалар саҥа оскуолаларын тутуутун өссө төгүл туруорустулар. Игидэйгэ саҥа таас оскуола тутуллар былаһааккатын, тутуу ыытылларыгар бигэргэммит бырайыагы, оскуола билиҥҥи туругун, иитии-үөрэтии үлэтин көрдөрдүлэр, билиһиннэрдилэр. Феодосия Васильевнаны кытта миниистир көмөлөһөөччүтэ А. Гуляева, министиэристибэ ресурснай хааччыйыыга киинин дириэктэрэ В. Аржаков, өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх саҥа таас оскуолалары туппут уонна тута сылдьар «Монтажник» ХЭТ салайааччы А. Ханин сырыттылар.
Икки оскуоланан сылдьан баран Ф. Габышева иитии-үөрэтии үлэтэ дириҥ ис хоһоонноохтук ыытылларын, учууталлар үүнэр көлүөнэни киһи быһыытынан иитиигэ, билии-көрүү өттүнэн сайыннарыыга көдьүүстээхтик үлэлииллэрин бэлиэтээтэ. Кэлин уон сылга Тааттаҕа тутуллубут Уус Таатта, Чычымах, Чөркөөх, Баайаҕа, Харбалаах орто оскуолалара, Чөркөөххө саҥа таас оҕо саада, Кыйыга оҕо саада бары ирдэбиллэргэ толору эппиэттииллэрин, манна оҕо аймах иитиллэригэр, үөрэнэригэр дьиҥ кыһамньылаах үлэ ыытылларын бэлиэтээтэ. Тыа сиригэр үчүгэй оскуола, оҕо саада баар буоллаҕына дьон-сэргэ олохсуйарын, олорор усулуобуйа тупсарыгар кыах үөскүүрүн эттэ, онно эрэнэрин биллэрдэ. Маны сэргэ, Игидэй орто оскуолатын таас дьиэтин бырайыага федеральнай бырагыраамма испииһэгэр киирбитинэн, үбүлэниигэ кэпсэтиилэр ыытыллалларынан, тутуу саҕаланарыгар эрэл баарын иһитиннэрдэ. Көрсүһүүлэр түмүктэригэр Туора Күөл оскуолатын үлэ уруогун кабинета модульнай станогу, спортивнай инвентары, Игидэй оскуолата уонна «Сатабыл» оҕо айымньытын сайыннарыы киинэ робототехника кэмпилиэктэрин тутан үөрдүлэр, кэнчээри туһугар өссө күүскэ үлэлииргэ тирэх ыллылар.
Улуус баһылыга М. М. Соров үөрэх тэрилтэлэригэр таас дьиэлэри тутуу кэскиллээҕин, бу өттүнэн улууска сайдыы суоллара баар буолбуттарын иһитиннэрэн туран үөрэх уонна наука министиэристибэтигэр, чуолаан Феодосия Васильевнаҕа, тыа сиригэр, Тааттаҕа үөрэхтээһин сайдыытыгар киллэрсэр сүдү кылаатын, дьон-сэргэ иннигэр эппит тылын хайаан да толорорго дьулуурдааҕын, норуот улахан ытыктабылын ыларын үрдүктүк тутан сыаналаата, махталын биллэрдэ. Таатталар инникитин баары өссө көдьүүстээхтик туһанан, ыччаппыт сайдыы саҥа аартыктарынан эрэллээхтик хардыылыырыгар туруулаһан үлэлиэхпит диэн эрэннэрдибит.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:fba8bbc2-512c-4c30-89e4-ffb4a4c58cb6>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "https://news.rambler.ru/world/35913931-baary-toloru-tu-anan-saydyyga-biirge-tutu-an-keskilleeh-aartykka/amp/", "date": "2018-05-25T21:04:20Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794867217.1/warc/CC-MAIN-20180525200131-20180525220131-00307.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
11:23Сааскы сынньалаҥҥа «Кэскил» слетугар
Сааскы сынньалаҥҥа «Кэскил» республикатаа5ы слетугар сылдьыбытым туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. Хаһыат редактордара, сурунаалыстар, спонсордар уонна баһаатайдар слет маҥнайгы күкнүттэн саҕалаан биһигини сылаастык көрсөн арыаллатылар, биһигини «Смена» санаторий- профилакторийга олордон, аһатан, оонньотон сынньаттылар. Бу слет сүрүн санаата, мин санаабар буолар, мин санаабар, билсиһии- конференция, көрсүһүүлэр, экскурсиялар, ураты суруналыыс эйгэтин кытары билиһиннэрии, баҕар инникитин ким эрэ суруйар дьоҕура арыллан суруналлыыс идэлээх буолуо диэн .
Биэс күн устата, биһиги, санаторийга сытан сынньанан эрэ кэлбиттэрэ буолуо дии саныыр буоллаххытына- сыыһыаҕыт....
Бу слет сынньаныы, минньигэс аһы сии- сии сытааһын эрэ буолбатах.
Хас күн аайы былааннаммыт көрсүһүүлэр, долгутуулаах конференциялар, араас курэхтэр, научнай практичексай ааҕыылар уонна да атын. Кэлбит оҕолор бары көхтөөхтүк кыттан араас кыайыылаах бириистэри туттулар, ол курдук ким эрэр кинигэ, ким эрэ лааҕырга путевка, телефон . Уолаттарга анаан «Кэскил Боотур» күүстээх күрэх ыытылынна, кыргыттарга- «Мисс Кэскил» кэрэ куолар хас да түһүмэҕинэн бэлэмнэнэн кэлэн кытыннылар.
Уопсайа республика араас муннугуттан 152 оҕо кэлбит эбит, онно биһигини отрядтарынан араартаан, баһаатайдары анаан, доҕордоһон, бэһиэлэйдик бириэмэбитин атаарбыппыт. Баһаатайдарбыт олус талааннаах, оҕолору кытта үлэлэһэр дьоҕурдаах дьон эбиттэр. Биһиэхэ араас оонньуулары, сценклары көрдөрөн элбэхдтик күллэрбиттэрэ.
Бу слету тэрийбит суруналыыстарга мин махталым муҥура суох. Онно сылдьаммын үгүһү биллим, элбэх доҕоттордоннум. Инникитин өссө да маннык слеттар буолуохтара диэн эрэнэбин, кэтэһэбин.Аня Владимирова 8 «а» кылаас «Охлопков NEWS» юнкора
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:11dc5177-901d-42d1-adfb-384c5d4ae2db>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://xn--2-wtbgl0b.xn--p1ai/news/saasky_synnala_a_kehskil_sletugar/2016-04-16-52", "date": "2018-05-22T09:42:32Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794864657.58/warc/CC-MAIN-20180522092655-20180522112655-00374.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
МБДОУ "Детский сад №19 "Мичил", с.Борогонцы МР “Усть-Алданский улус(район)” РС(Я)
Воспитатель МБДОУ "Детский сад №19 "Мичил"
Анна Федоровна, достойная звания воспитатель года 2018! Молодая,перспективная,творческая,идейная,просто очень хорошая, любящая детей и свою профессию педагог! Желаю удачи!
Спасибо
Анна Федоровнаҕа профессиональнай конкурска ситиһиини баҕарабын. Үчүгэй баҕайы сүбэлэри укпуккун. Наһаа баай харандаас коллекцияҕын көрөн сөҕөн турардаахпын
Анна Федоровна желаю удачи, пусть Ваш труд и вклад в наших детей оценится наивысшей наградой, которой Вы достойны!
Анна Федоровнаҕа куонкурска үрдүк ситиһиини! Эноҕону, төрөппүтү кытта үлэҥ үрдүктүк сыаналаныан баҕарабыт. Биһиги оҕолорбутугар олус үчүгэй сыһыаннаххын,элбэххэ үөрэтэҕин,уһуйаҕын,бэйэҥ олус талааннаххын,араас интириэстээххин.
Видеоролик воспитателя Сивцевой Анны Федоровны очень содержательный, яркий охватывает все сферы деятельности детей, соответствует с задачами реализации гос.политики в сфере образования
Анна Федоровна визитнай карточката билицци уйэ5э олус септеехтук интириэьинэйдик оцоьуллубут. Улэтин ис хоьоонун барытын арыйар
Анна Федоровна, иитээччилэргэ бэйэтин сайтын нецуе угус элбэх улэгин ыытаннын опыккын таргаппыккын.Маладьыас. Ессе да угус элбэх ситиЬиилэри, Воспитатель года конкурска кыайыыны багарабын
Анна Фёдоровна лучшая из всех! Желаю удачи!
Анна Фёдоровна желаю удачи!
Визитная карточка очень интересная 😍😃
Где можно взять или купить такие книжки 😊
Очень интересный видеоролик, Анну Федоровну знаю как человека спокойного, любящего детей, ответственного, творческого. Желаю успехов в работе!
Садовникова Клара Спиридоновна диэн 52 сыл педстажтаах педагог суруйабын. Аня эн сайткын кердум. Угус еруттээх улэгин урдуктук сыаналыыбын. Бу конкурска кыттан урдук ситиьиилэнэргэр ба5арабын. Инникитин да5аны угус элбэх ситиьиилэри, чэгиэн доруобуйаны, тус олоххор дьолу-уерууну ба5арабын. Талан ылбыт идэ5инэн, эдэр ыччаты иитиигэ- уерэтиигэ бэйэц кылааккын киллэрсэ, уопуккун тар5ата тураргар ба5арабын.
Анна Фёдоровна, презентациян наьаа учугэй! «Иитээччи 2018» конкурска ситиьиини, биир идэлээхтэрин сэнээрилэрин, о5олору кытары улэн ситиьиилээх тубуктээх улэн, тумуктээх буоллун!
Анна Федоровна! Вы создали замечательный сайт. из этого сайта можно сделать вывод, что вы очень творческий педагог, мастер своего дела! Меня заинтересовали методические разработки. Порекомендую своим коллегам.
Спасибо, что делитесь замечательными наработками!
Анна Федоровна, иитээччибит улэн таьаарыылаах буоллун. Конкурска ситиьиини.
Анна Федоровнага » Иитээччи 2018″ урдук ситиьиилэри. Угус элбэх киэн ис хоьоонноох улэгинэн оголорбутун уерэтэ сылдьаргытынар махталбытын тиэрдэбит
Анна Федоровна, желаю вам творческих успехов. Удачи на конкурсе👏
Иитээччибитигэр Анна Федоровнаҕа үрдүк ситиһиини баҕарабын!
Ааҕааччыларга сайтка тиһиллэн киирбит Анна Федоровна сыралаах үлэтин материалын үөрэтэн көрөргүтүгэр ыҥырабын, дьиэ-кэргэҥҥэ, оҕоҕо олус туһалаах сүбэлэри-амалары булуоххут.
Анна Федоровна наьаа билиилээх ,сымнагас санаалаах.😊оголор таптыыллар убаастыыллар агай.😍 Ессе да элбэх ситиьиини сайдыыны багарабыт🤗
Махтал
Алексеева Татьяна Ильинична, Отличник РФ, Учитель учителей, ветеран педагогического труда.
Анна Федоровна улэтин уопутун биьирээтим, педагог быьыытынапн киэц эйгэ5э биьирэнэр улэлээ5э кэрэхсэбиллээх.
билицци кэмцэ о5о сайдыытыгар сеп тубэьэр араас ньымалары туттууга сонуннук кестер. Иитээччи улэтэ уустук ирдэбиллээх, чахчы улэтигэр бэриниилээх эрэ киьи бу идэни талар дии саныыбын уонна ойуччу тутан махтанабын. Анна Федоровна5а инникитин айымнньылаах улэтигэр ситьиини ба5арабын.
Анна Федоровна конкурска ситиьиини ба5арабын!
Улэц ис хоьооно киэн, иитэр-уерэтэр улэ5ин, видеоролик керен астынным. Маладьыас!
Анна Федоровна5а кыайыыны,ситиьиилэри.
Анна Федоровна конкурска ситиһиини! Айымньылаах үлэҥ үрдүктүк сыаналанарыгар!
Анна Федоровнаҕа конкурска ситиһиини
Анна Федоровна, талбыт идэтигэр чахчы бэриниилээхтик, таьаарыылаахтык, айымньылаахтык улэлии сылдьар киьинэн аа5абын эйиигин, конкурска урдук ситиьиини, кэлэр кттугэр улэ5эр, тус олоххор табыллыыны ба5арабын
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Комментарий
Имя *
E-mail *
Сайт
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:81440c56-61bd-4375-b789-30df26b03f7c>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://sivcevaaf.ou14.ru/2018/04/11/vizitnaya-kartochka-dlya-uchastiya-v-professionalnom-konkurse-vospitatel-goda-2018/", "date": "2018-05-20T13:50:22Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794863570.21/warc/CC-MAIN-20180520131723-20180520151723-00610.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9996639490127563, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9996639490127563}"}
|
«Россия-1» ГТРК «Саха» телеханаалыгар быһа эфиргэ Томмоттон Марина Костромина Егор Борисовка ыйытыы биэрдэ. Онно Ил Дархан өрөспүүбүлүкэни медицина үлэһиттэринэн толору хааччыйыыга былаас ыытар үлэтин кэпсээтэ.
«Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр элбэх үлэ ыытыллар, ол иһигэр тэрээһин үлэлэргэ эмиэ. Биһиги «эйэҕэс медицинаны» тэрийиэхтээхпит, ол аата медицина үлэһиттэрэ ыарыһахтарга истиҥник уонна болҕомтолоохтук сыһыаннаһыахтаахтар. Бу туруоруллубут соругунан тустаах министиэристибэ дьарыктанар. Үгүс нэһилиэнньэлээх пууннарга бу хайысха биллэрдик тубуста. Ити эрээри билигин даҕаны биирдиилээн технология, быраастар уонна медперсонал тиийбэт. Чуолаан Томмот боппуруоһугар мин кылаабынай бырааһы кытта кэпсэтиэм«, — диэтэ Егор Борисов.
Кини этэринэн, ХИФУ уонна медколледж баазаларыгар медицина үлэһиттэрин бэлэмнээһин күүскэ, былааннаахтык барар: «Икки кыһалҕаны бэлиэтиэм этэ. Бастатан туран, уопсай эмтиир быраастарынан толору хааччыллан олорор буоллахпытына, биирдиилээн чопчу хайысхалаах быраастар тиийбэттэр. Иккиһинэн, үөрэх ылбыт исписэлиистэр тыа сиригэр бара сатаабаттар. Эдэрдэри көҕүлүүр сыалтан биһиги оройуоннарга барар медицина үлэһиттэрин өйүүр бырагыраамалардаахпыт: «Сельский доктор», «Сельский фельдшер» уонна да атын. Ити эрээри бары өттүнэн усулуобуйалаах Мииринэй, Нерюнгри, Алдан оройуоннарыгар кадрдар тиийбэттэр. Тоҕо диэтэххэ, урукку өттүгэр ити муниципалитеттарга медицинаны онно үлэлиир бөдөҥ тэрилтэлэр хааччыйаллара. Хайдах курдук кинилэр бырагыраамаларын аҕыйатааттарын кытта, медицина үлэһитэ тиийбэт буолла. Бырабыыталыстыба бу боппуруоска ылыста, балаһыанньа онон тупсуоҕа«.
Маны сэргэ, Ил Дархан билигин өрөспүүбүлүкэҕэ перинатальнай уонна онкологическай кииннэр киириилэригэр туһаайыллыбыт медицина үлэһиттэрин бэлэмнээһин күүскэ бара турарын эттэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0764e272-2cf5-4e28-af26-497521df0605>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://sakha.ysia.ru/egor-borisov-uluustary-meditsina-le-itterinen-haachchyjyyga-bylaas-k-steehtik-leliir/", "date": "2018-05-22T21:20:02Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794864968.11/warc/CC-MAIN-20180522205620-20180522225620-00230.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000087022781372, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000087022781372}"}
|
Ааспыт үйэ 90-с сыллар саҕаланыыларыгар игирэ Егор уонна Гавриил Толбоновтар ырыа кырдалыгар былааһы ыла сылдьыбыт кэмнэрин бары да өйдүүбүт. Икки тэбис-тэҥ сирэйдээх-харахтаах, быһыылаах-таһаалаах, истиҥ, эйэҕэс мичээрдээх уолаттар кэрэ аҥаардар куттарын тутуохтарын туппуттара. Бу иннинэ саха сыанатыгар игирэ ырыаһыттар диэн суох этилэр. Арааһа, Гошалаах Ганя бастакы уонна, бакаа, бүтэһик игирэ ырыаһыттар эбиттэрин олохпут көрдөрөр.
Биһиги, игирэ дьон хараҕынан көрдөхпүтүнэ, кинилэр эмиэ бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар наһаа истиҥ, харыстабыллаах сыһыаннаахтар. Быраата убайын тылын быһа гыммат, кини тугу эппитинэн сылдьар. Майгыларынан арыый уратылаһаллар. Ол курдук, Гоша 15 мүнүүтэ инники төрөөбүт буолан эбитэ дуу, сүрдээх дуоспуруннаах, оттомноох, оттон Ганя саҥарыах иннинэ саҥарбыт, кэлбит-барбыт сытыы эр бэрдэ.
Дьэ, уолаттарбыт, хайдах-туох олороллор эбитий?
Өрүүтүн бииргэбит
– Гоша анаабырдар күтүөттэрэ буоллаҕыҥ?
– Кэргэним Надежда Николаевна – Анаабыр Сааскылааҕын кыыһа. Билигин улууска социальнай көмүскэл управлениетын начаалынньыгынан үлэлиир. Икки оҕолоохпут. Кыыспыт Мичилийэ 6-с кылааска үөрэнэр, уолбут Арылхан 6 саастаах, оҕо саадыгар сылдьар. Надябыныын 1999 сыллаахха долгуйар Дьокуускай куоракка көрсүһэн ыал буолбуппут. Кэргэним дьонугар соҕотох күндү күтүөттэрэ буолабын.
Кэргэним өттүнэн аймахтарбыт Туприннар – халыҥ аймахтар. Аҕабыт Николай Туприн – Кэһиилээх Уола – улууска биллэр киһи. Кинини Саха Островскайынан ааттыахха сөбө эбитэ буолуо. Икки хараҕынан көрбөт. Ол эрээри олоххо тулуурунан, кыайыытынан барыбытыгар холобур буолар күндү киһибит. Хас да кинигэ ааптара. Элбэх хоһоону суруйар, ол хоһоонноругар элбэх ырыа айыллан ылланар. Мин кини биир хоһоонугар ырыалаахпын. Ийэ кынным – Мэҥэ Хаҥалас Наахаратыттан төрүттээх Евдокия Исакова – эдэр сааһыгар Сааскылаахха кийиит буолан барбыт. Эдэр сылдьан иккиэн бииргэ Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэммиттэр.
– Дьэ, тугу үлэлиигин, дьарыктанаҕын?
– Сааскылаахха тыа сиригэр мээнэ суох, аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир “Алмаз” этнокултуурунай кииннээхпит. Онно звукооператорынан үлэлиибин. Маны сэргэ хаартысканан дьарыктанабын. Устуудьуйалаахпыт, фонограмма оҥоробут. Бэйэм муусука айарбын, суруйарбын сөбүлүүбүн.
– Бэйэҕит төрдүгүт хайа диэкиний?
– Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыгар 1969 сыл ахсынньы 20 күнүгэр, тымныы муҥутаан турар кэмигэр, 8 оҕолоох ыалга 9-с, 10-с оҕолорунан 15 мүнүүтэ быысаһан күн сирин көрбүппүт. Хомойуох иһин, төрөппүттэрбит: аҕабыт – биһиги 4-с кылааска, оттон ийэбит 7-с кылааска үөрэнэ сырыттахпытына, күн сириттэн барбыттара. Улахан убайбыт Василий көрөн-истэн улаатыннарбыта, онон киниэхэ улахан махталлаахпыт. Аҕабытын солбуйбут күндү киһибит ааспыт сыл ахсынньытыгар суох буолбута.
– Төрүттэргитигэр игирэ удьуордаата дуу?
– Чугас аймахтарбытыгар да, бииргэ төрөөбүттэрбитигэр билиҥҥитэ игирэ суох.
– Төһө бииргэ таҥна-сапта сылдьаҕыт?
– Билигин бииргэ таҥныбаппыт. Оҕо сылдьан таҥнааччыбыт. Биһиги үөрэнэрбит саҕана Кириэс Халдьаайы оскуолатыгар 7 игирэ баар этибит. Интэриэһинэй, биир кэмҥэ оччо игирэ оҕо үөрэммитэ.
– 15 мүнүүтэнэн аҕа киһи, бырааккын көрө-истэ сылдьар буоллаҕыҥ?
– Эрдэ төрөппүттэрэ суох хаалан, бырааппар ийэ-аҕа кэриэтэбин. Игирэ буолан, олохпутугар улаханнык арахса иликпит. Арай, ыал буолан баран, кини 2 сыл Ньурбаҕа олорор кэмигэр тус-туһунан олоро сылдьыбыппыт. Ол кэмҥэ бэйэ-бэйэбитин наһаа суохтаһарбыт, ахтыһарбыт. Тус-туһунан сылдьарбыт хайдах эрэ курус, чуҥкук соҕус буолара. Ол иһин бырааппын Анаабырга ыҥыран ылбытым. Билигин бииргэбит, онон үчүгэй.
– Аармыйаҕа эмиэ иккиэн биир сиргэ сулууспалаабыккыт дуо?
– 1988-90 сылларга Читаҕа ПВО-ҕа сулууспалаабыппыт. Бастаан тиийбиппитигэр иккиэммитин икки аҥыы (Ганяны тааҥкабай сулууспаҕа) ыытаары гыммыттара. Ону “биһиги игирэлэрбит ээ, бииргэ сылдьыахпытын баҕарабыт” диэбиппитигэр сирэйбитин көрөн баран “Ээ, кырдьык, игирэ эбиккит” диэн араарбатахтара, онон, хата, биир чааска сулууспалаабыппыт.
– Онтон салгыы эмиэ бииргэ үөрэннигит дуу?
– Аармыйа кэнниттэн тута, 1991 сыллаахха, култуура колледжыгар төрүт култуура салаатыгар, фольклор идэтигэр үөрэнэ киирбиппит. Ол кэнниттэн мин ДьПУ-1 фольклор преподавателинэн үлэлээбитим, оттон Ганя “Саха” НКИХ үлэлээбитэ.
– Төһө кыыһырсаҕыт, тыл-тылга киирсибэт түгэннээххит дуу?
– Олох кыыһырсыбаппыт. Баччааҥҥа диэри биирдэ да этиһэн-охсуһан көрө иликпит. Быраатым истигэн, улахан киһи тылыттан хаһан да тахсыбат.
Убайбын батыһан Анаабырдаабытым
– Ганя, убайгыттан балыс буолаҥҥын, “убай” диэни сүрдээҕин өрө тутаҕын быһыылаах?
– Оттон ол иһин Анаабырга олоро тиийдэҕим дии. Оччолорго суотабай төлөпүөн дэлэйэ илик кэмэ этэ. Ньурбаҕа үлэлии сырыттахпына, биир үтүө киэһэ убайым “Анаабырга көһөн кэлиэҥ дуо?” диэн субуоннаабытыгар тута сөбүлэспитим. Кэргэним эмиэ сөбүлэспитэ. Онон оҕолорбутун илдьэ көспүппүт. Көһөн тиийээт, сыл аҥаара убайбар олорбутум.
– Оҕо сылдьан дьиэ үлэтин үллэстэн толорор этигит дуу?
– Убайым Гоша үксүгэр дьиэ ис үлэтин үлэлиирэ, ас астыыра. Оттон мин тиэргэн үлэтин – мас мастыырым, муус киллэрэрим. Наһаа сэлээннэспэккэ, ол чааһыгар иллээх-эйэлээх баҕайытык эбээһинэспитин толорорбут. Кини оччоттон миэхэ ийэлээх-аҕабын солбуйдаҕа дии. Ол иһин билигин да убайым тыла сокуон – кини тылыттан хаһан да тахсыбаппын.
– Дьиэ кэргэниҥ туһунан билиһиннэриэҥ дуу?
– Кэргэним Розалия Михайловна Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Анаабырга үөрэх управлениетыгар мэтэдьиичэскэй отделга исписэлииһинэн үлэлиир. 3 оҕолоохпут. Улахаммыт Хаарчаана быйыл гимназияны бүтэрэр. ХИФУга омук тылыгар туттарсар баҕалаах, илин омук тылларын интэриэһиргиир. Уолум Харысхан – 4-с кылаас үөрэнээччитэ, кырабыт Уйгулаана бастакы кылаас.
1998 сыллаахха ыал буолан баран, Ньурбаҕа бэйэтигэр олоро сылдьыбыппыт. Мин онно “Саха” НКИХ Ньурбатааҕы филиалыгар эрэдээктэринэн үлэлээбитим.
– Тылгыттан иһиттэххэ, Ньурбаҕа олорбут, үлэлээбит сылларгын, уу иһэ-иһэ хайгыыгын дии.
– Оо, ырыаҕа хоһуллар, Күөх Ньурба диэн үтүөкэн дойду буоллаҕа. Итинник үтүөкэн дьонноох-сэргэлээх дойдуну мин өссө көрсө иликпин. Чахчы, ис дууһабыттан этэбин – Ньурбаны наһаа сөбүлээбитим, таптаабытым. Төһө да кылгас кэмҥэ олордорбун, эдэр сааһым саамай кэрэ, чаҕылхай, умнуллубат кэмнэрэ ааспыта. Кырасыабай айылҕатын, хатыҥнаах чараҥын, Бүлүү эбэ өрүһүн, ама, хайаан умнуомуй, билигин да сүрэхпэр-быарбар илдьэ сылдьабын.
– Анаабырга билигин тугу үлэлиигин?
– “Аэропорты Севера” тэрилтэҕэ куттал суох буолуутун сулууспатыгар (САБ) иниспиэктэрдиибин.
– Ганя, булт диэн баран муннукка ытаабыт эн быһыылааххын дии, бадаҕа?
– Эр киһи буоларым быһыытынан саамай сөбүлүүр дьарыгым – булт. Анаабырым киэҥ туундаратыгар бараммын хаастыыбын, кустуубун, кырсалыыбын, балыктыыбын. Күһүн кыыл табалыыбыт. Туундараны тилийэ мин курдук элбэхтик кэрийбит күтүөт аҕыйах буолуохтаах. Лаптевтар муораларыгар тиийэ сылдьабыт. Онно бэйэбит базалардаахпыт, бултуубут-алтыыбыт.
– Игирэ быһыытынан төһө майгыннаһар өрүттэрдээххитий?
– Убайым Гоша сонно ыллыы иһэр буоллаҕына, мин эмиэ ол ырыаны ыллыы иһэр түгэннээх буолааччыбын. Кини ыарыйдаҕына, мин эмиэ ыалдьабын. Игирэ буолар наһаа үчүгэй. Туораттан көрдөххө, игирэлэр бииргэ таҥна сылдьаллара көрөргө наһаа үчүгэй. Ол эрээри игирэ буолар ис-иһигэр киирдэххэ, эмиэ ыарахан. Өскөтүн мин соҕотох төрөөбүтүм буоллар, Анаабырга барыа суох этим. Ханна эрэ, баҕар, дойдубар Кириэс Халдьаайыга олохсуйуо эбитим буолуо. Игирэбин батыһаммын, дьоммун илдьэ Анаабырга олохсуйан олордоҕум.
Гавриил уонна Егор Толбоновтар билигин даҕаны эдэрдии эрчимнээхтэр, улаханнык уларыйбатахтар. Ырыаларын олохторун аргыһа оҥостон, ыллыы сылдьаллара кэрэхсэбиллээх. Бэйэлэрэ этэллэринэн, Анаабырга биир да кэнсиэри, тэрээһини көтүппэттэр, айылҕа биэрбит талааннарынан, кэрэ ырыалары бэлэхтии, айа-тута сылдьаллар. Этэҥҥэ эрэ сылдьыҥ, Гошалаах, Ганя – ини-бии игирэлэр!
Саргылаана БАГЫНАНОВА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4630c4ed-c50e-44e3-864f-7d2e3d0402f5>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/don/251-igire-tolbonovtar", "date": "2018-05-25T07:09:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794867046.34/warc/CC-MAIN-20180525063346-20180525083346-00522.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Болҕойуҥ, КОНКУРС!
Россияҕа Экология, Саха сиригэр Ыччат сылыгар аналлаах XII республикатааҕы "Көтүөххэ үрдүккэ хотойдуу" уоланнар ааҕыылара
Буолар кэмэ: кулун тутар 25 күнэ
Буолар сирэ: П.А. Ойуунускай аатынан литературнай музей
Тэрийээччилэр: СР үөрэххэ уонна билимҥэ Министерствотын эбии үөрэхтээһин уонна оҕо тэрилтэтин сайдыытын республикатааҕы киинэ, П.А. Ойуунускай аатынан литературнай музей, Д.П. Коркин аатынан ЧРОСОЭИО, Саха сирин суруйааччыларын Сойууһа, Чурапчы улууһун үөрэҕин салалтата, "Кэскил" хаһыат редакцията
Сыала-соруга: 1.Саха норуота сүппэт-симэлийбэт литературатын дириҥэтэн үөрэтии, киэн туттуу тыыныгар уһуйуу.
2. Ийэ тыл күүһүн, баайын, кэрэтин уолаттарга иҥэрии.
3. Уол оҕо тылын байытыы, айымньылаахтык ааҕар кыаҕын арыйыы, дьон иннигэр саҥарар дьоҕурун сайыннарыы.
Хайысхалара:
1. "Киэн туттабын ытык дьоммунан" /2017 сылга үбүлүөйдээх саха норуотун чулуу уолаттарын туһунан дьүһүйүү/
2. "Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына..." /100 сыллаах үбүлүөйдээх саха народнай суруйааччылара Семен Данилов, Петр Тобуруокап, буойун-суруйааччы Алексей Бродников айымньыларынан дьүһүйүү/
Кыттааччылар: VI-XI кылаас уолаттара.
Уратыта: кыттыы бөлөҕүнэн (7-8 оҕоттон итэҕэһэ суох буолуохтаах)
Ааҕыы ис хоһооно. Бөлөх талбыт хайысхатыгар ыйыллыбыт темаларга 5-7 мүнүүтэ уһуннаах дьүһүйүүнэн кыттар. Дьүһүйүү презентациялаах буолара ирдэнэр. Бөлөх ханнык хайысхаҕа кыттарын бэйэтэ талар.
Сайаапка: электроннай аадырыс: [email protected] Билсэр тел. Халгаева Нюргуяна Викторовна.
Учууталларга куонкурус: "Көтүөххэ үрдүккэ хотойдуу" XII республикатааҕы уоланнар ааҕыыларын "Киэн туттабын ытык дьоммунан", "Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына..." хайысхаларын тематыгар дьүһүйүү (композиция) сценарийдарын кулун тутар 10 күнүгэр дылы [email protected] электроннай почтаҕа ыытаҕыт. Дьүүллүүр сүбэ ааҕыы иннинэ түмүк таһаарар.
Билсэр тел. 34-45-16 - Республикатааҕы эбии үөрэхтээһин уонна оҕо тэрилтэтин сайдыытын киинэ, директоры тэрийэр үлэҕэ солб. Макарова Нюргуяна Владимировна,бырайыак автора ЧРОСОЭИО учуутала Кузьмина Акулина Николаевна.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6504e646-1f21-4f86-b2fd-59022d870684>", "dump": "CC-MAIN-2018-22", "url": "https://icmygng.blogspot.com/2017/02/blog-post_14.html", "date": "2018-05-27T15:26:59Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-22/segments/1526794869272.81/warc/CC-MAIN-20180527151021-20180527171021-00588.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000089406967163, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000089406967163}"}
|
Лапу-Лапу
Мактан арыыга сэрии[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Португаалец Магеллаан баһылыктаах Испания эспэдииссийэтэ Себу арыы баһылыгын кытта эйэ дуогабара түһэрсэр. Бу дуогабар быһыытынан тулалыы биистэр баһылыктара бары Испания хоруолугар түһээн төлүөхтээхтэрэ. Мактаан арыы баһылыга Лапу-Лапу онтон батынар. Магеллаан Мактааҥҥа баран бу биистэри күүһүнэн күһэйэн түһээн төлөтөргө сананар. Муус устар 27 күнүгэр 1521 сыллаахха испааннар Мактааҥҥа устан тиийэллэр уонна хас да дьиэни уматаллар. Лапу-Лапу испааннарга саба түһэр уонна Фернан Магеллааны хапсыһыыга өлөрөр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:67b9225e-831a-4869-8afc-e1d96389b968>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%83-%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%83", "date": "2018-06-21T07:52:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864110.40/warc/CC-MAIN-20180621075105-20180621095105-00052.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000066757202148, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 64, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000066757202148}"}
|
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков бэс ыйын 12 күнүгэр РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыҥырыытынан Москваҕа Арассыыйа күнүгэр анаммыт тэрээһиннэргэ — Кириэмилгэ РФ Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин туттарыыга уонна официальнай көрсүһүүгэ сырытта.
Георгиевскай саалаҕа Владимир Путин, үгэс быһыытынан, наукаҕа уонна технологияҕа, литератураҕа уонна искусствоҕа, гуманитарнай эйгэҕэ ситиһиилэр иһин РФ Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин туттарда. 2017 сыл түмүгүнэн лауреаттар ортолоругар биллиилээх дирижер Юрий Темирканов, А.С.Пушкин аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубаҕа Судаарыстыбаннай мусуой бэрэсидьиэнэ Ирина Антонова, РНА Н.И.Вавилов аатынан уопсай генетика институтун эволюционнай генетикаҕа сэбиэдиссэйэ Евгений Рогачев, эндокринологияҕа Национальнай медицинскэй чинчийэр киин дириэктэрэ, Арассыыйа сүрүн эндокринолога Иван Дедов, Санкт-Петербурдааҕы балет академическай тыйаатырын уус-уран салайааччыта Борис Эйфман, Аан дойдутааҕы акыйаан мусуойун генеральнай дириэктэрэ Светлана Сивкова, «Кристаллография уонна фотоника” ФНЧК фотохимияҕа киинин учуонайдара Михаил Алфимов, Сергей Громов, Александр Чибисов бааллар.
Бу ааттаммыт дьонтон 96 саастаах Ирина Антонова А.С.Пушкин аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр искусство судаарыстыбаннай мусуойун 52 сылын салайан, Арассыыйаҕа мусуой дьыалатын сайдыытыгар уһулуччулаах кылааты киллэрбитэ. Кини аан дойдутааҕы мусуойдар сүбэлэрин салалтатыгар (ИКОМ) үлэлиир кэмигэр аан дойдуга Мусуой күнэ бэлиэтэнэрин 1977 сыллаахха ситиспитэ. Ирина Александровна ааспыт үйэ 80-с сылларыгар Саха сиринээҕи М.Ф.Габышев аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба мусуойугар куратор быһыытынан көмөлөспүтэ. 1984 сыллаахха А.С.Пушкин аатынан мусуойга эрэгийиэннэр быыстапкаларын тэрийбитигэр, Саха сирин мусуойуттан түөрт үлэни туруортарбыта.
Биллиилээх балетмейстер Борис Эйфман хореографияҕа аныгылыы, ураты хайысханы төрүттээбитэ, Эйфман аатынан Санкт-Петербурдааҕы академическай балет театрын төрүттээбитэ. Борис Эйфман балетын саха көрөөччүлэрэ аан бастаан 2008 сыллаахха Дьокуускайга «Стерх» классическай балет бэстибээлигэр билсибиттэрэ. Бу тыйаатыр солистара бэстибээлгэ кэлин хаста да кэлэн ыалдьыттаабыттара. Борис Эйфман 70 сааһын туолуутугар, 2016 сыл от ыйыгар, Ньурбаҕа хостоммут 214,65 караттаах бөдөҥ алмааска кини аата иҥэриллибитэ.
Судаарыстыбаннай бириэмийэни туттарыы кэнниттэн Владимир Путин Кириэмилгэ Ивановскай болуоссакка Арассыыйа күнүн бырааһынньыгар көрсүһүү оҥордо. Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын чилиэннэрэ, Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттара, Федерация Сэбиэтин сенатордара, суут уонна ситэриилээх былаас федеральнай уорганнарын салайааччылара, субъектар парламенарын спикердэрэ, конфессиялар, уопсастыбаннай холбоһуктар, дипломатическай посольстволар бэрэстэбиитэллэрэ, наука уонна ускуустуба диэйэтэллэрэ сырыттылар.
Көрсүһүү кэмигэр Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков Судаарыстыбаннай Дуума үөрэххэ уонна наукаҕа Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Вячеслав Никоновы кытта көрсөн, «РФ үөрэх туһунан» федеральнай сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэр туһунан» (Арассыыйа Федерациятын норуоттарын тылларыттан уонна Арассыыйа Федерациятын састаабыгар киирэр өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыбаннай тылларыттан төрөөбүт тылы үөрэтэр өттүнэн) федеральнай сокуон барылыгар Саха сирин парламенын тутуһар санаатын тириэртэ. Ол курдук, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бу сокуон барылын тула аймалҕан тахсыбытын, ырытыы буола турарын, Ил Түмэн этиилэрин Судаарыстыбннай Дуумаҕа суруйан ыыппытын иһитиннэрдэ, Госдуума үөрэххэ уонна наукаҕа кэмитиэтин оробуочай бөлөҕөр Ил Түмэн дьокутааттарын киллэттэрэри туруоруста.
Маны сэргэ, Александр Жирков бөдөҥ судаарыстыбаннай диэйэтэли, Федерация Сэбиэтин бочуоттаах Бэрэссэдээтэлэ Егор Строевы, Крым парламенын спикерэ Владимир Константиновы кытта көрүстэ.
Ил Түмэн пресс-сулууспата
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:fdf396d7-87bc-47d3-afc0-6ad6c8dc1544>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sakha.ysia.ru/aleksandr-zhirkov-kiriemilge-arassyyja-k-n-ger-anammyt-teree-innerge-kytynna/", "date": "2018-06-21T08:33:03Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864110.40/warc/CC-MAIN-20180621075105-20180621095105-00216.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000085830688477, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000085830688477}"}
|
Сэтинньи 24 күнүгэр Егор Борисов идэлээх сойуустар бэрэстэбиитэллэрин кытары көрүстэ. Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэҕэ Профсоюзнай үлэһит күнүгэр анаммыт декада буола турар.
Көрсүһүү саҕаланыытыгар Ил Дархан идэлээх сойуустар уопсастыбаҕа оруоллара улаханын, үлэ кэлэктииптэрин көмүскүүр оруоллаахтарын туһунан тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. “Аҥардас былаас уорганнара эрэ олоҕу тупсараллар диэн буолбатах, уопсастыбаннас хамсааһына наада”, — диэн кини эттэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ 200 тыһыынча кэриҥэ чилиэннээх 2960 идэлээх сойуус бастакы сүһүөх тэрилтэлэрэ үлэлииллэр. Кинилэр үлэһит дьон бырааптарын туруорсууга күннэтэ бэйэлэрин кылааттарын киллэрэллэр.
Егор Борисов бу ааһан эрэ сылга нолуокка сокуон уларыйан, бүддьүөккэ охсуулаах буолбутун бэлиэтээтэ. Ол да буоллар, социальнай эбэһээтэлистибэлэри толоруохпут диэн тоһоҕолоон эттэ. Олорор усулуобуйаны тупсарыыга уонна хамнаһы үрдэтиигэ, регионнааҕы экэниэмикэни сайыннарыыга эбии элбэх үп көрүлүннэ. Холобур, социальнай эйгэҕэ бүддьүөт 47%-на (81 млрд. солк.), олорор усулуобуйаны тупсарыыга 15% (26 млрд. солк.), олохтоох экэниэмикэни, чуолаан тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга бүддьүөт 10%-на, хамнаска 74,7 млрд. солк. тыырыллыбыт. 58 тыһыынча бүддьүөт үлэһиттэрин хамнастарын үрдэтиигэ эбии 8,9 млрд. солк. көрүллүбүт.
Социологическай чинчийии түмүгүнэн, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун 43%-ра сытыы кыһалҕанан дьарыктаах буолуу уонна үлэтэ суох хаалыы боппуруостарын ыйбыттар. Үлэлиир саастаах дьон ахсааныттан 7,2%-ра – үлэтэ суохтар. Ол да иһин, 2018 сыл Дьарыктаах буолууга көмөлөһүү сылынан биллэрилиннэ.
Профсойуустар федерацияларын бэрэссэдээтэлэ Николай Дегтярев идэлээх бырааһынньыктарын үлэ үөһүгэр көрсөллөрүн кэпсээтэ. Кини үлэ, социальнай эйгэҕэ үс өрүттээх сөбүлэһиигэ илии баттаһыы суолтатын чорботон бэлиэтээтэ. Манна аан бастаан идэлээх сойуустар бүддьүөтү оҥоруу, социальнай-экономическай сайдыыны торумнааһын курдук улахан суолталаах тэрээһиннэргэ үһүс өрүт быһыытынан, сүбэһит курдук кытталлара бигэргэммит. Аны судаарыстыбаннай былаас уорганнара былаанныыр докумуоннарын үс өрүттээх хамыыһыйа бигэргэппитин эрэ кэннэ ылынар буолуохтара. Үлэһиттэр кэлэктиип дуогабарын түһэрсэллэрэ элбээн иһэр эбит – 2007 сылга 165 тыһыынча киһини, 2016 сылга 213 тыһыынча киһини хаппыт, 2631 кэлэктиип дуогабара түһэрсиллибит. Онон тэрилтэлэр үлэһиттэрин 62%-ра итинник дуогабарынан хабыллыбыттар.
Николай Дегтярев куруорка сынньаныы боппуруоһугар санаторийдары, профилакторийдары өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр ылан, үлэһиттэри сынньатыыны тэрийэр туһунан боппуруоһу таарыйда. Үлэ дьонугар, оробуочайдарга судаарыстыбаннай наҕараадалары аныыры туруоруста. Ыччакка идэҕэ туһаайыы үлэтэ салгыы ыытылларын эрэннэрдэ. Уһук Хоту олохтоохторугар чэпчэтиилэр боппуруостарыгар федеральнай таһымҥа Галина Данчикова, Вячеслав Штыров үлэлэһэ сылдьаллар.
Бүддьүөт үлэһиттэрэ үрдээбит хамнастарын сэтинньи, ахсынньы ыйдарга толору ылыахтара диэн бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Алексей Дьячковскай эрэннэрдэ.
Идэлээх сойуустар федерациялара кыра кээмэйдээх уонна кэмбиэргэ угуллан бэриллэр хамнас, квалификациялаах каадырдар тиийбэт буолуулара, үлэ усулуобуйата мөлтөөһүнэ, о.д.а. кыһалҕалар баалларын ыйдылар.
Оттон идэлээх сойуустар бэрэстэбиитэллэрэ бэйэлэрин долгутар ыйытыыларын биэрдилэр.
Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр идэлээх сойуус бэрэссэдээтэлэ Людмила Корнилова алын уонна орто сүһүөх медиктэргэ хамнас акылаатын уонна бириэмийэлиир чааһын чопчу бигэргэтэргэ этии киллэрдэ. Сорох салайааччылар хамнас үрдүүрүгэр акылааты уонна бириэмийэлиир чааһы талбыттарынан хамсатан, барыстаах хаалалларын ыйда. Аны Уһук Хоту баар улуустар олохтоохторо оҕолорун соҕуруу сынньата ыыталларыгар, төрөппүттэриттэн туспа бараллара көҥүллэммэт буолбута сыыһа.
Ойуур хаһаайыстыбатын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ Владимир Сосин өрөспүүбүлүкэҕэ 500-чэкэ лесник 25 тыһ. солк. хамнастаахтарын, ханнык да бырагыраамаларга хапсыбаттарын, улахан аҥардара олорор дьиэлэрэ суоҕун иһитиннэрдэ.
Култуура эйгэтин идэлээх сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Анастасия Самсонова тыа сиригэр үлэлиир култуура үлэһиттэрин өйүүрү, култуура туһунан сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэри туруоруста. Ону тэҥэ, үөрэх эйгэтин бэрэстэбиитэллэрэ тыа сиригэр учууталлар оҕо ахсаанынан хамнас аахсалларын сыыһанан аахтылар.
Бу боппуруостарга Ил Дархан бэйэтэ уонна миниистирдэр быһаччы хоруйдаатылар. Ити курдук былаас уорганнара уонна идэлээх сойуустар бэрэстэбиитэллэрэ баар кыһалҕалары ырытыһан, бииргэ үлэлиир былааннарын торумнаатылар.
Ангелина Васильева, “Саха сирэ” хаһыат, edersaas.ru
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:19641085-b421-4843-a46c-444547fc0d44>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sakhaprofs.org/smi-o-nas-lenta/ideleex-sojuustar-%D2%AFle-donun-na%D2%95araadalyyry-turuorsallar-27-11-2017-s-www-edersaas-ru/", "date": "2018-06-25T11:57:50Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267867666.97/warc/CC-MAIN-20180625111632-20180625131632-00433.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000088214874268, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000088214874268}"}
|
1887 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бастакы "Якутские епархиальные ведомости" диэн бэчээтинэй хаһыат тахсыбыта. Кэлин "Голос Якутской церкви" диэн ааттаммыта.
Онтон билигин сахалыы тыллаах тахсар хаһыаттар 1921 сыллаахха аан бастаан күн сирин көрбүт «Манчаарыттан» утум тардаллар.
Бу хаһыат тахсарыгар саха чулуу уолаттара Платон Ойуунускай, Исидор Барахов, Анемподист Софронов уонна да атыттар улахан өҥөлөөхтөр.
Бастакы сахалыы тыллаах сурунаал 1912 сыллаахха саха биллэр интеллигеннэрэ тэрийэн таһаарбыт «Саха саҥата» диэн сурунаал буолар. «Саха саҥата» сахалыы тахсыбыт бастакы сурунаал быһыытынан историческай эрэ суолталаах буолбатах. Ити сурунаал күн сирин көрүүтэ оччотооҕу Саха сирин, саха омугун общественнай, культурнай олоҕор сүҥкэн суолталаах түгэнинэн буолбута.
Источник: "Киин куорат" хаһыат, атырдьах ыйын 24 күнэ, 2017с.
2.http://ysia.ru/glavnoe/kak-vse-nachinalos-istoriya-smi-yakutii/
3. http://www.kyym.ru/index.php/news/5411---90--
4. http://www.kyym.ru/index.php/olox/kultura/7355----100-
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:fa1ce75d-fde5-4c1c-92e0-bb0e22203e92>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sektorkray.blogspot.com/2017/09/", "date": "2018-06-18T01:52:38Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267859923.59/warc/CC-MAIN-20180618012148-20180618032148-00627.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000056028366089, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 36, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000056028366089}"}
|
Бу күннэргэ “Сунтаар Cулуһа” “Саха” национальнай көрдөрөр иһитиннэрэр хампаанньа Сунтаардааҕы филиала төрүттэммитэ 25 сылын бэлиэтээтэ. Тэрилтэ үйэ чиэппэрдээх үбүлүөйүн, буоларын курдук, айар үлэ үөһүгэр көрүстэ.
Бүгүҥҥү күҥҥэ коллектив алта үлэһиттээх. 2001 сылтан “Саха” НКИК Сунтаардааҕы филиалын студиятын солбуллубат салайааччытынан Ольга Захарова үлэлиир.
Ольга Захарова-телестудия салайааччыта
Ньургуйаана Григорьева-режиссер
Нина Николаева-бухгалтер
Радомир Сергеев-монтаж режиссера
Вячеслав Борисов-телеоператор
Ааһан эрэр сыл Сунтаар телевидениетин коллективыгар бэрт ситиһиилээх буолла. Ол курдук, эрэдээктэр Мария Кобельянова, телеоператор Радомир Сергеев “Саҥа кэм киһитэ”, “Күннээх саха” бырайыактара СӨ Ил Дарханын 500 тыһыынча солкуобай суумалаах граныгар тигистилэр. Директор Ольга Захарова, режиссер Ньургуйаана Григорьева, телеоператор Вячеслав Борисов “Мин дьиэм” бырайыактара СӨ Гражданскай уопсастыба институттарын сайдыытыгар министиэристибэтин эмиэ 500 тыһыынча солкуобайдаах граныгар тигистэ.
Бу соторутааҕыта Москва куоракка Арассыыйа үрдүнэн иккис төгүлүн ыытыллар “Федерация” диэн федеральнай күрэххэ Саха Сириттэн аан бастаан “Благословенный ысыах Земли Олонхо-Сунтар” диэн устуулара нууччалыы тылбаастанан көрдөрүлүннэ.
Телестудия салайааччыта Ольга Захарова:
“Биһиги билигин судаарыстыбаннай сакаас быһыытынан устуллубут матырыйаалларбытын “Саха” НКИКка ыытабыт. Ол эбэтэр хампаанньабыт ыытар судаарыстыбаннай сорудаҕын – ыйга 120 мүнүүтэ эфирнэй бириэмэни биэриэхтээхпит. Оттон улууска тахсарбытыгар нэдиэлэҕэ биир күн 45 мүнүүтэни биэрэллэр, ол биһиги усулуобуйабытыгар табыгаһа суох.
Оттон инникини эттэххэ, сотору кэминэн хампаанньаҕа продюсерскай телевидение диэн баар буолуохтаах. Ол эбэтэр, барыта үрдүк таһымнаах биэриилэри атыылаан, атыылаһан, үчүгэй ыытааччылары ыҥыран дуогабарынан үлэлэтии буолуохтаах. Оччотугар улуустарга аҕыйахтыы киһи үлэлиир да курдук буолан хаалыан сөп.
Түгэнинэн туһанан, араас кэмҥэ үлэлээн ааспыт уонна күн бүгүн улэлии сылдьар коллегаларбын бэлиэ күнүнэн махтанан туран эҕэрдэлиибин. Уһун сылларга биһиги үлэбитин сыаналыыр, көрөр-истэр көрөөччүлэрбитигэр, тэҥҥэ алтыһан үлэлиир улуус уонна тэрилтэ салайааччыларыгар үтүө сүбэҕит, көмөҕүт, эрэлгит иһин махтал мааны тылларын этэбин.”
Редактор Мария Кобельянова Сунтаар телевидениетын биир тутаах үлэһитэ. Республикаҕа ыытар умсулҕаннаах биэриилэрин элбэх киһи көрбүт буолуохтаах. Мария бастакы съемкатыгар ханна, хаһан сылдьыбытын бу курдук ахтар:
“Сунтаар телевидениетыгар 2010 сыллаахха үлэлии киирбитим. Ол сыл миэхэ олохпор сулус тыган бу үлэбинэн билигин да үөрэ-көтө үлүһүйэбин уонна таптыы-сэргии дьарыктанабын. Бастакы сюжетын ыт аҥардаах бөрө бултаабыттарын туһунан этэ. Өлбүт бөрөнү эргийэ сылдьан уһуллубут. Онтон устан бүтэн кэлбиппит кэннэ матырыйаалбыт олох аҕыах устуллубут буолла. Онон сарсыныгар хос болдьоһон бэртээхэй картинкалары устубуппут. Онтон ыла кэһэкэнэ буолан, саппаастаах устарбын сөбүлүүбүн.”
Араас сылларга Сунтаар телевидениетыгар үлэлээн үүнэн-сайдан, кынат үүннэринэн тахсыбыт үлэһиттэр элбэхтэр. Сунтаар тэлэбиидэнньэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ каадыры бэлэмниир кыһа кэриэтэ диэтэххэ омуннааһын буолбат. Ол курдук тэлэбиидэнньэ дьыалатыгар Сунтаартан куорсун анньыммыт Наталья Михалева-Сайа, Саймон Сергеев, Юрий Филиппов, Наталья Колесова “Саха” НКИКка үлэлии-хамныы, айа-тута сылдьаллар.
“Сунтаар сулуһа” диэн аат хантан кэлбитэй?
- Саха сиригэр Сунтаарга дьоппуон маастардарын көмөтүнэн аан бастаан кырыыламмыт күн тааһа – бриллиант аата
- Телевидение иһинэн тахсыбыт аан бастакы хаһыат аата
- Сунтаар телестудията “Саха” көрдөрөр иһитиннэрэр хампаанньа Сунтаардааҕы филиалын аата
Сунтаардар маны тэҥэ бутун Арассыйатааҕы киинэ сылын чэрчитинэн “Сунтаар сулуһа” 1-кы улуустааҕы киинэ фестивалын тэрийбиттэр. Онон сыл устата киинэҕэ анаммыт анал тэрээһиннэр ыытыллыбыттар. Сунтаар телестудията 25 сылын бэлиэтиир дьоро киэһэҕэ киинэ фестивалын түмүктүүр тэрээһин буолла. Манна анал номинациялар олохтонон хаһаайыттарын буллулар. Оттон Гран-при бириэмийэни Дьаархан нэһилиэгэ “Муҥ маһы кэрийбэт” диэн киинэтинэн ылла.
Үбүлүөй дьоро тэрээһинигэр Саха НКИК салалтата, урут-хойут үлэлээбит телестудия бэтэрээн үлэһиттэрэ, ыҥырыылаах ыалдьыттар, общественность кыттыыны ыллылар. Үбүлүөй диэн бастатан туран, уруккуну-хойуккуну, историяны ахтан санаан ааһыы буолар. Бу күн элбэх баҕа санаа бастыҥа этилиннэ, наҕараадалар туттарылыннылар, улуус телестудиятыгар Саха НКИК аатыттан улуустары кытта үлэлиир дирекция начальнига Александр Лебедев кыахтаах телекамера бэлэх уунан үлэһиттэр үөрүүлэрэ хас эмэ бүк үрдээтэ.
“СУНТААР СУЛУҺА” улуус нэһилиэнньэтин олоҕун суһума буолан, Сунтаары өссө да чаҕылхайдык сырдата турдун!
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:56ddeb6a-6603-4195-b625-28c4e4b6dd9d>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://nvk-online.ru/umaj-suntaar-sulu-a/", "date": "2018-06-22T13:15:12Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864482.90/warc/CC-MAIN-20180622123642-20180622143642-00301.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000078678131104, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000078678131104}"}
|
“Бары уруһуйдуубут” бырайыак аан бастаан “Хаҥалас оҕолоро уруһуйдууллар” диэн бырайыактан саҕаламмыта.
Төрүттээччинэн, билэрбит курдук, Саха сирин бастакы Президенэ Михаил Николаев буолар. Онон бу бырайыак өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тахсыбыта олус улахан суолталаах.
2017 с. Дьокуускайга муусука уонна уруһуй учууталларын форума буолан ааспыта. Бу кэнниттэн икки министиэристибэ элбэх үлэни ыытан, ааспыт сыл бүтүүтүгэр дьаһал таҕыста. “Дорожная карта” диэн 5 сыллаах (2018-2022) бырагыраамата бэлэм буолла. Онон өрөспүүбүлүкэ бары үөрэҕин тэрилтэлэрэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэр көмөлөөн, маны олоххо киллэриэхтээхтэр. Оскуола учууталларыгар, төрөппүттэргэ быһаарыы, өйдөтүү барыахтаах.
Бу туһунан биһиги Дьокуускайдааҕы художественнай училище дириэктэрэ Кирилл Петрович Гаврильевы кытта кэпсэттибит.
«Киһи күҥҥэ 24 чаас устата, ол аата олоҕун бүтүннүүтүн тухары эстетическэй эйгэ ортотугар сылдьар. Туох баар архитектура, куорат, дэриэбинэ көстүүтэ, туттар малбыт, таҥнар таҥаспыт – киһи бэйэтэ оҥорон таһаарар биридимиэттэрэ. Бу барыта киһи олоҕун таһымыгар, психикатыгар, доруобуйатыгар улахан сабыдыаллаах. Онон архитектор, дизайнер, худуоһунньук, иистэнньэҥ, уус хас биирдии киһи олоҕун киэргэтэр эбэтэр мөлтөтөр ураты кыахтаах. Оҕо күннэтэ көрөр тулалыыр эйгэтиттэн култууралаах киһи буоларга үөрэнэр».
Кирилл Гаврильев,
Дьокуускайдааҕы художественнай училище дириэктэрэ.
Дьокуускайдааҕы художественнай училище 1945 сыллаахха төрүттэммитэ. Онтон ыла сүүһүнэн талааннаах ыччат идэтийбит худуоһунньук, архитектор, дизайнер, искусствовед, скульптор, норуот маастара буоллулар. 1995 сылтан Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, уһуйааччыта П.П. Романов аатын сүгэр. Билигин 200-тэн тахса устудьуон «Живопись», «Дизайн» (“средовой”, “графический”, “цифровой дизайн”), «Декоративно-прикладное искусство и народные промыслы» («художественная обработка дерева», «художественная резьба по кости», «художественный металл», «керамика», «художественная береста») салааларга үөрэнэр.
Уус киһи хаһан
баҕарар сыаналанар
– Кирилл Петрович, уонча сыллааҕыта экономистар, юристар, биэс сыллааҕыта техническэй идэлэр, аны билигин худуоһунньуктар, уустар наадалаах буолан эрэллэр дуо? Эн санааҕар, оҕо чопчу уруһуйдуур, илиитинэн оҥорор дьоҕуругар тоҕо улахан болҕомто ууруллуохтааҕый?
– Учуонайдар чинчийэн быһаарбыттарынан, уруһуйдуур дьоҕур 50-тан тахса идэҕэ ситиһиилээх үлэһит буоларга олугу уурар эбит. Ити техническэй да, гуманитарнай да идэ буолуон сөп. Күннээҕи олохпутугар эстетика, уус-уран айар талаан улахан суолталаах. Сатаан уруһуйдуур, илиитинэн тугу эрэ оҥорор киһи хаһан баҕарар сыаналаныа. Холобур, аан дойдутааҕы “ТОП-50” саамай наадалаах идэлэр испииһэктэригэр графическай дизайнер үһүс миэстэҕэ сылдьар. Аныгы технология сайдан, худуоһунньук, дизайнер идэлээхтэргэ наадыйыы улаатта. Мультимедийнай эйгэҕэ, көмпүүтэр оонньуутугар, киинэҕэ, тэлэбиисэргэ “визуальнай спецэффектэр” барытын худуоһунньук анал бырагырааманан оҥорор эбээт.
– Форум чэрчитинэн туох үлэ барар?
– Оҕо сайдыытыгар эстетика, уус-уран көрүү улахан суолталааҕа биллэр. Сайын уруһуйга, черчениеҕэ, архитектураҕа олимпиада ыытыллыаҕа. Өктөмнөөҕү лиссиэйгэ сайыҥҥы оскуола үлэлиэ. Онно биллиилээх худуоһунньуктар Николай Иннокентьев, Вячеслав Артамонов, Гаврил Попов, дизайнердар Ариан Ермолаев, Валентина Никифорова, норуот маастара Николай Петров, скульптор Ньургустана Филиппова, туосчут Надежда Корнилова маастар-кылаастары ыытыахтара. Оҕолор плэнергэ үлэлиэхтэрэ, “Орто Дойду” зоопаркатыгар кыыллары уруһуйдуохтара.
Нам кэллиэһигэр оҕону дьарыктыыр сыаллаах “Республиканская детская школа художеств” тэриллиэхтээх. Дьокуускайга П. Алексеев уулуссатыгар дьиэ биэрэн, онно эмиэ 100-чэкэ оҕо дьарыктанар. Аны “Атласовтар уһаайбаларыгар” былырыын икки төгүл керамика бэстибээлин ыыппыппыт.
Дьоҥҥо-сэргэҕэ туһаны аҕалаары
– Оччоҕо уруһуйунан эрэ муҥурдаммакка, скульптура, керамика, иис-уус барыта киирэр буоллаҕа…
– Уруһуйтан орнамент тахсар. Бу орнамент, оһуор-дьарҕаа норуот оҥоһуктарын киэргэлэ, уратыта буолар. Училищебытыгар “декоративно-прикладное искусство и национальные промыслы” салааҕа керамика, туос, мас, муос, ювелирнай оҥоһуктарга үөрэтэ сылдьабыт. Бу салаа оҕолоро ситиһиилэрэ элбэх. Салгыы үрдүк үөрэххэ барыахтарын сөп. Холобур, керамикаҕа Красноярскайга үөрэнэллэр.
– Билигин бэйэлэрэ араас сахалыы таҥаһы, малы-салы, симэҕи, миэбэли оҥорор дьон бэйэлэрэ бизнес тэринэн, син балайда сайдан эрэллэр быһыылаах.
– Оннук. Билигин олоххо-дьаһахха наадалаах оҥоһуктары оҥорор маастар элбээтэ. 400-тэн тахса норуот маастара айа-тута олорор. Санаан көр, Кировскай уобаласка бүддьүөттэн 30 мөлүйүөн суума норуот маастардарын өйөбүлүгэр бэриллэр. Ол иһин бу уобалас сувенир оҥоһуутуттан элбэх дохуоту киллэрэр. Онон маастардарга судаарыстыба өттүттэн өйөбүл наада. Биһиги бэйэбит үөрэнээччилэрбит үчүгэй усулуобуйаҕа үлэлиэхтэрин баҕарабыт. Оччоҕо эрэ кинилэр талааннара дьиҥнээхтик арыллыа, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалара улахан буолуо.
Америка, Англия,
Германия мусуойдарыгар
– Чахчы, урут ити иис-уус өттүн хайдах эрэ буолар буолуохтааҕын, боростуой баҕайы курдук ылынарбыт. Туох да ураты курдук көрбөт этибит. Дьиҥэр сорох-сорох маастардар олох искусство айымньытын курдук айан-тутан таһаараллар эбээт.
– Кырдьыгын эттэххэ, урукку кэмҥэ култуура салалтатын өттүттэн наар духуобунай өттүгэр суолта бэриллэр этэ. 16 тыйаатыр! Дьон наадыйар материальнай өттүгэр болҕомто суоҕа. Дьэ, “Симэх” норуодунай искусство киинэ тэриллэн, саха материальнай култууратын сайыннарар, чинчийэр үлэни саҕалаата. Материальнай култуура диэн буоллаҕа үйэ-саас тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр баайбыт. Саха норуотун декоративнай-прикладной искусствотын ураты оҥоһуктара Америка, Англия, Германия улахан мусуойдарыгар харалла сыталлара элбэҕи этэр.
– Туризм сайыннаҕына, сувенир да хамаҕатык барыа этэ.
– “Сувенирщик” диэн хайысханы арыйыахпытын баҕарабыт. “Саха-Булт” фирманы кытта дуогабардаһар былаан баар.
Искусство аармыйатааҕар күүстээх!
– Уопсайынан, сахалар илиилэригэр дьоҕурдаахтара биллэр. Урут аармыйаҕа, саха буолла да, худуоһунньук, суруксут буолара.
– Ол былыргы олох-дьаһах ирдэбилиттэн тахсар. Илиитигэр сатабыллаах эрэ киһи биһиги тыйыс айылҕабытыгар тыыннаах хаалар кыахтаах этэ. Тыыннаах хаалар мөккүөрэ!
– Оттон биһиги өбүгэлэрбит аҥаардас боростуой малы-салы оҥорботтор этэ дии. Этэргэ дылы, “произведение искусства”! Дьиҥэр, оһуора-таймата да суох боростуой миискэни-чааскыны оҥоруохтарын син этэ буоллаҕа…
– Омук култуурата төһөнөн күүстээх, ураты, бэйэтигэр тардар, абылыыр кыахтаах да, оччонон күүстээх. Искусство аармыйатааҕар күүстээх! Холобур, былыр Кытайы Япония сэриилээн ылбыта да, онно олохсуйбут дьоппуоннар бэйэлэрэ кытай буолбуттара.
Айар дьоҕур саха ыччатын хааныгар баар. Онно билигин усулуобуйа тэрийэн, талааннарын арыйан биэриэхпитин наада. Бу – биһиги, сахалар, омук быһыытынан тыыннаах хаалар, ассимиляцияламмат, глобализацияҕа бэриммэт суолбут буолар. Итиннэ сытар искусство үрдүкү суолтата.
Уруһуйдуур дьоҕур хааммытыгар баар
– Онон оҕону уруһуйга уһуйуу хайаан да наада дуо?
– Уруһуйдуур дьоҕурдаах оҕо иннигэр араас идэни таларыгар киэҥ аан арыллар. Холобур, оҕону скрипкаҕа, пианиноҕа олордуоҥ. Бу оҕо сааһын тухары ону эрэ тута сылдьар, атын хайысхаҕа барар кыаҕа суох. Оттон уруһуйга уһуйуллубут оҕо архитектор, графическай дизайнер, промышленнай график, норуот маастара, о.д.а. буолар. Аҕыйах сылынан хас улуус, бэл, нэһилиэк аайы дизайнер наада буолуо. Аныгы технология худуоһунньуга суох эмиэ сайдыбат: көмпүүтэр оонньуулара, киинэ, тэлэбиидэнньэ худуоһунньуктара… Уруһуйдуур, илиинэн оҥорор-айар дьоҕурбут хааммытыгар баар. Бу уратыбытын биһиги сөпкө туһаныахтаахпыт, сайыннарыахтаахпыт. Онуоха усулуобуйа эрэ наада. Судаарыстыба өттүттэн өйөбүл. Форумҥа этиллибитин курдук, “Бары уруһуйдуубут” бырайыак хас биирдии биэбэйиккэ, оскуолаҕа үлэлээн, утуйа сытар уратыбытын уһугуннарыахтаах, саха искусствотын сайыннарыахтаах.
Кэпсэттэ Таисия АЛЕКСЕЕВА.
ХААРТЫСКАЛАРГА: училище оҕолорун үлэлэрэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:04512a2e-a6f2-4c1f-9b50-f115d5415f44>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://keskil14.ru/omuk-by-yytynan-tyynnaah-haalar-suolbut-sahalyy-o-o-uktarbyt/", "date": "2018-06-22T00:02:34Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864303.32/warc/CC-MAIN-20180621231116-20180622011116-00440.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000087022781372, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000087022781372}"}
|
Бу дьыл сэтинньи 17 күнүгэр Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия 25 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээтэ. Бу күн научнай-практическай конференция, гимназия олоҕун кэрдиис кэмнэринэн виртуальнай айан, көлүөнэлэр көрсүһүүлэрэ, онтон да атын бэрт интэриэһинэй тэрээһиннэр ыытылыннар.
Оттон гимназия 5а кылааһын үөрэнээччилэрэ (кылаас салайааччыта Адамова С.А.) тапталлаах оскуолаларын 25 сыллаах үбүлүөйүгэр бэйэлэрин сонун бэлэхтэрин туттардылар. Ол курдук оҕолор гимназия туһунан санааларын, оскуолаларыгар уонна учууталларыгар эҕэрдэлэрин, араас сылларга эҥин араас тэрээһиннэргэ түспүт хаартыскаларын 2 кинигэ оҥорон бэлэх ууннулар. Дьиктитэ диэн бу кинигэлэр ис хоһоонноро үүт-үкчүлэр, арай быһыылара-таһаалара атыттар: биирдэрэ улахан форматтаах кинигэ, биирдэрэ испиискэ хоруопкатын саҕа сувенирнай кинигэ.
Оҕолор төрөппүттэрин кытта өссө алтынньы 10 күнүгэр гимназия үбүлүөйүн көрсө үтүө дьыала тэрээһинин ыыппыттар. Ол курдук кинилэр кылаас чааһыгар «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт араас дьэрэкээн ойуулаах, баай ис хоһоонноох кинигэлэр, остуол оонньууларын туһунан билиһиннэрбиттэр уонна бибилэтиэкэ пуондатыгар бэлэх ууммуттар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:cbaea1f6-fc15-4118-b20f-d42044aeef7a>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sakhalife.ru/dokuuskay-kuorattaa-yi-nacionalnay-gimnaziya-25-syillaah-b-l-y-nen-dikti-beleh/", "date": "2018-06-23T08:17:22Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864953.36/warc/CC-MAIN-20180623074142-20180623094142-00531.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Саха сиригэр суола-ииһэ суох ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга, ыстаадаларга, хотугу станцияларга, артыалларга, о.д.а. сирдэргэ олунньу 25 күнүттэн эрдэтээҥи быыбар саҕаланна. Быыбар хамыыһыйатын үлэһиттэрэ куоластааһыны ыыта бардылар.
Россия үрдүнэн барыта 35 региоҥҥа эрдэтэҥи куоластааһын ыытыллар. Уһук Илин регионнары таһынан хоту дойдуга үлэлии сылдьар дьон эрдэ быыбардыахтара. Сокуон быһыытынан, хас биирдии киһи ыраах ыстаадаҕа да, хоту акыйааҥҥа да, муораҕа да, ханна да сырыттын, быыбардыыр бырааптаах. Ол иһин Быыбар хамыыһыйатын үлэһиттэрэ бөртөлүөтүнэн, бураанынан, массыынанан, вездеходунан айаннаан биир-икки да киһилээх метеостанциялары, ыстаадалары, учаастактары, артыаллары барыларын кулун тутар 17 күнүгэр диэри кэрийиэхтээхтэр.
Саха сиригэр куоластааһын эмиэ саҕаланна. Олунньу 27 күнүнээҕи туругунан, Быыбар киин хамыыһыйата иһитиннэрбитинэн, Өймөкөөҥҥө уонна Кэбээйигэ куоластаатылар. Өймөкөөҥҥө 187 киһи быыбардаата. Бу маннык куоластааһын барыта 29 улууска ыытыллыахтаах. Сүрүннээн табаһыттар, сылгыһыттар, көмүс, гаас, ньиэп хостооһунугар сылдьар дьон, геологтар, метеостанция үлэһиттэрэ, булчуттар, балыксыттар хабыллаллар.
Оттон тас дойдуга сылдьар дьоҥҥо эрдэ куоластааһын кулун тутар 2 күнүттэн саҕаланыаҕа.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:78008bf3-14eb-438b-bc49-fa4421a2067f>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sakha.ysia.ru/saha-siriger-beresidien-byybarygar-erde-kuolastaa-yn-sa-alanna/", "date": "2018-06-20T13:16:29Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267863519.49/warc/CC-MAIN-20180620124346-20180620144346-00457.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
“Зарница”
Сааскы сылаас күннэр үүнэннэр оҕо барыта таһырдьа талаһар. Биһиги оскуолабытыгар муус устар 8 күнүгэр сааһы уруйдуу оскуоланан “Зарница” оонньуута ыытылынна.
Оонньууга эрдэттэн тыырыллыбыт үрүҥнэр уонна кыһыллар хамаандалара оонньоотулар, хамаанда аайы хамандыырдар талылыннылар, ол кэнниттэн сүүрүүлээх-көтүүлээх былаас былдьаһыыта буолла. Оҕолор оонньоон –көрүлээн олус астынан кыайыылааҕы быһаардылар. Ол курдук, оонньуу түмүгүнэн Игнатьев Эдгар хамаандата бастакы миэстэни ылла.
Суруйда: Титова Настя
6 кылаас үөрэнээччитэ
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:1005cf39-d7cf-4065-92e9-e65543e58157>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "https://rassolodinskaya-sosh.webnode.ru/news/zarnitsa/", "date": "2018-06-19T04:30:32Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267861899.65/warc/CC-MAIN-20180619041206-20180619061206-00576.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бэрэбиэркэ түмүгүнэн «Полярные Авиалинии» хампаанньа көтүү куттала суох буоларын хааччыйар инспиэктэрэ Вадим Карпов былаһаакка туругун үчүгэйинэн сыаналаата. Анал бэлиэлэр, тыал хайдах үрэрин көрдөрөр тэриллэр оннуларыгар тураллар. Вадим Степанович ирдэбил быһыытынан самолет түһэр сирэ хайаан да күрүөлэниэхтээҕин ыйда, сылгы-сүөһү сылдьыа суохтаах.
Хампаанньа коммерческай дириэктэрин солбуйааччы Ньургустана Атласова Амма — Маҕан — Амма маршрутунан бастакы сырыы бэс 11 күнүттэн саҕаланыа диэн эрэннэрдэ. Иккилэригэр диэри саастаах оҕолорго билиэт босхо, улахаттарга биир өттүгэр 3500 солкуобай.
«Полярные Авиалинии» бэрэстэбиитэллэрэ Амма оскуолаларын библиотекаларыгар И.Е. Негенбля «Над безграничной Артикой» икки туомунан тахсыбыт кинигэтин бэлэх ууннулар, дьаһалта үлэһиттэригэр махтаннылар.
Бу көрсүһүү Амма улууһугар халлаан суола сайдыытыгар биир саҥа үктэл буолуо диэн эрэнэбит.
Ааптар: Наталья Бубякина.
... у нас есть небольшая просьба. Всё больше людей читают «Вести Якутии», но доходы от рекламы в изданиях быстро падают. Мы хотим оставаться независимым изданием от финансовой и политической цензуры, работать с лучшими журналистами-расследователями, которые стоят на страже ваших прав. Готовить новые интересные программы и рассказывать правдивые новости. Но для всего этого нужны деньги. Мы думаем, вы поймете нас поэтому просим вашей помощи. Независимая журналистика «Вестей Якутии» требует много времени, денег и тяжелой работы для производства. Но мы делаем это, потому что считаем, что наша работа нужна и важна для нашего общества. Если каждый, кто читает наши статьи, кому это нравится, поможет с финансированием «Вестей Якутии», то наше будущее станет намного более интересным. Вы можете поддержать Вести Якутии - и это займет всего минуту. Спасибо.
Сделать вклад:
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:8baade96-6b96-43c4-948d-e2d7c71e71c1>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://www.vesti14.ru/2018/06/05/amma-uluu-ugar-samolet-syryyta-sa-alanya/", "date": "2018-06-20T18:54:44Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267863834.46/warc/CC-MAIN-20180620182802-20180620202802-00622.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9998359084129333, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9998359084129333}"}
|
– Мин саас, күһүн буоллар эрэ эр киһи сиэринэн кус абылаҥар ылларабын. Арай биирдэ, дьэ, маннык көрүдьүөстээх кустааһын буолан турардаах. Сааскы кус саҕана сайылыгым дьиэтигэр кыратык нуктуу түһэн бараммын “уу кэрийэ барыахха. Баҕар, биир эмэ үөр көҕөҥҥө түбэһэн дьоллонуом” диэн, саабын ылан, үрэх диэки хаама турдум.
Толкуйдуу турбут...
Юрий Стручков, Үөһээ Дьааҥы улууһун Боруулаах нэһилиэгин олохтооҕо, биэнсийэлээх:
– Мин саас, күһүн буоллар эрэ эр киһи сиэринэн кус абылаҥар ылларабын. Арай биирдэ, дьэ, маннык көрүдьүөстээх кустааһын буолан турардаах. Сааскы кус саҕана сайылыгым дьиэтигэр кыратык нуктуу түһэн бараммын “уу кэрийэ барыахха. Баҕар, биир эмэ үөр көҕөҥҥө түбэһэн дьоллонуом” диэн, саабын ылан, үрэх диэки хаама турдум. Чугаһаан иһэн көрдөхпүнэ, доҕоор, 6 хаас субу иннибэр олорор! Бу дьолу! Хараҕым сүр кэҥээтэ, сүрэҕим күүскэ-күүскэ тэбэн ылла. Тыаһаабатарбын ханнык диэн, түргэн үлүгэрдик сүүрэн батыччахтаатым. Аны туран, саппыкым улаханын, ыараханын эриэхсит! Харахпар наар хаас аадаҥныыр буолан хаалбытын кэннэ, онтон иҥнэн туруом дуо. Саппыкыбын уҥа-хаҥас элитээт, тыбыс-тымныы ууга аҥаардас наскынан үөмтүм. Биир хааһы охтордум! Ойоҕолуу көтөн истэхтэринэ, өссө икки хааһы күөрэтэн түһэрдим. “Байаным биэрдэ!” диэн, үөрэ-үөрэбин саппыкыбын кэтээри гыммытым, наскым өҥө биллибэт буолуор диэри атаҕым бүтүннүү хаан баламах буолбут. Бэркэ соһуйдум. Хаастарбар үөмэр уххаммар буолан, маска хайа тардан кэбиспиппин букатын да билбэккэ хаалбыппын. Саппыкыбын кэппитим кэннэ, дьэ, ыарыыта биллэн барда. Били үөрбүт сирэйим ханна да суох буолла. Нэһиилэ сукуҥнаан, чугас турар дурдаҕа тиийдим. Ол икки ардыгар 4 хаас үрдүбүнэн көтөн, уҥуоргу биэрэккэ кэлэн түстүлэр. Хата, дурдаҕа табаарыс уолум олорор эбит. “Хайаа-аа, хаастар түспүттэрин көрдүҥ дуо-оо?” диэбитинэн, ааны тэлэйэ баттаатым. Киһим бүнүөкүлүнэн көрдө уонна: “Хастаа-аар! Хаастар! Барыахха!” – диэт, саатын кыбынаат, тахсан барда. Мин кыаҕым суох буолан, ити “дьолтон” маттым, бүнүөкүлүнэн маныырбар эрэ тиийдим. Уолум үрэххэ тиийдэ уонна өөр баҕайы кыҥаан баран ыппакка турда. “Бу сатана уола тоҕо ыппатый? Ыт-ыт!” – диэн мин өрө оргуйа олордум. Ол быыһыгар “тугун муодатай, саата эстибэтэ дуу...” дии саныыбын. Хаастара кини ытарын күүтэн туруохтара дуо, күлүү-элэк гыммыт курдук “эйэ дэмнээхтик” көтөн бара турдулар. Киһим кэннилэриттэн иккитэ ытта да, мэлийээхтээтэ. Уку-суку буолан, дурдаҕа төннөн кэллэ. “Тоҕо ыппатыҥ?” диэбиппэр киһим маннык эппиэттээтэ: “Ээ... ити! Ити буоллаҕына, кыҥыы туран толкуйдаан көрбүтүм: бу манан ыттахпына, биир куһум өлөр, оттон кэлин турааччыта ньаҕаччырар. Эрэйдээҕи... диэн аһына турдахпына, хаастарым көтөн таҕыстылар. Тугун эмиэ таах сибиэ толкуйдаан быһа сытыйбытым буоллар. Бу абаккатын!” – диэхтээтэ. Дьэ, бу курдук булка үөйбэтэх өттүттэн араас түгэн буолар. Аһыныы да ханна барыай?! Тэбэр сүрэхтээх, инчэҕэй эттээх дьон буоллахпыт...
Мончууктары бултаабыт
Дмитрий Эверстов, Үөһээ Дьааҥы, Табалаах, эдэр учуутал:
– Аҕам саас дурдаҕа кус маныы олорбут. Ол кэмҥэ аармыйаттан соторутааҕыта кэлбит Киэсэ диэн ааттаах эр бэрдэ сабыс-саҥа “Тоз” саатын кыҥаабытынан, куска үөмэр курдук кирийиэҕинэн-кирийэн баран, уу диэки хааман иһэр эбит. Хараҥаҕа балыйтаран буолуо, аҕам дурдатын көрбөтөх. Аҕам “кус суохха дылы дии. Туохха үөмтэ?” дии санаабыт. Онтон мончууктарын көрөн баран күлбүт, салгыы туох буоларын “сирэй-харах иччитэ” буолан кэтии олорбут. Киэсэ эр бэрдэ буоллаҕа, икки моонньоҕон мончуугун хоһулаан баран, ытан саайбыт. Аҕам ыраахтан туран эрэ “хайа, кускун таптыҥ дуо?” диэн ыйыппыт. Онуоха Киэсэбит эр бэрдэ буоллаҕа: “Таптыым!” – диэбит. Аҕам күлэригэр буолан, кыайан мөхпөккө хаалбыт. Ол “сырыы” кэнниттэн көрбүттэрэ хаппыт тэтиҥ маһыттан оҥорбут мончууктарыгар иккиэннэригэр 10-тан тахсалыы доруоп хатаммыт үһү.
“Туруусук да абыраабатаҕа”
Борис Лазарьев, Өлөөн Таймылыырыгар олорор, байанайдаах булчут:
– Сайын биһиэхэ кыыл таба үгэннээн ааһар кэмэ баар. Ол кэми мүччү тутумаары, кыра бырааппыныын бултуу таҕыстыбыт. Быраатым оччолорго кыра – баара-суоҕа 8-с кылаас оҕото. Мин буоллар аармыйаттан саҥа кэлбит киһибин. Онон иккиэн да “оҕотук” соҕус булчуттарбыт. Быраатым үрэх диэки барда, утаакы буолбакка сүүрэн маҕыйан кэллэ, хараҕын күлтэччи көрбүт: “Уп-улахан атыыр кыыл үрэх биэрэгэр олорор” – диэн саайда! Мин, кыыл олорорун хаһан да үйэбэр харахтаан көрө илик киһи, өйбөр сүүнэ улахан атыыр кыыл бу ходьос гына олорорун ойуулаан көрдүм. Дьэ, киһи күлэр булчуттарабыт. Ол ходьойон “олорор” кыыл табабытын бултаабыппыт. Иккис түбэлтэни кусчуттарга анаан кэпсиим. Сотору кус үгэнэ буолуо турдаҕа... Урут биһиги куһу ууттан таһаарар ыттары анаан-минээн эрдэттэн бэлэмнээн иитэр үгэстэнэ сылдьыбыппыт. Нэһилиэкпитигэр биир дьээбэлээх-хооболоох булчут баара. Кини ууттан куһу таһаартарыам диэн, кыракый боруода тыһы ыты ииттэ. Саас ыттар иссиилэрин саҕана кини ыта “күннээн”, былааһы ылан турда. Кус таһаартарыам диэн, эрдэттэн үөрэтэн ииппит ытын атын ыттар “хаһаайынныыллара” дэлэ абаккалаах буолуо дуо?! Киһибит ытыгар туруусук тигэн кэтэртэ! Төрөөрү сылдьар буоллаҕына, кус таһааран бэрт. Ол туруусугу аҕыйах хонугунан атыыр ыттар тырыта-хайыта тыытан, “устубуттар” этэ. Дьэ, буолан да бэт! Айылҕаны хайдах да утары барбаккын. Ол туруусук кэтэ сылдьыбыт ыт билигин баар, кус таһааран көмөлөһөр. Быйыл эмиэ туруусук кэтээхтиирэ буолуо (күлэр).
Көп сиригэр тэптэрбит булчут
Олег Николаев, Бүлүү улууһун Хаҕын нэһилиэгин олохтооҕо, учуутал:
– Бу көрдөөх түбэлтэ буолбута 20 хас сыл буолла. Оччолорго эдэрбит. Табаарыспыныын иккиэ буолан, үүтээҥҥэ хоно сытан кустуурга тэриннибит. Ол сахха билиҥҥи курдук хотуобай ботуруон суох. Буорах кутан, бэйэбит “оҥорор” буоларбыт. Күһүҥҥү киэһэ кус ыта тахсаары туран, буорахпытын куттубут. Туох миэркэтэ кэлиэй. “Бачча сөп буолуо...” дии-дии, кумааҕынан мээрэйдээбитэ буоллубут. Аны хараҥата диибин диэн. Туох да көстүбэт үлүгэрэ. Ол иһин чүмэчи уматынныбыт. Киһим чэй өрөбүн диэн таһырдьа таҕыста. Мин эмиэ киһим кэнниттэн наадабар таһырдьа ыстанным. Ааммын “лап” гына сүрдээх күүскэ сабааппын кытта, сүрдээх күүстээх атахтаах киһи кэннибэр балайда ыарыылаахтык тэбэн саайда. Киһи буолаахтаан... Туох киһитэ кэлиэй? Чүмэчибит ааны сабарбытыгар буорахха сууллан түспүт. Хаһаанан аҕалбыт хоруопкалаах буорахпыт барыта эстэн хаалбыт. Хайыахпытый, “эмэһэҕэ тэптэрбит” сатамматах булчуттар дьиэбитигэр төнүннэхпит дии.
Саата суох кусчут
Алексей Гольдеров, фокусник, Дьокуускай куорат:
– Дойдубар кустуу бардым. Сайылыкка барарга тэриннибит, бэрт ыксалынан хомуммута буоллубут. Айылҕаҕа сынньанан, дойдум ахтылҕанын таһаарыам диэн, көтөҕүллэн аҕай сылдьабын. Тиийэн ботуруоммун ииттээри гыммытым, пахай, саам суох! Ыксал буолан, ботуруоммун ылбыппын, оттон саамай наадалаах тэрилбин – саабын таһыччы умнан кэбиспиппин. Урут саатын умнан барбыт булчут баар диэни дьонтон иһиттэхпинэ, кэпсээҥҥэ аахтахпына, “хайдах оннук буолуоҕай! Бултуу бараары туран сааны хайдах умнуохха сөбүй?” диэн итэҕэйбэт этим. Ол бэйэм “саата суох булчут” буолан турардаахпын.
“Түөрт саппыкы... Бары хаҥастар!”
Миитэрэй Готовцев, Дьокуускай куоракка олорор, кырдьаҕас булчут: – Күһүөрү. Оттоон баран, кус көрүнэ барар буоллубут. Былдьаһыктаах күннэр үүнэннэр, үлэ дьоно тардыллан хааллыбыт. Дьиэбитигэр кэлэн, кыратык ас уобалыы түһээт, саабытын, саппыкыбытын сиирэ-халты харбанаат, массыынаҕа олорон ыһыырда турдубут. Кустуур сирбит син балайда тэйиччи. Тиийээт, сирбитин-уоппутун аһаттыбыт, халыҥ соммутун кэттибит, саабытын, ботуруоммутун тэриннибит. Онтон саппыкыбытын кэтээри гыммыппыт – табаарыспыныын иккиэн хаҥас өттүн ылан кэлбиппит! Саатар, иккиэн хаҥаһы харбаан ылбыппыт баар... Аны эбиитин “эмэһэҕэ тэп” диэбит курдук, биир уолбут эбэрэтэ сүрдээх улаханнык аннынан хайа баран хаалбыт. Ыксал быыһыгар ол “хайаҕаһы”көрөр кэлиэ дуо. Улахан саппыкыны икки тэҥ өттүн кэтэр букатын сатамньыта суох эбит. Инньэ гынан биир эрэ саппыкылаах кустаан турардаахпыт. Саппыкылаах киһибит кэлин “һуу-һуу” дэтэлиир этэ. Саатар, ол түүн кус хойуутук кэлбитэ.
Мындыр ньыма
Николай Иванов, Бүлүүттэн төрүттээх, эдэр үлэһит:
– Дэриэбинэбититтэн ыраах 3 дуу, 4 дуу көстөөх сиргэ кустуу барар буоллубут. Күнү-күннүктээн хааман, сирбитин күн киириитэ кэмниэ кэнэҕэс, дьэ, буллубут. Мин 16-лаах, оттон уолаттарым 12-лээх саалаахтар. Хонон туран баран аһаатыбыт-сиэтибит, мончууктарбытын эбэҕэ киирэн үттүбүт. Сэһээккэбитигэр кэлэн, саабытын ииттээри гыммыппыт, уолаттарым үтүктүспүт курдук, иккиэн 16-лаах ботуруону уктан кэлбиттэр. Уолаттарым: “Дьэ, абаккалаах!” – дэһистилэр. Мин буоллаҕына, биирдэ “байа” түстүм, дьонум – соҕотохто “дьадайан” хааллылар. Төттөрү төннөр ырааҕа, айана эрэйэ бэрт. Хайыахпыт баарай, маннык толкуйдаатыбыт. Мин ыппыт ботуруонум тимирин быһан баран, 16-лаах саҥа ботуруоҥҥа быласымааһын кэтэрдэллэр. Ол ботуруонунан аны саа биирдэ эрэ эстэр. Ити курдук, бары көмөлөөн син бултуйдубут. Биир нэдиэлэ буолан баран дьиэбитигэр төнүннүбүт. Ыксаллаах кэмҥэ киһи эҥин-эҥини толкуйдуур эбит.
Диана КЛЕПАНДИНА бэлэмнээтэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b7d7c2f7-1079-477e-b3e2-0bf1146573ed>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajymny/k-r-k-l/871-bult-k-r-d-stere", "date": "2018-06-21T13:58:35Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864172.45/warc/CC-MAIN-20180621133636-20180621153636-00281.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
бастатан туран саан хайдах тэбэрин быьаарыахтааххын. Онтон саан бэйэ5эр прикладистай буолуохтаах. санныгар бырахтын да5аны сразу сыалгын туьаайар буолуохтах. к8т8н иьэр кус хайаан да5аны опережениялаан ыта5ын это от зависит скорости утки. саа5ын санныгар бырахтын батыьыннарбыта буолан иьэн иннин диэки тэйэн иьэн куроккун тардан кэбиьэ5ин. ити барыта а5ыйах доля секунда буолар. аны икки хараххын аьан туран ытыахтааххын оччо5о киэнник коро5ун.Бу кэнниттэн маны ытабын диэн кустаргын к8р8 тура5ын. уонна саамай главнайа ыксаабакка буола сатаа. Кэлин элбэх ытыы кэнниттэн уэрэниэн элбэхтэ ытыахха наада, навык наада. Удачи!!!
Ити үөһээ сөпкө сүбэлээбит итиник сыалаан баран куһун иннигэр икки үс куорпуһу иннигэр ,,охсон ''ытаҕын.эбэтэр туора көтөр куһуытарга саан планкатыгар мушкан таһыгар туора 8,9см уһуннаах оту эбэтэр намчы талах төбөтүн туора саан уоһун икки өттүгэр тэҥҥэ быгар гына угаҕынуонна ытаргар куһун талаҕын дуу,отун дуу төбөтүгэр кэлиитэ ытаҕын.мин былыр бастаан итинник үөрэммитим
Бултуу сылдьан элбэхтэ сыыhан кыhыйан тэриэккэ ытарга у8рэнэ сылдьабын.
Саабын араастаан тупсарбытым. Прикладын сорох сиринэн аалан биэрбитим уонна уhаппытым. Билигин сыыhарым быдан а5ыйаата. Кус к8т8н тахсыытыгар бэйэтин к8р8н ыта5ын, олох тургэнник к8т8н иhэр куска опережениелыыгын. Тугэнник к8т8н иhэр кус а5ыйах буолааччы, соро5ор аhара улаханнык опережениелаан сыыhабын.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2dd710f8-18b5-4d98-8346-75547c66ed0b>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4203145", "date": "2018-06-18T15:22:06Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267860570.57/warc/CC-MAIN-20180618144750-20180618164750-00141.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008225440979, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008225440979}"}
|
Уважаемые преподаватели, аспиранты и студенты РК5!
Лаборатория научного центра "Путевая инфраструктура и вопросы взаимодействия колесо-рельс" (АО «ВНИИЖТ», ОАО «РЖД») приглашает преподавателей, аспирантов и студентов 2-4 курсов для организации сотрудничества в формате научно-производственной практики в области железнодорожного транспорта. В случае обоюдного желания, формат может быть расширен.
В понедельник 23 апреля 2018 г. в 1500 в компьютерном классе кафедры состоится доклад по законченной кандидатской диссертации: Иванов Илья Игоревич (асп. каф. РК-5)«Исследование динамики процесса вибрационного сверления с управлением»
Воробьева Марина Юрьевна Зубарев Сергей Владимирович Каулин Андрей Борисович Конфедератова Галина Николаевна Краев Анатолий Вениаминович Марцынкевич Алексей Юрьевич Марцынкевич Надежда Васильевна Новикова Татьяна Борисовна Оленичев Павел Николаевич Подкопаев Сергей Анатольевич Потапов Константин Эдуардович Салов Александр Александрович Сергеев Дмитрий Анатольевич (РК-5) ? Танчев Алексей Валентинович Титов Алексей Викторович Федоров Андрей Александрович Хохлова Наталья Александровна Чернецов Андрей Александрович (РК-5) Шарышев Вадим Семенович К5-Д2.
Голованов Евгений Викторович Егорова Марина Юрьевна Якушева Татьяна Петровна Зуев Алексей Владимирович Иващенко Сергей Викторович Иващенко Юрий Николаевич Кладницкий Борис Яковлевич Кораблин Александр Игоревич (РК-5) Кочетков Петр Васильевич Красавин Михаил Анатольевич Наумов Андрей Михайлович (РК-5) Петров Михаил Владимирович Foto Mail Токарева Елена Сергеевна Фомина Ирина Марковна
Агафонов Николай Юрьевич Аноскин Игорь Викторович Горбанович Андрей Витальевич Гречушкин Григорий Маркленович Забалухин Юрий Александрович Заборовский Александр Витальевич Кохреидзе Давид Шотаевич Кужелев Павел Валентинович Кулишкин Николай Владимирович Лагашкина Мария Георгиевна Матушевский Тадеуш Владиславович Митянина Наталья Павловна Налбандов Аркадий Владиленович Сердюков Дмитрий Владимирович Толстопятенко Ольга Эдуардовна
К5-Д2
Алимов Мухамен Абдулхаюмович Арясов Сергей Владимирович Басов Константин Андреевич Борзунов Константин Константинович Дубосарский Павел Дмитриевич Захаров Михаил Николаевич Кузнецов Александр Александрович Мартынов Александр Валентинович Сидорова Марина Александровна Тихомиров Василий Николаевич Ушакова Инна Вячеславовна Федотов Владимир Александрович
Бутбаев Игорь Кемальевич Власов Алексей Викторович Волков Александр Викторович Габуния Нугзар Важаевич Гальченко Алексей Владимирович Гобеджишвили Гиви Нодарович Демьянушко Екатерина Леонидовна Жаворонков Павел Владимирович Жуков Александр Александрович Зорин Юрий Львович Каданцева Елена Сергеевна Киквидзе Омар Георгиевич Котко Олег Петрович Крылов Сергей Алексеевич Куренков Геннадий Константинович Латухин Алексей Игоревич Маханев Валентин Олегович Николаенко Лариса Владимировна Струпинский Михаил Леонидович Шумейко Александр Эдуардович Якушин Игорь Борисович
К5-Д2.
Архипов Сергей Владимирович Жидков Сергей Викторович Ивановский Константин Петрович Им Александр Иванович Карпухин Иван Иванович Карпухина Елена Альбертовна Левин Александр Маркович Липатова Татьяна Владимировна Попхадзе Тенгиз Архипович Рыбаков Алексей Дмитриевич Сахвадзе Геронти Жораевич Себякин Александр Валентинович Силаков Андрей Владимирович Сосенко Виталий Петрович Степанов Игорь Иванович Цаллагов Петр Андреевич Швейниц Андрей Эдуардович Ширяев Александр Александрович Яманидзе Мамука Теймуразович
Абдулкаюмова Рауза Анверовна Алехина Галина Борисовна Антонов Алексей Вениаминович Борчев Игорь Николаевич Гаусман Илья Георгиевич-Эдуардович Гусев Андрей Алексеевич Добрынин Владимир Станиславович Жиленко Мария Александровна Зарубин Сергей Владимирович (РК-5) Контанистов Михаил Петрович Клочкова Елена Сергеевна Кузнецова Нина Васильевна Литвиненко Павел Леонидович Платова Наталия Юрьевна Попков Виктор Михайлович Степанов Сергей Анатольевич Талызенков Игорь Юрьевич Янкин Владимир Алексеевич Яресько Татьяна Васильевна К5-Д2
Гомозов Валентин Николаевич Жданов Олег Евгеньевич Коротаева Татьяна Игоревна Кувшинникова Анна Владимировна Кузнецов Михаил Олегович Кулик Алексей Юрьевич Курышев Иван Владимирович Нефодина Елена Васильевна Потапов Игорь Владимирович Рындаков Алексей Александрович Сахаров Владимир Алексеевич Себякин Николай Валентинович Сорокин Федор Дмитриевич (РК-5) Mail Фирсова Александра Николаевна Юсипов Марат Зафирович Якушин Максим Михайлович
Афиногенова Ольга Дмитриевна Вартанов Манолис Артемович Вартанова Наталья Львовна Иванов Юрий Александрович Казаков Алексей Анатольевич Карпов Александр Олегович Кашлаков Игорь Гариевич Ковтун Сергей Владимирович Крючко Вадим Владимирович Маслюков Дмитрий Олегович Мохнатюк Виктор Анатольевич Пискунова Наталья Борисовна Сурина Наталья Евгеньевна Соломатин Сергей Сергеевич Тихонов Сергей Евгеньевич
К5-Д2.
Балакирев Александр Николаевич (диплом с отл.) Босый Николай Иванович (диплом с отл.) Гурин Дмитрий Прокофьевич Гусейнов Сахиб Тофик-Оглы Дорогов Алексей Борисович Евдокименко Владимир Викторович (диплом с отл.) Жарков Константин Александрович Завалина Анастасия Германовна Шмелев Виктор Федорович Яковенко Вероника Александровна
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9d15c5f7-a41c-4845-9823-8bb6afa8d9bc>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://rk5.bmstu.ru/index.php/111-o-kafedre/spisok-vypusknikov-kafedry?start=35", "date": "2018-06-21T10:26:57Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864139.22/warc/CC-MAIN-20180621094633-20180621114633-00616.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.4676051437854767, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.4676051437854767, \"rus_Cyrl_score\": 0.20389249920845032, \"udm_Cyrl_score\": 0.13227005302906036, \"chv_Cyrl_score\": 0.05146918073296547, \"kpv_Cyrl_score\": 0.049909837543964386, \"koi_Cyrl_score\": 0.02073926106095314, \"mhr_Cyrl_score\": 0.01630130037665367, \"myv_Cyrl_score\": 0.012510649859905243, \"tgk_Cyrl_score\": 0.012003215029835701}"}
|
Мин уолум 13с. Подростковай кэмэ. Уол кыыс, куһаҕан дьаллык туһунан хайдах кэпсэтэҕит уолгутун кытта? Миэнэ ити темаҕа аргыый тиийдэхпинэ күлэн кэбиһэр. А так оҕо оҕо курдук элэккэй, көнө майгылаах. Ол эрэн син биир дьиксинэбин куһаҕан дьаллыкка ылларыа диэммин. Аны күнү быһа маныы, бэрэбиэркэлии сылдьыахпын санаам буолбат. Оҕобун хайдах харыстыыбын куһаҕан дьаллыктан? Өйдөөх сүбэтэ биэриҥ эрэ. Бииргэ сылдьар уолаттара үгүстэрэ табахтыыллар. Аны аҕыйах сылынан арыгы иһиэхтэрэ диэн куттанабын.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3cd889bc-6530-4954-a536-72078cbbea71>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=3980842", "date": "2018-06-23T21:32:36Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267865250.0/warc/CC-MAIN-20180623210406-20180623230406-00084.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
ХНТ үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ (UNESCO) этэринэн, Арассыыйа 136 омугун тыла сүтэр туруктаах.
Ол иһин дойдубут салалтата тыл бэлиитикэтигэр болҕомтотун күүскэ хатыахтаах уонна мөлтөх туруктаах тыллары өйүөхтээх дии саныыбыт даҕаны, хомойуох иһин, төттөрүтүн көрө олоробут.
Ол курдук, ааспыт сыл от ыйын 20 күнүгэр Йошкар-Ола куоракка омуктар сыһыаннаһыыларыгар аналлаах мунньахха дойду бэрэсидьиэнэ В.В. Путин: “Төрөөбүт тыллары үөрэтии баҕа өттүнэн буолуохтаах”, – диэн күүскэ этэн турар. Ол кэннэ Арассыыйа үрдүнэн Борокуратуура уонна Рособрнадзор диэн тэрилтэ үлэһиттэрэ бэрэбиэркэлиир үлэни ыыппыттара.
Ити түмүгэр Дьокуускай куорат национальнай оскуолалара уонна тыа оскуолалара ыарахан тургутууну ааспыттара. Саха тылын учууталлара сурунаалы нууччалыы эрэ толоруохтаахтар, саха тылын үөрэтиэн баҕарар оҕо төрөппүттэрэ булгуччу сайабылыанньа суруйуохтаахтар, сахалыы эрэ үөрэтэр оскуола диэн суох буолуохтаах диэн ыйыы-кэрдии үөһээ суруллубут тэрилтэлэртэн киирбитэ. Аны туран, муус устар 10 күнүгэр Госдуумаҕа “Үөрэх туһунан” Федеральнай сокуоҥҥа “төрөөбүт тыллары үөрэтии баҕа өттүнэн буолуохтаах” диэн ис хоһоонноох көннөрүү барыла киирдэ.
“Ол аата туохпутуй?” диир буоллахха, атын дойду тыллара булгуччу үөрэтиллиэхтээхтэр, оттон төрөөбүт тыллар баҕа өттүнэн буолаллар дуо? Хайдах оннук буолуой диэн киһи өйө хоппот. Ийэ тылбытын үөрэтиини факультатив таһымыгар түһэрэр бэлиитикэтэ ыытылларын билиниэхпитин наада.
Арассыыйа атын омуктарын көхтөөх дьоно, уопсастыбанньыктар, учуонайдар, интэлигиэнсийэ ити сокуон барылын туһунан туох дии саныыр эбиттэрий?
Төрөөбүт тыллары уонна өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыбаннай тылларын харыстааһыҥҥа саамай улаханнык Татарстан Өрөспүүбүлүкэтэ киирсэ сылдьар. Татаардар көҕүлээһиннэринэн Интэриниэт ситиминэн “Нет закону против родных языков” петицияҕа 32 тыһыынча илии баттааһына хомулунна. Онон бастаан ити үлэни ыыта сылдьар татаар ыччатын санаатын истиэххэ. Айрат Файзрахманов, Аан дойдутааҕы татаар ыччатын пуорумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы:
“Бэйэбит позициябытын уопсастыбаннаска уонна федеральнай кииҥҥэ көрдөрөөрү актыбыыстарбыт тыһыынчанан суругу араас инстанцияҕа ыыттылар, Арассыыйа бэрэсидьиэниттэн саҕалаан регионнар парламеннарыгар тиийэ. Госдуума уонна Федерация Сүбэтин дьокутааттарыгар эмиэ ыыппыппыт, ол эрэн сиһилии хоруй суох, туох санаалаахтарын аһаҕастык суруйбатылар. Сокуон барылын киллэрбит дьокутааттартан ким да сурукпутугар хоруйдаабата. Бу барыл сокуоҥҥа киирдэҕинэ, төрөөбүт тыллары үөрэтии факультатив эрэ курдук буолуоҕа. Итини элбэх киһи өйдөөбөккө сылдьар.”
Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтин интэлигиэнсийэтэ федеральнай былааска “төрөөбүт тыллары үөрэтиини суох оҥорор сокуон барылын туох да иһин ылынар сатаммат” диэн ис хоһоонноох суругу ыыппыт уонна олохтоох былааска туһаайан кабардин уонна балкар тылын харыстыырга ыҥырбыт.
Мадина Хакушаева, филология билимин дуоктара, кабардин суруйааччыта, этэр:
“Бу кыһалҕа уопсастыба бары таһымнарын таарыйар, ону кытта олохтоох былаас таһымын эмиэ. Госдуумаҕа киирбит сокуон барыла Кабардин-Балкар Өрөспүүбүлүкэтин интэриэстэрин утарар. Өскөтүн тыл суох буоллаҕына, омук уйулҕата алдьанар, ол кэннэ өрөспүүбүлүкэ суох буолар, ол иһин өрөспүүбүлүкэбит былаастара, бастатан туран, бу барылы барачыастыырга интэриэстээх буолуохтаахтар. Төрөөбүт тыллары хайдах үөрэтэри национальнай тыллар исписэлиистэрэ быһаарыахтаахтар, олохтоох былаас ону өйүөхтээх уонна олоххо киллэриэхтээх. Онтон атын буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэлэр национальнай ыстаатыстарын сүтэрэллэр.”
Юрий Осокин, “Пограничное братство” диэн чуваш уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта, Change.org саайка Аршинова Аленаттан (“Биир Ньыгыл Арассыыйа” баартыйа) уонна Николаев Олегтан (“Сиэрдээх Арассыыйа” баартыйа) Госдуума дьокутаатын мандаатын былдьыырга диэн петиция оҥорбут.
Иккиэн Чувашия Өрөспүүбүлүкэтиттэн Госдуумаҕа дьокутаат уонна төрөөбүт тыллары симэлитэр сокуон барылын сүрүн ааптара буолаллар. Билиҥҥи туругунан петицияҕа 1600 киһи баттаабыт. Юрий Осокин этэр: “Сокуон барыла Арассыыйа субъектарын төрөөбүт тылларын утарар хайысхалаах, онон дойду федеративнай тутулун ыһар кутталлаах. Национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ төрөөбүт тыллар суох буоллахтарына, федерация кытта суох буолар.”
Башкирдар Аан дойдутааҕы курултаайдара төрөөбүт тыллары үөрэтии булгуччута суох диэн сокуон барылын өйөөбөттөрүн Госдуумаҕа биллэрдилэр. Курултаай бэрэстэбиитэлэ, Рустям Баянов этэринэн, бу уларытыы сокуон нуорматын барытын утарар, эбиитин омуктар икки ардыларыгар тыҥааһыны үөскэтэр. Бүтэһик сылларга тыл эйгэтигэр буолбут уларыйыылар олохтоох омуктар бырааптарын быһаллар. Башкирдар тэриллиилэрэ сокуон барылын ис хоһооно Арассыыйа норуоттарын суурайар (ассимиляциялыыр) нуормалардааҕын көрөр. Башкортостан норуота ити сокуону күүскэ “суох” диэхтээх диир.
Арассыыйа омуктара эрэ буолбакка, Арассыыйа бэрэсидьиэнин киһи быраабыгар сүбэтэ төрөөбүт тыллары үөрэтиини вариативнай (булгуччута суох) чааска көһөрүү сокуон барыла Госдуумаҕа киирбититтэн долгуйарын биллэрдэ. Сүбэ бэрэссэдээтэлэ Михаил Федотов:
“Дьон-сэргэ үксэ төрөөбүт тылынан саҥарар, толкуйдуур, үөрэнэр конституционнай быраабын харыстыыр. Олох көрдөрөрүнэн, тыл быраабын кэһии улахан социальнай иирсээҥҥэ тиэрдэр. Чахчы даҕаны, Украинаҕа нуучча тылын бобоннор, иирсээн онтон саҕаланар, Латвияҕа нуучча тылын үрдүкү кылааска үөрэппэт буолбуттарыттан Латвия нууччалара долгуйаллар. Кыһалҕа таһымын өйдөөн туран, Сүбэ сотору кэминэн сокуон барылыгар туһааннаах эспиэрдиир быһаарыытын бэлэмниэҕэ”, — диэтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыл боппуруоһугар ыалдьар дьон позициялара хайдаҕый?
“Туймаада” төрөппүттэр түмсүүлэрин уонна “Ийэ тыл кэскилэ” хамсаааһын салайааччыта Вилюяна Никитина:
“Оҕону төрөөбүт тылынан бэйэтин дойдутугар үөрэнэрин-иитиллэрин көҥүллүүр сайабылыанньаны төрөппүт тоҕо суруйуохтааҕый? Ону сокуон тоҕо ирдиэхтээҕий? Биһиги өрөспүүбүлүкэбит икки судаарыстыбаннай тыла үөрэх тылын быһыытынан тэҥ бырааптаах курдук санаан сылдьыбыппыт. Аны билигин ити сокуон киирдэҕинэ, судаарыстыбаннай тылы күөмчүлээһин курдук көрүөҕүм.”
Саха тылын, литэрэтиирэтин, төрүт култууратын учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүүтүн салайааччыта Жанна Барашкова:
“Саха тылын үөрэтии чааһа сарбылларын уонна ону утарар үлэ туһунан иһиттэхтэринэ, сорох дьон олох судургутук «бу саха тылын учууталлара хамнастарын туһугар мөхсөллөр» дии саныыллар. Миэхэ тус бэйэбэр да инньэ диэбиттэрэ. Саха тыла, литэрэтиирэтэ, төрүт култуурата уонна бу биридимиэттэри оскуолаҕа толору үөрэтии эбэтэр кыччатыы, сарбыйыы, суох оҥоруу -- бу бүгүҥҥү тирээн турар сытыы боппуруос. Тоҕо диэтэххэ, оскуолаҕа сыыйа үөрэтиллэрэ аҕыйаан, тохтоон киирэн бардаҕына, саха тыллаах өркөн өйүнэн айбыт чулуу айымньылара, улуу олоҥхо умнулларын, ааҕыллыбат буоларын эппэккэ туран, сахалыы саҥа сүтэр, симэлийэр куттала суоһуур. Госдуумаҕа ''РФ үөрэхтээһин туһунан'' сокуонугар уларытыылары киллэрэр туһунан бырайыагы биһиги, өрөспүүбүлүкэтээҕи саха тылын учууталларын түмсүүтэ, сорунуулаахтык утарабыт. Биһиги төрөөбүт тылы ''баҕа өттүнэн үөрэнии'' уонна “төрөппүт көҥүллээтэҕинэ'' диэн суруллубутун, олус кутталлаах уонна иһэ истээх эбиилэр диэн утарабыт. Ити тыллар кэннилэригэр туох суоһаан турарый?! Бу элбэх араас тыллаах омуктартан таҥыллыбыт Арассыыйа судаарыстыбатыгар омуктар төрөөбүт тылларын үөрэтэр бырааптарыгар тоҕо саба түһэрдии оҥоһуннулар?! Төттөрүтүн, биһиги дойдубут Арассыыйа бары араас тыллаах омуктар төрөөбүт тылларын кыһамньылаахтык үөрэтэллэригэр, сайыннаралларыгар, маннык сайдыылаах үйэҕэ, былыргы кэм курдук тыллара сүппэтин туһугар кыһаллыа этэ дии саныыбыт уонна ону туруорсабыт”.
Ил Дархан иһинэн Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин чилиэнэ, "КиберСаха" хамсааһын салайааччыта Ньукулай Павлов-Халан:
“Тыл сэбиэтигэр бу балаһыанньаны көрбүппүт. Сүнньүнэн, икки санаа баһыйар: биирэ -- сокуону син биир ылыныахтара, онон, сатаатар, уларытан сымната сатыахха, этии киллэриэххэ, омсолоох өттүн мөлтөтүөххэ диэн; иккис -- Госдуума ньүдьү-балай буолбатах, сокуон уларыйарын тохтотор кыах баар, онон утарар санаабытын салалтаҕа да, атын Арассыыйа олохтоохторугар да, киэҥник этиэххэ диэн. Биири бары, омугуттан тутулга суох, өйдүөхтээхпит -- тылын, төрдүн умнубут омуктан үтүөнү ким да күүтүө суохтаах. Маны, бастатан туран, ыаллыы олорор омуктар өйдүөхтээхтэр. Ийэ тылбын аанньа ахтыбаттар, көйгөтүтэллэр диир киһини дойдуну түөрэҥнэтэ сатыыр ханнык баҕарар күүстэр туһанар кыахтаахтар. Онон Арассыыйа иллээх буоларыгар уонна чэлгийэ сайдарыгар олохтоох омуктар тылларын сайыннарар, өйүүр куолу. Маны Арассыыйа дьонугар барытыгар тиэрдибэтэхпитинэ, тылбыт бастаан оскуолаттан сүтүө, онтон ааҕар-суруйар киһи суох буолуо, суруйааччы, суруйар суруналыыс сүтүөхтэрэ... оччоҕо, эппиккэ дылы, арбаҕастаах да абырыа суоҕа...”
Төрөөбүт тыллары үөрэтиини хааччахтыыр сокуон барыла бастакы ааҕыыта ыам ыйыгар буолуохтааҕа күһүҥҥүгэ көстө. Ити көспүтэ -- төрөөбүт тылларын туһугар туруулаһар Арассыыйа омуктарын биир улахан кыайыылара. Ол эрээри бу күһүн өссө туох түмүк тахсан кэлиэ биллибэт. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит төрүт олохтоохторо ийэ тылбыт туһугар долгуйабыт.
Судаарыстыбаннай Дуума үөрэххэ сис кэмитиэтэ от ыйын 6 күнүгэр дылы эрэгийиэннэртэн этии ылар буолла. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ бу сокуон барылыгар сокуону сүүс бырыһыан утарыа диэн эрэллээхпит. Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр диэн өбүгэлэрбит мындыр этиилэрэ баар. Онон хас биирдиибит туора турбакка, бу сокуону утарыҥ диэн бэйэбит дьокутааттарбытыгар, Ил Түмэн үөрэххэ сис кэмитиэтигэр, Ил Дархан Тыл бэлиитикэтин сэбиэтигэр, Арассыыйа араас таһымнаах тэрилтэлэригэр суруктарда суруйан ыытыҥ диэн көрдөһөбүт.
“Тобул” ыччат интеллектуальнай кулуубун
Салайааччыта Дьулустаан Осипов.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:848c2cca-7764-4780-b011-fdabcabdda19>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://uhhan.ru/news/2018-05-28-15761", "date": "2018-06-24T20:30:25Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267867055.95/warc/CC-MAIN-20180624195735-20180624215735-00404.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Эрчим Баппаҕай 23 эрэ саастаах бэрт эдэр киһи. Ол эрээри спортка ситиһиитэ аатын курдук баһырхай. Былырыын сайын Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыт Манчаары Оонньуутугар мас тардыһан муҥутуур кыайыылаах буолбута. Арассыыйаҕа, аан дойдуга ыытыллар күрэхтэһиилэри көтүппэт.
– Эрчим, кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын?
– Мин Үөһээ Бүлүү Тамалакааныттан төрүттээхпин. Бииргэ төрөөбүт – алтыабыт (биэс уол, биир кыыс). Мин – иккис оҕобун.
– Тамалакаан улахан ааттаах-суоллаах спортсменнар төрүүр сирдэрэ эбит дии.
– Оннук, Сардаана Трофимова Тамалакаантан төрүттээх. Биллэр бөҕөс Айаал Лазарев эмиэ Тамалакааҥҥа төрөөбүтэ.
– Эрчим Баппаҕай диэн мадьыныга олус барсар аат.
– Абаҕам Миитэрэй Баппаҕай диэн өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр киһи, төрүт култуураҕа аналлаах хас да кинигэ ааптара. Кини Үөһээ Бүлүү гимназиятыгар биология учууталынан үлэлээбитэ. Билигин ону-маны уһанар, кыыл-сүөл чуучалатын оҥорор. Дьиэтэ олох түмэл курдук. Кини мин 9-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына: “Мас тардыһыытынан олус сөбүлээн дьарыктанаҕын, Баппаҕай диэн араспаанньаны ылын”, – диэбитэ. Ити этиитин ылыммытым, онон онус кылааска киирэрбэр Баппаҕай диэн араспаанньаламмытым. Пааспар ыларбар араспаанньам итинник суруллубута.
– Эн билигин устудьуоҥҥун дии?
– Дьокуускайдааҕы спорт институтун бүтэрэн баран, билигин иккис сылбын магистратураҕа үөрэнэ сылдьабын.
– Вязьма мадьыныта Виктор Колибабчугу Саха сиригэр билбэт киһи диэн суох. Кини уратыта туохха сытарый?
– Бастатан туран, кини олус күүстээх, ырычаах курдук тарбахтардаах. Маһы харбаата да тарбахтарын саараама араарбат. Иккиһинэн, уҥуоҕунан олус улахан. Уруккута баскетболист, үрдүгэ – 2 миэтэрэ 5 см. Ол иһин кыратык иҥнэх гынаат, туора охсон кэбистэҕинэ, кинитээҕэр кыра уҥуохтаах дьон эргичис эрэ гынан хаалаллар. Аны туран, ыйааһына – 150 киилэ. Колибабчук кыратык өндөс гынна, кэннин өрө көтөхтө да, дамкыраат курдук буола түһэр. Аны туран, итиччэ уһун киһи “устуойкалаан” (өндөс гынаат, тыыллан кэбиһии – Ф.Р.) саайар ээ.
– Күрэхтэһии иннинээҕи кэпсэтиилэр эйиэхэ хайдах дьайалларый? Холобур: “Ол киһи Баппаҕайы кыайыам диэн, олох анаан-минээн дьарыктана аҕай сылдьар үһү”, – диэн буоллун.
– Итинник хабааннаах кэпсэтиилэр мэлдьи бааллар. Ханнык баҕарар мадьыны элбэх күүстээх утарылаһааччылаах. Уонна хайа да спортсмен кыайыам-хотуом диэн туран дьарыктанар буоллаҕа дии. Дьарык кэмигэр (арыт күлүү-оонньуу да курдук) араас кэпсэтии тахсааччы. Ону истэн эрэ кэбиһэр буоллаҕыҥ дии. Саамай сүрүнэ – былаан быһыытынан дьарыктаныахтааххын, төһө кыалларынан мөлтөх өрүттэргин туората сатыахтааххын.
– Арыт ыйааһыннарынан лаппа араастаһар мадьынылар киирсээччилэр. Ыйааһынынан лаппа баһыйар мадьыны бэйэтин бөҕөх соҕустук сананар буолуохтаах?
– Уонча киилэнэн араастаһыы өссө син аҕай ээ. Мадьынылар бэйэлэринээҕэр лаппа ыйааһыннаах утарылаһааччыларын кыайар түгэннэрэ элбэхтик тахсааччы. Ол эрээри, кырдьык, ыйааһынынан, уҥуоҕунан лаппа улахан киһи бэйэтин бөҕөхтүк сананар бөҕө буоллаҕа дии.
– Сайын кэпсэтиибитигэр: “Баһыйа тутар утарылаһааччыларбар “устуойка” диэн ньыманы туттааччыбын”, – диэбитиҥ. Оттон тэҥ баайыылаах дьону кытта хайдах киирсэҕиний?
– Хас биирдии хапсыһыы бэйэ-бэйэтигэр майгыннаабат. Хапсыһыы саҕалана да илигинэ, тутталларыттан-хапталларыттан, маһы хайдах харбыыларыттан бэйэҕин кытта тэҥ баайыылаах мадьынылар буолалларын тута сэрэйэҕин. Утарылаһааччыларыҥ хайдахтарыттан көрөн тарбах күүһүн тургутуһуу, хара күүһүнэн тардан хачыгыратыһыы, санныларгынан туора-маары охсон көрүү барар.
– Мас тардыһыытын саамай ыарыылаах “туочуката” – түсүһүү саҕаланыыта. Манна мадьынылар бэйэлэригэр табыгастаах балаһыанньаны көрдөөн, маһы эпсэри тутан баран, бэйэлэрин диэки тарт да тарт буолаллар. Судьуйа тардар мас тэбинэр дуоска ортотун буллаҕына: “Чэ!” – диэн хамаандалыахтаах. Ити хамаанда сорох мадьыны табыгастаах балаһыанньаҕа олордоҕуна түбэһэн хаалар. Тоҕо диэтэххэ, чыпчылыйыах түгэнэ кэмҥэ балаһыанньа уларыйа охсор буоллаҕа дии.
– Итиннэ саҥа саҕалаан эрэр, күрэхтэһиини сууттуур улахан үөрүйэҕэ суох судьуйалар сыыһаны-халтыны таһаарааччылар. Кинилэр тардыһар мас тэбинэр маһы кытта тэҥнэспит курдук буолла да, хамаанда биэрэллэр. Оттон уопуттаах судьуйа тардыһар мас араа-бараа биэтэҥэлиир тэтимҥэ киирэрин ситиһэр уонна түһэртээн кэбиһэр. Саҥа саҕалаан эрэр судьуйа араастаан алҕаһыан сөп. Холобур, биир мадьыны маһы бэйэтин диэки эпсэри тутан баран ыыппакка олоруо. Ону кыра-кыратык тэбинэр дуоскаҕа чугаһата сатыы сылдьан, ол мадьыны утарылаһааччыта олох да бэлэмэ суох олордоҕуна түһэртээн кэбиһиэн сөп. Онон түсүһүү саҕаланыытыгар судьуйа оруола олус улахан.
– Мас тардыһыытыгар саҥаны киллэриигэ мөккүөр бөҕөтө тахсар. Холобур, атах тэбинэр мас үөһээ өттүттэн тирэниэ суохтаах, хапсыһыы иннигэр мадьынылар бэйэ-бэйэлэригэр сүгүрүйүөхтээхтэр (бокулуоннуохтаахтар) диэннэргэ.
– Атах “аллара түһүүтэ” бастаан дьикти баҕайы курдук этэ. Киһи сатаан үөрэниэ суох курдуга. Онтон анаан-минээн дьарыктанан бардахха, киһи үөрэнэр эбит. Билигин, төттөрүтүн, атах “үөһэ таҕыстаҕына” дьикти баҕайы курдук буолбут. Холобур, эрчиллэрбитигэр булуок тардабыт. Ол аата утарылаһааччыҥ оннугар тимир “олорор”, онно ыстаанга төгүрүктэрин иилтэлээн баран, анал торуоһунан тардыалаан эрчиллэбит. Итинник эрчиллиигэ атаххын үөһэ уурдахха, хайдах эрэ сатала суох. Оттон ити бокулуоннааһыны наһаа оннук үчүгэй идиэйэ диэбэппин.
– “Утарылаһааччыгын ытыктыыргын, сүгүрүйэргин көрдөрөҕүн”, – диэн буолар дии.
– Инньэ дииллэр. Дьиҥинэн, ити эмиэ да сөптөөх дьаһаныы. Илии тутуһуутугар сорохтор ытыскар бистибит магнезияҥ бурал гыныар диэри күүскэ баҕайы саайаллар. Итинниккэ анал турукка киирбитиҥ да ыһыллар буоллаҕа.
– Күүрээннээх күрэхтэһии кэнниттэн хайдах сынньанаҕыный?
– Күрэхтэһии кэнниттэн өр сынньаммаппын, саамай уһаабыта нэдиэлэ курдук сынньанабын. Аралдьыйа таарыйа киинэ тыйаатырыгар барыахпын сөп. Айылҕаҕа сылдьарбын сөбүлүүбүн. Быйыл, холобур, табаарыһым Дмитрий Попову кытта Уус Алдаҥҥа бултаабыппыт.
– Олоххо өссө туох интэриэстээххиний?
– Ас астыырбын сөбүлүүбүн, үчүгэйдик астааччыбын. Астыырбын оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүүбүн. Туох баар бүлүүдэни барытын астыыбын. Бэрэски да буоллун, бөрүөк да буоллун... Оскуолаҕа сылдьан аатырбыт асчыт Иннокентий Тарбахов ыытар сэминээригэр сылдьыбытым. Бэл, биир кэмҥэ: “Кондитер-кулинар идэтигэр үөрэммит киһи дуу?” – диэн санаталыы сылдьыбытым. Онтон успуорт эйгэтигэр бигэтик киирбитим кэннэ, ити санаам хааллаҕа дии.
– Кэргэннээххин дуу?
– Кэргэним суох, билсэр кыыстаахпын.
– Бу сайын: “Ыраас ыйааһыным – 118 киилэ. Өссө 7-8 киилэни эбиэхпин, ол аата 125 киилэни аһара үктүөхпүн сөп. Оччотугар аан дойду ааттаахтарын кытта тургутуһан көрөр кыах үөскүө этэ”, – диэбитиҥ.
– Оннук, ыйааһыным 115-118 иһигэр халбаҥныыр. Саатар, 123 киилэни үктээбит киһи дии саныыбын. Мин ыйааһыны эбэрбэр эрэсиими халбаҥнаабакка тутуһа сатааччыбын. Ол кэмҥэ күҥҥэ сэттэтэ эҥин кыра-кыратык аһыыбын. Анал успуорт аһылыгын кыратык туһанабын. Протеин эҥин курдуктары.
– Эн тириэньэриҥ Петр Давыдов дии?
– Оннук, киниэхэ 2015 сылтан дьарыктанабын. 2016 сылтан номнуо үчүгэй түмүктэри көрдөрөн барбытым. Киниэхэ кэлиэм иннинэ чэпчэки соҕустук дьарыктанар эбиппин. Сүүрэн хайаан. Оттон Петр Николаевич пауэрлифтинг систиэмэтинэн дьарыктыыр.
– Күрэхтэһии кэнниттэн видео-устууну көрөҕүн дуу?
– Мэлдьи көрөбүн. Манчаары Оонньууларын, Арассыыйа чөмпүйэнээтин кэнниттэн бары хапсыһыылар “ютубка” тахсааччылар. Ону, дьэ, үчүгэй баҕайытык, наллаан олорон сиһилии көрөөччүбүн. Син биир кыра да сыыһа-халты тахсыбыт буолааччы. Ол көрө олорон: “Инникитин итинник сыыһаны таһаарыа суохха наада”, – диэн санаа хайаан да киирэр.
– Кыргыттар, дьахталлар ыстаанганы көтөҕөллөр, тусталлар, буоксалаһаллар. Мас тардыһыыга да кэрэ аҥаардарбыт бааллар. Кыргыттар мас тардыһыы курдук көрүҥүнэн дьарыктаналларын туох дии саныыгыный?
– Тус бэйэм кэргэммин мас тардыһыннарыам суоҕа. Кыыс диэн, этэргэ дылы, сибэкки. Кини кэрэ, нарын буолуохтаах. Ити аата кыргыттар успуордунан дьарыктаныа суохтаахтар диэбэппин. Фитнес эҥин курдук көрүҥнэринэн, баһаалыста, дьарыктанныннар. Ол гынан баран айылҕа модьу-таҕа, күүстээх-уохтаах гына оҥорбут кыргыттара бааллар. Кинилэр мас тардыһыытынан дьарыктаныахтарын сөп.
– Кэпсэтиибит түмүгэр өссө тугу этиэҥ этэй?
– Мэлдьи күүс-көмө, өйөбүл буолалларын иһин аймахтарбар барыларыгар махталбын биллэрэбин. Кинилэр үбүнэн да көмөлөһөллөр, успуонсары да бэйэлэрэ көрдүүллэр.
– Соҕуруу күрэхтэһэ бараргытыгар успуонсардар көмөлөһөллөр дуо?
– Саас Казахстаҥҥа Аан дойду Куубагын бастакы түһүмэҕэр барарбар өрөспүүбүлүкэ уйуммута. Онно Саха сирин бастакы нүөмэрэ этим. Оттон бу соторутааҕыта Венгрияҕа барарбар айаным, аһылыгым, хонук сирим ороскуотун Үөһээ Бүлүү дьаһалтата уйуммута. Аймахтарым эмиэ көмөлөспүттэрэ. Тоҕо диэтэххэ, ыйааһыммар иккис нүөмэр быһыытынан барбытым.
– Эрчим, кэпсээниҥ иһин улахан махтал! Күрэхтэһиилэргэ кыттыыларгын кэтээн көрүөхпүт. Ситиһиилэри!
Федор РАХЛЕЕВ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:fa44c21a-7c51-408d-a0b6-a92bfccac687>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/sport/234-madyny-erchim-bappa-aj", "date": "2018-06-20T11:17:28Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267863518.39/warc/CC-MAIN-20180620104904-20180620124904-00081.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
19
Маннайга улуустаа5ы Чугуновскай аа5ыылар
Тиэмэтэ: «Суоьу иитии – мин дьиэ-кэргэним сурун дьарыга»
Толордо: Винокуров Максим,
8 кылаас уорэнээччитэ
Салайааччылар: Волкова Любовь Семеновна
химия уонна биология учуутала,
Дьячкова Лия Михайловна
торут культура учуутала
Ойуьардаах, 2016 сыл
Иhинээ5итэ
Киириитэ…………………………………………………………………3
Сыал – сорук……………………………………………………………..5
Мин дьиэ кэргэним дьарыга …………………………………………....6
ХаЬаайыстыбабар мин комом…………………………………………7
НэЬилиэк тыатын хаЬаайыстыбата сайдарыгар мин комом уонна коруулэрим……………………………………………………………....9
Бэйэ дьыалатын тэринэргэ соруктарым………………………………11
Тумук……………………………………………………………………12
Туhаныллыбыт матырыйаал …………………………………………13
Приложение
Киириитэ
Обугэлэрбит тун былыргыттан суоЬу иитиитинэн дьарыктаммыттара биллэр. Ол норуот олонхотуттан да костор. Олонхо5о саха дьоно «сыЬыынан кэмнээх сыспай сиэллээ5и, хонуунан кэмнэнэр хоро5ор муостаа5ы» олгомнук уоскэппиттэрэ хоЬуллар.
Сахалар бу дойдуга кэлиэхтэрин иннинэ иитэр суоЬулэрэ оччотоо5у истиэп олохтоохторун угэЬинэн конул уоскээбит буолуохтаахтар.
Обугэлэрбит революция иннинэ сунньунэн суоЬу иитиитинэн дьарыктанан олорбуттара. Сылгы уонна ынах саха бэйэтин торут баайа буолар.
Кыылга, суоЬугэ сугуруйуу, танара оностуу бэрт былыр, биис уустарынан олоруу са5ана киэнник тар5аммыта. Сахалар бары улууну, урдугу барытын ынахха, сылгыга холоон короллоро.
В. Серошевскай «Сахалар» диэн кинигэтигэр дьаданы сахалар адьас хоргуйан олорон, ыал аатыттан ааЬыахпыт диэн куттанан, суоЬулэрин торут олорбот этилэр диэн суруйар. Холобур, кини 1883 с. Байа5антай улууЬугар тойоттор, хоргуйан олботуннэр диэн дэЬээтинньиктэри ыытан, сорох дьаданылар суоЬулэрин куустэринэн олотторбут тубэлтэлэрин туЬунан кэпсиир.
Ыал оло5о саха сирин киин улуустарыгар сунньунэн суоЬу иитиититтэн тутулуктаа5а. Бэйэни корунэр ыал буолар туЬугар, кэргэн аайы иккилии суоЬу наада этэ. Ол аата туспа бала5аннанан, буруо таЬаарынар туЬугар, ыал 8-10 суоЬулээх буолуохтаа5а. Ыал буоллун да, колунэр о5ус, миинэр минэ ат наада. Аны 1-2 тарбыйа5ы, тинэЬэни, кытараан хаалбыт ына5ы, идэЬэ буолар уонна атыыга барыахтаах икки улахан суоЬуну эбиэ5ин, оччо5о уут иЬэрдэр ынах диэн 3-4 эрэ хаалар.
СуоЬу иитиитэ сурун дьарыктара буоларын быЬыытынан, ааспыт
уйэтинээ5и саха уутунэн аЬаан олороро. Саха ына5а оччолорго 700-800 кг
ордук ууту биэрбэт этэ, онон 5-6 ынах 3200-4800 кг ууту биэрэрэ. Уут,суорат, болонох, тар, хайах, иэдьэгэй, урумэ, куорчэх о. д. а. саха ыалын сурун аЬылыга буолара. 4-5 киЬилээх сэниэ ыал 5-6 ыанар ынах уутунэн астанан, тарданан, арыы хаЬаанан сыл тахсара. Ити курдук обугэлэрбит барахсаттар ынах, сылгы ииттэн бу куннэ диэри биЬиэхэ тар5аттахтара.
БиЬиги эдэр колуонэ ыччаттара буоларбыт быЬыытынан, бэйэ кыа5ын туЬанан, аныгы олоххо соп тубэЬиннэрэн, обугэлэрбит утуо угэстэрин, сурун дьарыктарын ол эбэтэр суоЬу иитиитин сайыннаран сал5ыах тустаахпыт.
СуоЬу итиитин сайыннарар туЬугар маннык сыалы туруоруннум:
СуоЬу иитиитин тыа сиригэр тэнитэр – ханатар улэни ыытыы.
Бу сыалы ситиЬэргэ маннык кэккэ соруктар тураллар:
1. Кэлинни кэмнэ нэЬилиэккэ суоЬу ахсаана а5ыйаан эрэринэн, элбэх тирэхтээх хаЬаайыстыбалары тэрийии.
2. СуоЬу ахсаанын элбэтэр сыалтан, дьиэ – кэргэннэ суоЬу иитиитин тар5атыы.
3. СуоЬу иитиитигэр бэйэ дьыалатын тэрийии.
Улэ актуальнаЬа: СуоЬу иитиитэ тыа сиригэр сайдар кыахтаах.
Саба5алааЬын: Тыа сиригэр олорор хас биирдии ыал, суоЬу иитиннэ5инэ, бэйэ дьыалатын тэринэн дьиэ кэргэнин иитэр, аЬатар кыахтанар. Улэтэ суох олорбокко соптоох дьыаланы тэринэригэр тирэх буолар.
Чинчийэн коруу объегынан дьиэ кэргэним сурун дьарыга. НэЬилиэк хаЬаайыстыбата. О5олор сынньаланнарын туЬалаахтык атаарыылара.
Мин дьиэ кэргэним дьарыга
Дьиэ кэргэммитигэр сэттэбит. Эбээм (а5ам ийэтэ) Винокурова Мария Анисимовна ор сылларга ынах суоЬу иитиитигэр улэлээбитэ, а5ам Винокуров Петр Гаврилович, ийэм Винокурова Антонина Анатольевна, быраатым Петя 7 кылааска уорэнэр, балтым Тася 6 кылаас, кыра быраатым Толя о5о саадын иитиллээччитэ. БиЬиги дьиэ кэргэн сурун дьарыкпыт суоЬу иитиитэ. Торут обугэлэрбиттэн са5алаан эбээлэрим, эЬээлэрим сурун дьарыктара суоЬу иитиитэ этэ. Ол кэмнэртэн биир да сыл тиЬигин быспакка, мин дьоннорум ынах, сылгы ииттэн олороллор. Кэлинни кэмнэ тыа сиригэр улэ булунар ыарахан буолан, а5ам Винокуров Петр Гаврилович уонна ийэм Винокурова Антонина Анатольевна обугэлэрин утумнаан суоЬу иитиитинэн дьарыктаммыттара.
Аныгы олох чэрчитинэн а5ам 2005 сыллаахха чааЬынай урбаанньыт буолан «Томтор» суоЬу иитэр бааЬынай хаЬаайыстыба тэриммитэ.
Суоьубут ахса
Уопсайа хаЬаайыстыбабытыгар 18 тобо суоЬу баар.
Ус сылга ыаммыт уут
Улахан хотон туттан суоЬулэрбитин онно коробут, харайабыт. А5ам тутаах киЬибит буолан хаЬаайыстыбабытын салайар. Ийэм хаЬаайыстыба ыанньыксыта. Мин бырааппынаан дьоммутугар куус - комо буолабыт.
ХаЬаайыстыбабар мин комом
Дьонум кэпсииллэринэн, икки – ус сааспыттан ийэлээх, а5абын батыЬан суоЬугэ сылдьыЬар уЬубун. Онтон ыла буолуо ынахтары, сылгылары олус собулуубун. Кыра сылдьан, ийэбинээн тэннэ хотонно тахсыЬан уут биэдирэтин тутуЬарым, курдьэх а5алан биэрэрим. Онтон арыый уллатан баран от киллэрэр, уу таЬар буолбутум. Онтон билигин хотон улэтин барытын да со5ото5ун оноруохпун соп. СуоЬугэ сыЬыаннаа5ы билбэт буоллахпына эбээм субэлиир амалыыр.
Ким да миигин «ону гын, итини гын» диэбэт, барытын бэйэм ба5абынан оноробун. Сайынны бириэмэ5э эрдэ 5 чааска туран, ынахтарбын мэччирэнтэн а5алабын. Ийэбэр уут ыан комолоЬобун. Уут астыыр сыахха ууппун туттаран кэлэбин. Бырдах угэнигэр туптэ оттобун. Онно нэЬилиэк ына5а, сылгыта бары кэлээллэр. Дьоммун кытта окко сылдьыЬабын.
КыЬынны кэмнэргэ уорэхпит кэнниттэн, бырааппынаан Петялыын суоЬулэрбитигэр ойбон алларабыт. Онно чугаЬынаа5ы ыалларбыт ынахтара кытта уулууллар. От хаалыыбын, ноЬуом таЬаарабын, хотону ыраастыыбын. А5абынаан тракторынан от а5аларга комолоЬобун. Ону таЬынан сылгыларбытын коробут-истэбит. Саас тутаттаан хаайан аЬатабыт. Торуур биэлэрбитин корунэбит. А5абыт ат айааЬыырга уорэппитэ. Тус бэйэм икки аты айааьаабытым. Аты кырабыттан миинэбин. СуоЬулэрбин корунэрбэр аты миинэрим олус туЬалыыр.
2013 сыллаахха Саха Ороспуубулукэтин иЬинэн биллэриллибит тыа сирин сылыгар, биЬиги дьиэ кэргэннэ тыа хаЬаайыстыбатын сайыннарарбыт иЬин улус баЬылыга Евгений Михайлович Слепцов анал Гранын туттарбыта.
Ити улахан ситиЬиини дьоммут суоЬу иитиитинэн дьаныардаахтык дьарыктанар буоланнар ыллахтара. А5ам «барыбыт ситиЬиибит» диириттэн уорэ истэбин. Дьоммут биЬигини улэ5э угуйаллара, уорэтэллэрэ олохпутугар чахчы туЬалыа5а диэн бигэ эрэллээхпин.
НэЬилиэк тыатын хаЬаайыстыбата сайдарыгар мин комом уонна коруулэрим
БиЬиги нэЬилиэкпит урукку сылларга тыа хаЬаайыстыбатынан бэрт ситиЬиилээхтик улэлээбит нэЬилиэк буолар. Ол курдук ыччат суоЬу, ньирэйдэр 14 ыанньыксыт улэлиир хотонноро бааллара. Сайын аайы «Отор» сайылыкка коЬон суоЬулэри сайылаталлара. Элбэх ууту ыаннар оройуонна, Ороспуубулукэ5э биллибит урдук на5араадалаах ыанньыксыттар бааллар. Биирдиилээн, ону тэнэ коллективынан биирдии ынахтан 2000 киилэ ууту ыыры ситиспиттэрэ. Ону таЬынан тыа хаЬаайыстыбата сайдарыгар тууннэри - кунустэри улэлээбит ытык кырдьа5астарбыт утуолэрэ умнуллубат.
ЫЬыллыы, уларыта тутуу кэмигэр биЬиги нэЬилиэкпит эмиэ хаарыллыбыта. Ол эрээри сатабыллаах салайааччылар, субэЬит - амаЬыт кырдьа5астар, нэЬилиэкпит бас – кос дьонноро баар буоланнар ынах, сылгы иитиитэ ыЬыллыбатаҕа. Ол эрэн суоЬу ахсаана биллэрдик аҕыйаабыта. Хаттаан барытын чолугэр туЬэрэргэ олус ыарахана биллэр.
Кэнники сылларга тыа хаЬаайыстыбата сайдарыгар Ороспуубулукэттэн улахан ойобуллэр баар буоллулар. Тыа сиригэр улэ аҕыйаҕа биллэр. Онон эдэр дьон улэтэ суох буолуулара кистэл буолбатах.
БиЬиги нэЬилиэккэ сурдээх улэЬит дьоннор бааллар. Олортон биирдэстэрэ Носов Иннокентий Афанасьевич ыЬыллан эрэр предприятияны бэйэтин илиитигэр ылан, чааЬынай урбаанньыт буолан хотон улэтин чолугэр туЬэрэн эрэр. Билинни туругунан 55 ыанар ынахха 3 ыанньыксыт улэлиир. 15 ньирэй баар.
Иллэн кэммэр фермаҕа баран ынахтары, ньирэйдэри коробун. Ыанньыксыттарга комолоЬобун. Хас сайын аайы ынахтарын уурэн аҕалтыыбын. Туптэ оттобун, ыанньыксыттар ууттэрин таЬабын. Ынах, ньирэй суттэҕинэ кордоон булан аҕалабын. Быйыл бостуугунан улэлээбитим.
Оскуолабын бутэрэн ветеринар идэтин баЬылаан торообут нэЬилиэкпэр кэлэр баҕалаахпын. Ол иЬин прививка кэмигэр, ветеринар Тарасов Валерий Ивановичтыын сылдьан кэтэх, ферма ынахтарын укуоллууругар комолоЬобун. Валерий Иванович кэпсиир, уорэтэр.
НэЬилиэк дьонун ынахтарын, сылгыларын билэттиибин. Ким эмит суоЬутун сутэриннэҕинэ, эбэтэр тороон баран сыттаҕына, кимиэнэ буоларын корон билэбин уонна хаЬаайыныгар этэбин.
Туорт сыллааҕыта ынахтар боЬуолэк таЬыгар уунэр итирик оту сиэннэр олуулэрэ элбээбитэ. Ону мин бырааттарбын кытта баран, ол оту ургээбииппит уонна аҕабытын кытта куруолээбиппит. ТоЬо да куруолээх буоллар сыл аайы бараммыт ургуубут.
Ити улэбинэн 5 кылааска уорэнэ сылдьан улуус Тыатын хаЬаайыстыбатын управлениятын салайааччытыттан Егор Николаевич Константиновтан Грамота уонна 1000 сууммалаах сертификат туппутум.
Сыл ахсын Носов И. А. махтал сурук, харчынан бириэмийэ туттарар.
2014 сыл сайыныгар, нэЬилиэк тыатын хаЬаайыстыбатыгар комом иЬин улуус Тыатын хаЬаайыстыбатын управлениятын салайааччыта Егор Николаевич Константинов аатырбыт «Артек» лаа5ырга баран сынньанарбар путевка бэлэхтээбитэ. Ол мин хаЬан да умнуллубат тугэним буолар. Мин Носов Иннокентий Афанасьевичка, Егор Николаевич Константиновка мунура суох махтанабын.
Ханнык ба5арар киЬи, торообут торут дойдутугар туох эмит туЬалаа5ы онорон, тутан - айан хаалларар эбээЬинэстээх. Ол курдук мин эмиэ торообут сирим сайдарыгар кыЬаллабын. Эдэр ыаллар суоЬу ииттэн, бэйэлэригэр сибиэЬэй инэмтэлээх урун ас аЬаан, уут, эт туттаран дохуот киллэстэн олороллоругар баҕарабын.
Бэйэ дьыалатын тэринэргэ соруктарым
Сорук: Сайынны сынньаланна туьалаахтык атааран дьэ-кэргэммэр комолоьуу.
Сыала: Улэлээн эбии уп киллэриини; Харчыны соптоохтук туьаныы.
Биьиги нэьилиэккэ о5олор сайынны сынньаланмытын туьалаахтык атаарабыт. Алын кылаас о5олоро чэбдигирдэр лаа5ырга сылдьаллар. Улахан кылаас уолаттара улэ-сынньалан лаа5ырыгар, волонтерга улэлииллэр. Ону таьынан хас биирдии оскуола о5ото кыратыттан улахан сааьыгар диэри дьонноругар-аймахтарыгар окко, ынах суоьугэ, о5уруот аьын олордууга комолоьоллор.
Мин ба5а оттунэн ИП «Носов» хаьаайыстабытыгар комолоьон бостууктуубун. Быйыл бостууктаан 2 ый толору уонна уонча куннэ барыта – 63000 солкуобай хамнас ылбытым. Ол хамнаспын кыра быраатым эмтэнэ барарыгар комолоспутум.
Атын о5олор улэлээн ылбыт харчыларын уорэххэ баралларыгар ууруналлар, ким дьонугар комолоьор.
Хайа ба5ар киьи ханнык ба5ар салаа5а улэлиэн соп дии саныыбын. Киьи бэйэтэ ба5аран улэлиэн наада, улэни сирбэккэ. Улэ киьини киэргэтэр, аьатар, таныннарар.
Тумук
Саха дьоно буоларбыт быЬыытынан обугэлэрбит утуо угэстэрин, сурун дьарыктарын суоЬу иитиитин салҕыыр эбээЬинэстээхпит.
Тыа сиригэр олохтоох дьон, аныгы уйэ ирдэбилигэр соп тубэЬиннэрэн тыа хаЬаайыстыбатын сайыннарарыгар табыгастаах кэм кэллэ дии саныыбын.
Ороспуубулукэттэн билигин элбэх ойобул, комо баар. Онон суоЬу иитиитин сана саҕалыыр киЬи ол комонон тирэҕирэн, соптоохтук толкуйдаан дьаЬаннаҕына кини олоҕо тобуллуон соп.
Тыа сирэ суоЬу эрэ иитиннэҕинэ сайдар кыахтаах. Ол иЬин мин, эдэр ыччаттары ынырам этэ, суоЬугэ чугаЬаан, таптаан, ииттин.
Мин тус бэйэм суоЬутэ суох сатаан олорбоппун чопчу билэбин.
Мин ынаҕым, сылгым миигин аЬатыа, таныннарыа, иитиэ.
Ханнык ба5арар киЬи, торообут торут дойдутугар туох эмит туЬалаа5ы онорон, тутан - айан хаалларар эбээЬинэстээх.
Ол курдук мин эмиэ торообут сирим сайдарыгар кыЬаллабын. Эдэр ыаллар суоЬу ииттэн, бэйэлэригэр сибиэЬэй инэмтэлээх урун ас аЬаан, уут, эт туттаран дохуот киллэстэн олороллоругар баҕарабын.
ТуЬаныллыбыт матырыйаал
1. М.Н.Попова «Саха торут культурата» I чааЬа. Дьокуускай 1993.
2. Н.Е.Саввинов «Обугэлэрбит олохторо – дьаЬахтара» Дьокуускай 1993.
Приложение
Мин на5араадыларым
Мин кыра сылдьан
Номер материала: ДБ-288950
Вам будут интересны эти курсы:
|Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.|
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:13014529-4062-420b-a17c-f530df79fc0b>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "https://infourok.ru/npk-uchenika-kl-vinokurova-m-suouiitii-min-die-kergenim-surun-dariga-1289219.html", "date": "2018-06-20T16:14:37Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267863650.42/warc/CC-MAIN-20180620143814-20180620163814-00327.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000078678131104, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000078678131104}"}
|
Биһиги Ойуунускайбыт: Саха сирин суруйааччылара П. А. Ойуунускай төрөөбүтэ 120 сылыгар /[Н. Харлампьева, Н. Лугинов, А. Кривошапкин уо.д.а.]. — Дьокуускай: Сайдам, 2013. — 126, [2] с.; 20 см. В вып. дан. загл.: Наш Ойунский. — На якут., рус. яз.
Сэтинньи 11 күнэ – Саха Республикатыгар биир ураты бэлиэ күн. Сыл ахсын айар интеллигенция уонна общественность бу күҥҥэ саха норуотун духуобунай лидерэ, Саха сирин государственноһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Былатыан Ойуунускай сырдык аатыгар сүгүрүйэн, кини олоҕун ахтан-санаан ааһар үгэстээх. Оттон Ойуунускай төрөөбүтэ 120 сыла туолар күнүгэр ол кэриэстэбил өссө киэҥ далааһыннанан, Россия түөрт гыммыттан биирин ылар иэннээх Саха сирин бары муннуктарын хаппыта саарбаҕа суох.
Былатыан Ойуунускай үбүлүөйдээх күнүн сүрүн тэрээһинэ Дьокуускай куоракка кини мэҥэ мөссүөнэ турар болуоссатыгар, кини аатын сүгэр саха академическай театрыгар ыытыллыбатаҕына, ама, ханна ыытыллыай? Салайааччы, суруйааччы уонна чинчийээччи албан аатыгар, суон сураҕар сүгүрүйэ кинини быһаччы утумнааччылар, үлэтин салҕааччылар – Саха Республикатын салалтата, Ил Түмэн депутаттара, Саха сирин Суруйааччыларын союһун чилиэннэрэ, Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын институтун научнай үлэһиттэрэ түмсүбүттэр. Кинилэри сэргэ Ойуунускай биир дойдулаахтара – Таатта улууһун делегацията уонна Дьокуускай куораттааҕы «Таатта» түмсүү активистара, айар уонна научнай интеллигенция, общественность киэҥ араҥата мустан, мэҥэ мөссүөн анныгар тыыннаах сибэккилэри уурдулар, ахтан-санаан ыллылар.
Саха саарынын улахан олоҕун, уустук дьылҕатын, кини норуотугар анаммыт айымньылаах үлэтин, сөҕүрүйбэт охсуһуутун туһунан дакылааты Былатыан Ойуунускай төрүттээбит институтун дириэктэрэ, историческай наука кандидата Анатолий Алексеев иһитиннэрдэ. Таатта улууһа быйылгы үбүлүөйдээх сылы дьоһуннук бэлиэтээтэ – Ытык Күөлгэ Былатыан Ойуунускай аатынан народнай театр аттыгар кини мэҥэ мөссүөнэ үөрүүлээхтик аһыллыбыта. Чөркөөххө саха саарынын айар илбиһин кэрэһитэ буолбут айымньыларыгар анаммыт өйдөбүнньүктэр турдулар.
Бу күн биир дьоһун түгэнинэн сыллата туттарыллар П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ саҥа лауреаттарын ааттааһын буолла. Бу Саха Республикатын биир сүдү наҕараадатын быйылгы үбүлүөйдээх сылга Россия Суруйааччыларын союһун хос бэрэссэдээтэлэ, П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей дириэктэрэ, СР Президенин сүбэһитэ, народнай суруйааччы Николай Лугинов уонна СР искусствотын үтүөлээх деятелэ, худуоһунньук Андрей Чикачев ылбыттара кэрэхсэбиллээх.
Үөрүүлээх мунньах үгэс быһыытынан, Былатыан Ойуунускай айымньыларынан дьүһүйүүнэн түмүктэннэ. Ону сэргэ, Ойуунускай аатын сүгэр литературнай музей уонна саха академическай театра, Национальнай архыып уонна Национальнай библиотека кэрэхсэбиллээх быыстапкалары туруордулар.
Гаврил АНДРОСОВ.
Виктор ЭВЕРСТОВ хаартыскаҕа түһэриитэ.
Платон Ойуунускай автобиографиятыгар суруйарынан, кини маҥнай хаайыыга 1918 сыл күһүнүгэр, балаҕан ыйыгар Дьокуускайга уонна Киренскэйгэ олоро сылдьыбыт. Кинилэри, 300-кэ киһини, кэлин, «аны Саха сиригэр төннөр быраапкыт быһыллар», диэн уураахтаан, Иркутскай хаайыытыгар илдьибиттэр.
1918 сыл кыһына. Иркутскай хаайыыта. Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуу сатаабыт дьон дьылҕата туох-хайдах буолара өссө да биллибэт. Ол кэмҥэ Платон Ойуунускайы, Максим Аммосовы кытта бииргэ учительскай семинарияҕа үөрэммит Семен Николаевич Митрофанов хорсун быһыыны оҥорбут – Иркутскай хаайыытыттан күрүүллэригэр көмөлөспүт. Митрофанов доҕотторун босхолоору Өлүөхүмэҕэ Абаҕа нэһилиэгэр тиийбит. Онно, оччолорго Иркутскай түрмэтигэр сытар, Абаҕаҕа төрөөбүт, үөрэммит Гаврил Иванович Оегостуров табаарыһа Семен Решетников нэһилиэк суруксутунан үлэлии олороро. Киниттэн, бэрт кистэлэҥинэн, тоҕус ыраас пааспар былаанкатын ылар уонна Иркутскайга түрмэҕэ сытар доҕотторугар – Ойуунускайга, Аммосовка, Редниковка, Захаренкоҕа, Оегостуровка, бэрт нэһиилэ, дьонунан ыытан тиксэрэр.
Ойуунускайдаах Аммосов ол пааспардары туһанан, хаайыыттан сатабыллаахтык күрүүллэр. Итиэннэ, Саха сиригэр буолбакка, өссө кутталлаах, Колчак былааһын саамай кииниттэн чугас баар Томскай куоракка тиийэллэр. Уонна Колчак адмирал былааһын утары кистэлэҥ үлэни ыыталлар. Ол сылдьан Ойуунускай 1919 сыл ыам ыйыгар үрүҥнэргэ түбэһэн, 15 хонукка эмиэ хаайыыга сытар. Онно кинини өлөрүөхтээхтэрин, кэлин бэйэтэ суруйарынан («Якутский архив» сурунаал, 2003 с., №2, 33 стр.), Дьокуускайга олорбут политическай сыылынай Виленскэй күтүөтэ быыһаабыт. Саха норуотун чулуу уола, политическай деятелэ Платон Ойуунускай Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Россияҕа сэбиэскэй былаас олохтонорун, сайдарын туһугар охсуспут, үлэлээбит эбит. Кини 25-26 сааһыгар элбэх да күчүмэҕэйи, ыарахаттары көрсүбүтүн билэн сөҕөбүт эрэ.
Ити курдук, булгуруйбат хорсун санаатынан уонна Семен Митрофанов курдук үтүө дьон көмөтүнэн, өстөөхтөр илиилэриттэн, өлөр өлүүттэн мүччү харбатан, Платон Ойуунускай өрүү көҥүлгэ тахса турара. Кини айар талаана арылыннар арыллан, биһиэхэ – тапталлаах сахатын норуотугар, элбэх литературнай айымньыларын хаалларбыта, үгүс үтүөнү оҥорбута.
Иван АЛЕКСЕЕВ,
РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ, кыраайы үөрэтээччи.
Маннык кэпсэтии соторутааҕыта Саха театрыгар режиссер Андрей Борисов айар дьону кытта көрсүһүүтүгэр таҕыста. Санаа атастаһыыта, биллэн турар, Былатыан Ойуунускай айымньыларын тула барда. Сыл-хонук аастаҕын ахсын, Ойуунускай айымньыларын ис хоһооно улам дириҥээн, кэрэхсэбилэ улам кэҥээн иһэр. Кини ханнык баҕарар айымньыта хайа да кэмҥэ эргэрбэт, өлбөт үйэлээх, итиэннэ үксэ театрга туруоруллуон сөптөөх. Кырдьык, Ойуунускай айымньыта саха норуотугар ордук театр нөҥүө этэрэ-кэпсиирэ, өйдөтөрө-толкуйдатара элбэх.
Саха театрыгар Ойуунускай айымньыларын туруоруу 1930-с сыллартан уустугуран барбыта. Бастаан 1921 сыллаахха «Ыраахтааҕы ыйааҕа» айымньыта туруоруллубут. Онтон 1934 сыллаахха Саха театра Платон Алексеевич Ойуунускай аатын сүкпүтэ. 1938 сыллаахха репрессияланыар диэри, Ойуунускай айымньылара хас театральнай дьыл аайы туруоруллаллар эбит. Ол курдук, «Олох долгуна», «Бассабыык Баһылай», «Кыһыл Ойуун», «Дьулуруйар Ньургун Боотур», «Оҕоҕо баҕарбыт», «Туйаарыма Куо» айымньылара туруоруллубуттар. 1958 сыллаахха диэри, оруобуна сүүрбэ сыл устата, Ойуунускай айымньылара театр репертуарыттан сотуллубуттара.
— Платон Ойуунускай айымньылара айар куттаах, талааннаах дьоҥҥо саҥа аартыктары аһар уратылаахтар, — диэтэ көрсүһүүгэ режиссер Андрей Борисов. Кини Саха театрыгар бастаан туруорбут «Үс саха төрүөҕэр» испэктээкилэ программа оҥорор кэриэтэ, сүдү былааннары туруорбут эбит. Ити 1983 сыллаахха Былатыан Ойуунускай бириэмэ билиэнигэр түбэспит, кэм хааччаҕар хаайтарбыт, бэйэтин эрэ кэмин киһитин курдук көрдөрүллүбүтэ. Былатыан уобараһа поэт уонна революционер диэн тиэмэ нөҥүө сырдатыллыбыта. Онтон 2003 сыллаахха турбут «Кэриэһим — кэннибэр хааларым» диэн испэктээкилгэ Ойуунускай аан дойду культуратын таһымыгар тахсыбыт талааннаах уонна олоҥхотунан халлаан курдук үрдүк, киэҥ, байҕал курдук дириҥ философияҕа кэлбит киһи быһыытынан анааран көрдөрүллүбүтэ.
— Ойуунускай сүдү талааннаах, инникини өтө көрөр киһи быһыытынан, айымньыларынан культура сайдар моделын оҥорон кэбиспит, — диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ Андрей Саввич. Ойуунускай илбистээх-хомуһуннаах тыла, айымньыларын дьайыытын күүһэ нация өйүн күүһүн көрдөөн булан, салайан биэрэр эбит.
П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 120 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдээх дьылга Андрей Борисов бөлүһүөк суруйааччыны «Кээрэкээн Ойуун» айымньытынан, итэҕэл нөҥүө көрдөрөр баҕалаах. Маны сэргэ, Саха театрын эдэр режиссердара Сергей Потапов улуу бөлүһүөк «Иирбит Ньукуус», Лена Иванова-Гримм «Оҕоҕо баҕарбыт» айымньыларынан испэктээкиллэри туруоруохтара. Инникитин, Ойуунускай оҕо туһунан кэпсээннэрэ көрөөччү дьүүлүгэр туруохтара. Биир үөрүүлээх сонунунан, Платон Ойуунускай аатын сүгэр Литературнай музейга эһиил, Култуура сылыгар, театрга аналлаах хос аһылларын иһитиннэрии буолла.
Надежда Осипова.
«Кэскилгэ хардыы» конференцияҕа биһиги оскуолабытыттан Күннэй Сергеева Өймөкөөннөөҕү өбүгэтин туһунан «Баайын норуотугар анаабыт атыыһыт» диэн дакылаатынан кыттыбыта. Кини конференция оскуолатааҕы түһүмэҕэр эбэтэ, саха тылын учуутала Александра Алексеевна Сергеева көмөтүнэн, Николай Осипович Кривошапкин атыыһыт дьылҕатыгар уонна Ойуунускай биир айымньытыгар элбэх сөп түбэсиһэр өрүттэри булбутун иһитиннэрбитэ.
Онон Күннэй Сергеева дакылаатын сэргэ, суруналыыс Сергей Егоров атыыһыт туһунан кинигэтин уонна Ойуунускай «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай» диэн айымньытын тэҥнээн көрдүм. Атыыһыт дьылҕатыгар уонна айымньыга сөп түбэһэр түгэннэр, туох да саарбаҕа суох, бааллар эбит. Ойуунускай айымньытын «Дойду оҕото Дорогуунап суруксут» диэн норуот ырыатыгар олоҕуран суруйбут. Автор Тааттанан суолланар, билиҥҥи Таатта сорҕотун хабар Байаҕантай улууһугар киирсэр Өймөкөөн улууһун аатырбыт атыыһытын билэр буолан, урукку кини олоҕун сорох түгэннэрин туһаммыт буолуон сөп.
Ол курдук, Киллэм сириттэн, Тулагы Томторуттан сылдьар Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай Алдан, Бүлүү түгэхтэринэн эргийэ сылдьан арыгынан, хаартынан мончууктаан, Хамчаакка хара саһылын, Охуотскай уоттаах саһылын, Муома күөх кырсатын, Дьааҥы кииһин хомуйан байар. Ол эрээри арыгылаан, хаартылаан баайын-дуолун барыыр. Николай Осипович Кривошапкин эдэригэр эмиэ ити куһаҕан дьаллыктарга ыллара сылдьыбыта үһү. Кини бастакы үбүн тууһу эргитэн, афера курдук оҥорон булуммут уонна ол харчытыгар түүлээҕи өлгөмнүк тутан атыыһыт быһыытынан аатырар.
Иккистээн өрө охсон байаары Дорогуунап атыыһыттар табаардарын тириэрдэ Лаамыга (Охотскайга) айанныыр. Өлүөнэни уҥуордаан баран Дьаҥхаады кинээһин ойоҕо Үчүгэй Өрүүнэҕэ өрүүр. Салгыы Суоланы туораан, Тааттаны сыыйан, Алдан өрүскэ тиийэр. Итинтэн ыла суола-ииһэ суох сиринэн сэрэх хоту айаннаан, үлүйэн өлө сыһан, сэтинньигэ сыккырыыр тыына эрэ хаалан, Ньоондоор кулуба олоҕун булар. Манна Өймөкөөн атыыһыта Кривошапкин 87 сааһыгар диэри биир да сыл өрөөбөккө, 60 сыл тохтоло суох айаннаабыт суола суруллар. Аны Дорогуунап айана Ньукулай оҕонньорго төннөр бириэмэтигэр сөп түбэһэр. Ол курдук, атыыһыт Дьокуускайтан Сэмэнэп саҕана, балаҕан ыйын ортотуттан, турунара үһү. Өрүһү туораат, Дьаҥхаадыга Бүөтүр Игнатьев-Боччук диэн киһиэхэ хайаан да тохтоон, өрөөн ааһар эбит. Дойдутугар Өймөкөөҥҥө Мэхээлэйэп саҕана, ол аата сэтинньи бүтүүтэ тиийэр. Бэл диэтэр, кини ыалы булан өрөөбүт дьахтара Үчүгэй Өрүүнэ аата Кривошапкин кэргэнэ Үтүө Даарыйа аатыгар майгынныыр.
Ньоондоор кулуба кэргэнин уонна Дорогуунап сыһыаннара дьиҥнээх олоҕу кытта маарыҥнаһар. Дьиэлээх оҕонньор күн ыраахтааҕыны көрсө баран, уһун кэмҥэ суох буолан биэрэр. Ону туһанан ыалдьыт кулуба кэргэнэ Лагларыйа Даайыстыын сэттэ ый устата бииргэ олорор, таптаһар. Дьахтар орто саастаах, оҕонньоруттан быдан эдэр, үтүө майгылаах, кэрэ сэбэрэлээх. 13 саастааҕар эргэ тахсыбытын, сүүрбэ сыл олорон оҕоломмотохторун туһунан Дорогуунапка кэпсиир.
Оттон Николай Осипович Кривошапкин кырдьык Өймөкөөнү, Муоманы, Дьааҥыны, Лаамыны хааччыйан олорбут абыраллаах аҕа баһылыктара этэ. 1912 сыллаах туора урдус сахалар съезтэригэр кыттыбыт. Съезд кинини ытыгылаан ыраахтааҕыны көрсө барар депутацияҕа киллэрбиттэрин, 90-ча саастаах кырдьаҕас кыайан сылдьыа суох буолан, аккаастаабыт. Ол эрээри, талыллыбыт атын депутаттар туһаларыгар улахан үбү сиэртибэлээбит. Кривошапкин 66 сааһыгар, Өймөкөөн сэниэ олохтооҕо Сэмэн Слепцов-Мөкүнүк Сэмэн 16 саастаах олус кыраһыабай кыыһын, Үтүө Даарыйаны кэргэн ылбыт. Бу кыыһы өссө кыра эрдэҕинэ, таҥара дьиэтигэр таба көрбүт уонна эрдэ илии охсуспут. Кэлэ-бара кыыска өрүү кэһиилэнэрэ үһү. Атыыһыт оҕонньор Даарыйатынаан үйэ чиэппэрэ бииргэ иллээхтик олорбуттар эрээри оҕоломмотохтор.
Кривошапкин атыыһыт түөрт ый айаннаан кэлээт, кыратык сынньана түһээт, салгыы Дааҥыга тахсар үгэстээҕэ үһү. Ньоондоор кулуба төннөн кэлэн кэргэнэ көрсүүлэммит сураҕын истэн уордайар. Ону өйдөөх дьахтар минньигэс тылынан тута уоскутар. Кулуба уордьан, чыын-хаан ылбыт улахан сонунун үөрэ-көтө кэпсиир. Наҕараадатын анньаары бүтүннүү мэтээлинэн туолбут мааны сонун кэтэр уонна ол сонунун бар дьонугар биллэрэр айаҥҥа турунар. Оттон Саха сирин биллиилээх мецената Кривошапкин күн ыраахтааҕыттан икки уордьаннаах, түөрт мэтээллээх эбитэ үһү.
Дорогуунап эргиллиэх буолан, дойдутугар төннөн иһэн, саас халааннаабыт Суола үрэҕэр түһэн өлөр. Лагларыйа Даарыйа тапталлааҕар биэрэн ыыппыт ата ындыылаах төннөн кэлбитин көрөн, алдьархай буолбутун таайан айманар. Ол кэмҥэ оҕо үөскээбитин билэн үөрэн, хомолтото уҕарыйар…
Ньукулай Осипович атыыһыт кэргэнэ Үтүө Даарыйа үйэ чиэппэрэ курдук оҕоломмокко гынан баран, 40-ча сааһыгар оҕоломмута үһү. Төрөөрү Өймөкөөн Томторугар киирэн иһэн, Сэргэй сиһэ диэн туруу хайаны туораат, аара сиргэ оҕоломмут. Ол сир билигин «Даарыйа оҕоломмут» диэн ааттанар эбит. Суруналыыс Сергей Егоров кинигэтигэр суруйарынан, оҕо аҕата – дойду киһитэ. Оҕо аҕатынан атыыһыкка элбэхтэ сылдьыбыт, олорбут суруйааччы Николай Неустроев аҕата Денис биитэр, Барыыһап диэн эдэр киһи буолуохтарын сөп…
Өскөтүн Ойуунускай «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай» айымньытыгар Кривошапкин атыыһыты уобарастаабыта кырдьык буоллаҕына, оҕо аҕата Байаҕантай (билиҥҥи Таатта) киһитэ Денис Неустроев буолара саарбахтанар. Кини оннугар Суоланы туораары суорума суолламмытыттан сэрэйдэххэ, Барыыһап диэн эдэр киһи буолуон сөп курдук. Баҕар, чахчы Суолаҕа түһэн өлбүт Барыыһап диэн атыыһыт баар эбитэ буолаарай?
Ааҕааччы быһыытынан санааларбын Ойуунускай айымньыларын чинчийээччилэр туох дииллэрэ эбитэ буолла?
Нарыйаана САННИКОВА,
6-с кылаас үөрэнээччитэ.
Мэҥэ-Хаҥалас,
Бүтэйдээх.
«Саха сирэ» хаһыаттан.
Анатолий Алексеев – историческай наука доктора, РНА СС Саха сиринээҕи научнай киинин Гуманитарнай чинчийиигэ уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларыгар институтун дириэктэрэ:
– Платон Алексеевич Ойуунускай туһунан чинчийэр үлэ, реабилитацияламмытын кэннэ, 1950-с сыллартан саҕаламмыта. Бу кэм устатыгар наука эйгэтигэр балачча үлэ барда. Учуонай, суруйааччы, салайааччы быһыытынан төһө да үөрэтилиннэр, күн бүгүҥҥэ диэри саҥаттан саҥа докумуоннар көстө тураллар.
Кини – Республикабыт төрүттэниитигэр сүҥкэн кылааты киллэрбит киһи. Доҕотторо Максим Аммосовы, Исидор Бараховы, Степан Аржакову, Степан Васильевы кытта государственность төрүттэниитигэр үгүс үтүөлээхтэр. Бу көлүөнэ салайааччылар — хайдыспакка, биир өйүнэн-санаанан салайтаран үлэлээбиттэрэ.
1930-с сылларга Ойуунускай политикаттан, салайар үлэттэн тэйэн, науканан, литературанан дьарыктанан барбыта. Кини политикаттан тохтооһуна доруобуйатынан этэ. Бу кэмҥэ суруйааччы быһыытынан ситэн-хотон, арыллан улахан айымньыларын суруйбута. Ол иһигэр, «Дьулуруйар Ньургун Боотуру». 1935 сыллаахха тыл үөрэҕэр кандидатскай үлэни көмүскээн кэлэн Тыл, культура институтун тэрийбитэ.
Сэмэн Тумат – суруйааччы, П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата:
– Биһиги, суруйааччылар, төһө кыалларынан, Платон Алексеевич Ойуунускай туһунан документальнай төрүккэ олоҕурбут чахчылары норуокка тиэрдэ, биллэрэ сатыахтаахпыт. Мин өссө 1973 сыллаахтан, Ойуунускай аатынан Литературнай музейга үлэлиэхпиттэн ыла, киниэхэ сыһыаннаах тугу булбуппун мунньуна сылдьыбытым. Кини туһунан кэлиҥҥи суруйуулары көтүппэккэ кэриэтэ ааҕабын. Уонна докумуоҥҥа олоҕуран сырдатыы татым дуу, диэн санааҕа кэллим. Быйыл Ойуунускай төрөөбүтэ 120 сылынан сибээстээн, ити мунньубут матырыйаалларбын сөргүтэн, кинигэ киэбигэр киллэрэн, ыстатыйаларынан арааран рукопись оҥорбутум.
Саха сирин Суруйааччыларын союһун бэрэссэдээтэлэ Наталья Харлампьева «Ойуунускай туһунан кинигэтэ суруйуохха» диэн санааны сахпыта. Ол түмүгэр, суруйааччылар «Биһиги Ойуунускайбыт» диэн ааттаах, саҥалыы көрүүлэрдээх кинигэни таһаардыбыт. Бу биһиги Ойуунускайга ытыктабылбыт бэлиэтэ буолар.
«Таатта» хаһыат редакциятын этиитин ылынан, историческай докумуоннардаах, дьон сэргээтин диэн анал бэлиэтээһиннэрдээх кинигэни оҥорбутум сотору бэчээттэнэн тахсыаҕа. Бу дьоҕус үлэм Платон Ойуунускай туһунан документальнай төрүккэ олоҕурбут өйү-санааны чиҥэтистэр ханнык диэн баҕа санаалаахпын.
Иван Андросов – Ил Түмэн депутата, «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компания президенэ:
– Билиҥҥи Саха Республикатын, Таатта улууһун салайааччылара, депутаттара саха саарына Платон Алексеевич Ойуунускай сырдык аатыгар сүгүрүйэбит. Ойуунускай, Аммосов, Барахов биһиги республикабыт төрүттэниитигэр бары кыахтарын-дьоҕурдарын биэрэн, олохторун да харыстаммакка үлэлээбиттэрэ, норуоттарын туһугар толук уурбуттара. Кинилэр тоҕоостоох кэми мүччү туппакка сөпкө дьаһанан Саха автономнай сэбиэскэй социалистическай республикатын – государственноһы олохтообуттара.
Биһиги, таатталар, Платон Ойуунускай курдук биир дойдулаахпытынан киэн туттабыт. Ол эрээри, маннык улуу дьонноохпут, улахан эппиэтинэһи сүктэрэр. Ону өйдөөн, улуус салалтата быйыл Ытык Күөлгэ Ойуунускай мэҥэ таас мөссүөнүн туруорбута хайҕаллаах суол. Өссө ааспыт үйэ саҥатыгар Таатта улууһун киэҥ киэлититтэн саха норуотун сайдыытын түстээбит суруйааччылар, салайааччылар, ойууннар, уустар тахсыбыттара. Ол кэм дуораана, тыына күн бүгүн да уоста илик – Таатта талааннаах дьонунан тутайбат.
Ойуунускай курдук саха саарыннарын үлэлэрин, айымньыларын, өйдөрүн-санааларын эдэр ыччат умнуо суохтаах. Ойуунускай – саха норуотун Аал Луук Маһа, Ньургун Боотура, Кыһыл Ойууна буолар.
Татьяна МАРКОВА уонна Гаврил АНДРОСОВ.
«Саха сирэ» хаһыаттан.
Санаабар, Таатта икки улуу дьоно – Былатыан Ойуунускай уонна Суорун Омоллоон дьылҕалара ордук чугас курдуктар. Арай уратылара диэн, Платон Алексеевич, репрессияҕа түбэһэн, эдэр сааһыгар өлбүтэ. Оттон Дмитрий Кононович төһө да хаайыы сорун-муҥун көрүстэр, сааһын моҥоон баран, күн сириттэн барбыта буолуон сөп. Далее →
128 с., на як. яз., обл., формат 84х108 1/32, ISBN 978-5-7696-4188-6
Куорсуннаах саҥа айымньытыгар уларыта тутуу сылларынааҕы кыра куорат улахан кыһалҕалара ааҕааччыга тиийимтиэ гына ойууланар. новелла геройа куорат араас түөлбэлэригэр көһө сылдьан дьон-сэргэ өйө-санаата. олохсуйбут үгэстэр хайдах уларыйбыттарын сатабыллаахтык арыйар. Куорат ааптар үһүйээннэрин, судургу дьон олохторун хомоҕой тылынан хоһуйар. манна киирбит кэрчиктэртэн тиһиллэн Дьокуускай куорат саҥа алыптаах, таабырыннаах сирэйэ арыллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:84a8f02f-7c08-4619-adb4-a4235a6dfe61>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sp-yak.ru/?m=201311", "date": "2018-06-18T18:59:42Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267860776.63/warc/CC-MAIN-20180618183714-20180618203714-00621.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
олорьуппут 4 сыла.загсаламмыппыт 2 сыла иккис огобор беременнайбын.киьибин кытары кун аацы этиьэбит.кун анара учугэй кун анара куьаган.мээнэ мээнэ санар да санар этиьии кордуу.таптаан буппут ду?биир оронно утуйабыт да туспа суорханнаах ыйга биирдэ иккитэ таптаьабыт ду суох ду ону да агыйах мунуутэнэн бутэр.хал буоллум быьылаах.наар санарар ону гысэмматаххын маны того оннук гыннын.хайаанда недовольнай.аны массыынатыгар олордоххо ону кор маны светафор хацастай массыына баар дуо?итд.уопсайынан миигин таптаабат бастакы тапталын ордорор быьылаах.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:95ca9ee5-a2b4-4f39-8031-3d39d20f399e>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4241174", "date": "2018-06-23T02:52:20Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267864919.43/warc/CC-MAIN-20180623015758-20180623035758-00175.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999692440032959, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999692440032959}"}
|
Оччолорго учуутал Н.Н. Михайлова элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр, аҥардас ийэлэр оҕолорун “Иэйиэхсит” диэн бөлөххө түмэн илдьэ сылдьарыгар кыттыһан, үлэбитин саҕалаан барбыппыт. “Эбээ үөрэҕэ” диэн бырайыак-программа оҥостон, сайыҥҥы өттүгэр икки сезоҥҥа 25 оҕону оҕо лааҕырыгар үлэлэппит. “Эбээлэр лааҕырдаахтар үһү дуо”? — диэн сорохтор үп-харчы көрдөһөрбүтүгэр күлэллэрэ. Ол эрээри өйүүр дьон көстүбүттэрэ. Оччотооҕу социальнай управление начальнига Зоя Тарабукина, бухгалтер Ирина Потапова өйөөбүттэрэ.
Улуустааҕы лааҕырдар күрэхтэригэр инники сылдьыбыппыт. Оҕолорбутун айылҕаҕа сыһыаран, сиэргэ-туомҥа үөрэтэн, төрүт дьарыкка, булка, балыктааһыҥҥа, туу өрөргө, илими үтэргэ, көрөргө, мууҥхалыырга эһээлэр үөрэтэллэрэ, кыһыҥҥы өттүгэр дуобакка, саахымакка, хабылыкка, хаамыскаҕа, хоһоон ааҕыытыгар күрэхтэри тэрийэбит. 2001 сылтан республиканскай экспериментальнай площадка буолбуппут.
Айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһыыга 5 гаалаах “Абалаах” алааһы ыраастааһын үтүө холобуру биэрбитэ.
Помояннан туолбут алааһы сиэннэрбитинээн ыраастаан, көмөн-уматан, кыраабыллаан, сиппитэн, лааҕыр түмсэрсирэ оҥорбуппут. Эһээлэр алааһы эргиччи бүтэйдээбиттэрэ.
Алаас үрдүк сиригэр совхоз саҕана уоҕурдуу сарайа турбута. Уларыта тутуу, рынок кэмигэр сарайа суох буолта, удобрение хаар-самыыр уутугар суураллан көлүкэтигэр суураллан киирэн, ойуурун өлөрөн, саас дьыл тахсыбыт сүөһүлэр сүһүрэн өлөллөр этэ, кэнсиэрбэ бааҥкатыгар, өстүөкүлэ үлтүркэйигэр атахтарын өлөрөн сайыны быһа дьүүкээрэллэрэ. Удобрениены көмөн, бүтэйдээн, өлбүт ойууру кэрдэн уматан элбэх үлэни көрсүбүппүт. Үлэбит түмүгүнэн “Абалаах” алааска оҕолор билигин сааһы көрсө айылҕаҕа тахсаллар, сайынын нэһилиэк ыһыахтыыр сирэ буолла. Алаас тилиннэ, сиэннэрбит үлэлэринэн киэн тутталлар, бастакы лааҕыр оҕолоро билигин бэйэлэрэ ыал ийэлэрэ, аҕалара буоллулар.
Бу алааска лааҕыр оҕолоро сарсыарда аайы мусталлара, күннээҕи үлэ былаанын билсэн баран алаастарынан, урукку өбүгэлэрбит олорбут сирдэринэн, колхоз, совхоз олохторунан сылдьан нэһилиэк историятын, бастыҥ үлэһиттэрин олохторун, үлэлэрин туһунан истэллэрэ, өбүгэлэр оонньууларын оонньуулара, айылҕаҕа палатканан хонон сытан сайыҥҥы сарсыарданы кэтээн көрөллөрө. “Абалаах” алааска үлэ туһунан проект-программа көмүскээн, Айылҕа харыстабылын министерствотыттан Республикатааҕы экологическай “Эйгэ” ресурснай киинтэн грант ылбыппыт, оччолорго биһиэхэ улахан ситиһии этэ.
Улуустааҕы экология инспекциятын начальнига Титов Василий Васильевич биһиги оҕолорбутуттан 3-түү оҕонон ылан “Тоҥуочаан”, “Сордоҥноох” экологическай экспедицияҕа ылаттаан оҕолорбут билиилэрэ-көрүүлэрэ өссө дириҥээбитэ, кэҥээбитэ, сиргэ-уокка сылдьарга үөрүйэхтэринэн сирдэрбэтэхтэрэ. Кинилэр кэпсээннэрин истэн, сылдьыбатах оҕолор, кинилэри кытта бииргэ айаннаабыт курдук буолаллара. Айылҕа оскуолатын ким солбуйуо баарай? Ийэ-Айылҕа киһини аһатар-сиэтэр, эмтиир, тымныыга сылытар, итиигэ сөрүүккэтэр, кини киһи туһугар үтүөтүн-өҥөтүн ааҕан сиппэккин. Оҕолор айылҕаҕа махталлаахтык, харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахтарын эбээлэр, эһээлэр курдук санаталлара, сиэри-туому кэпсииллэрэ.
“Абалаах” алааспытыгар төһө да бокуойа суох үлэҕэ сырыттар, Василий Васильевич кэлэ сылдьан оҕолору кытта көрсүспүтэ, үлэлэрин көртө, хайгаабыта, оҕолор астыммыт сирэйдэрин умнубаппыт.
Оҕолор үлэлэрин туһунан улуус хаһыатыгар куруук суруйалларын, оччотооҕу редакция коллектива-редактор Марта Симоновна Силигиянова, Зинаида Николаевна Стручкова, Валентина Петровна Чыбыкова туспа балаһа биэрэн бэчээттэн иһэллэрэ, оҕолор ыстатыйалара бэчээттэннэҕинэ олус үөрэллэрэ, суруктарын ис хоһооно тупсан испитэ, билигин да ити түмсүү оҕолоро суруйаллар. “Хаһыакка тахсар ыстатыйаларгытын түмэн кинигэтэ бэчээттээҥ, биһиги бэчээттээн таһаарыахпыт” – диэн улуустааҕы киин библиотека заведующайа Ольга Дмитриевна Федорова сүбэлээн, Нина Никитичнаны кытта үлэбитин чөкөтөн бэлэмнээн биэрбиппитин 1,2 чаастанан 50 экземплярынан бэчээттээн, Ороһуга тахсаннар библиотека коллективын кытта оҕолор, төрөппүттэр мустан кинигэбитин сүрэхтээбиппит. Ол эмиэ оҕолорго умнуллубат үөрүү буолта.
Ольга Дмитриевнатфилологическай наука докторыгар, биир дойдулаахпытыгар Виктор Данилович Михайловка “Эбээ үөрэҕэ” кинигэбитин биэрэн, профессор, сөбүлээн, бэйэтин “Инникигэ хардыы” типографиятыгар босхо, 300 экземплярынан бэчээттээн биэртэ. Ольга Дмитриевна барахсан биһиэхэ итинник үтүө дьыаланы оҥорбута, Виктор Даниловиһы кытта билиһиннэрбитин биһиги эбээлэр, эһээлэр тыыннаахпыт тухары умнубат махталлаахпыт. Мустар сирэ суох буолан олус эрэйдэммиппит, ону туоратар баҕа санааттан 2005 сылга эһээлэрбит Бырдакаров В.А., Кардашевскай П.М., Ласточкин Г.С., Егоров И.В. маһын кэрдэн, усутуустаан саха балаҕанын тутарга бэлэмнээбиттэрэ. Уруккуттан биригэдьиир Сусанна Пудовна трактордаах уолаттары кэпсэтэн, тылыгар киллэрэн начаас таспыттара, оччолорго харчы хастыы да ый кэлбэт кэмэ этэ. Дьиэ таһыгар кэлбит маһы эбээлэр оҕолорбутун, сиэннэрбитин кытта начаас хатырыгын сулаабыппыт. От үлэтин кэннэ эһээлэрбит балаҕаммытын туппуттара, муоста аннынан ититэр систематын төрөппүт Иванов Петр Семенович сваркалаабыта. Эһээлэр хантан эрэ сетка аҕалан саайан, буору опилканы кытта буккуйан сыбах буорун бэлэмнээбиттэрин икки төгүл сыбаан туттаппыта буолбуппут, көмүлүөк оһох оҥорон кыстыкка алтынньы ыйга киирбиппит. Улууска бастакыннан балаҕан туттан киирбиппит 11 сыл буолла, биир биэс харчыта суох. Оччотооҕу үөрэх управлениетын начальнига Кондаков И.И., солбуйааччыта осипова М.В. үлэбитигэр куруук көмөлөһөллөрө, балаҕаҥҥа киирбиппитигэр 2 улахан остуолу, 20 устууллары сахалыы ойуулаан-мандардаан оҥорон биэртэрэ, балаҕаммыт сарайыгар материал биэртэрэ улахан көмө этэ.
Сиэннэрбитигэр анаан үс кинигэни “Эбээ үөрэҕэ”, “Сиэммэр сэһэргиибин” 1,2 ч. 2005-2008 с.с. таһаататрбыппыт. Үбүлээһинин улуус баһылыга Поскачин В.С., “Офсет” типография генеральнай директора Скобелева Дария Николаевна уйуммуттара. Дария Николаевна 20 сылбытыгар босхо 17 юбилейнай знактары, алта стендовай планшеттары оҥотторон бэлэх ууммута олус үөрүүлээх!
Оҕо төрдүн-ууһун умнуо суохтаах, кинилэринэн киэн туттуохтаах, ааттарын түһэн биэриэ суохтаах, дойдутун, дьонун-сэргэтин өрө тутуохтаах диэн санааннан салайтаран 170 тахса ыаллары хаартыскаларынан көрдөөн булан, түмэн, аататрын-суолларын, үлэлэрин суруйан, эбээ Иванова А.Г. салалтатынан үс сыл үлэлээн альбомуоҥотторон, дискэҕэ таһаатарбыппыт.
33 тыыл-үлэ бэтэрээннэрин ахтыыларын видеокамераҕа уһултаран, эмиэ дискэлэппиппит. Ыраах улуустартан 50 сыл буолан баран, Мэҥэ-Хаҥалас Майатыттан ССРС доруобуйатын туйгуна, ренгенолог Марсанов Михаил Алексеевич төрөппүт дьонун, үөлээннэхтэрин хаартыскаларын көрөн олус үөрэн барбыта, онтон үс сыл буолан баран кыыһын, сиэнин илдьэ кэлэн, дойдутун, дьонун-сэргэтин көрүһүннэрбитэ. Хоту анаабырга үлэлээбит, олорбут, биллэр журналист Гольдеров Капитон Федорович кэргэнэ Анна Александровналыын кыыстарын, сиэннэрин, бииргэ төрөөбүттэрин кытта герой ийэлэрэ Евдокия Ксенофонтовна аҕалара Федор Давыдовичтыын уһуллубут дискэлэрин долгуйа көртөрө уо.д.а.астына көрөн бараллар, махталларын биллэрэллэр.
Ити курдук 20 сыл сиэннэрбитин, оҕолорбутун кытта араас хайысханан үлэлээн кэллибит. Биһиги үлэбитигэр Пенсионердар Советтарыгар үлэлиир кэмигэр Григорьева Люлия Николаевна көмөлөһөрө, билигин “Утум” республиканскай общественнай түмсүүлэри салайар председатели солбуйааччыта Валентина Васильевна Васильеваҕа кэлэн, сылдьан кэпсэтэн сүбэтигэр-аматыгар, улахан мероприятиелары ыытарбытыгар көмөлөһөрүн иһин улуустааҕы КПРФ сэкиритээригэр Г.А. Степановка, улуус дьаһалтатын солбуйааччы баһылыгар Л.С. Тойтоноваҕа, нэһилиэкпит баһылыгар А.В. Антоновка, улууспут эбээлэрин түмсүүлэригэр, Бүлүү улууһуттан кэлбит делегацияҕа бэйэбит оҕолорбутугар, ыччаттарбытыгар биһиги үлэбитин өйөөбүккүт, көмөҕүт иһин хаһыат нөҥүө махтанабыт. Ороһу нэһилиэгин коммунистара 20 сыллаах үлэбитин түмүктээн, биһиги кэннинээҕи эдэр көлүөнэҕэ “Эдэртэн эрчимин, кырдьаҕастан сүбэтин”-диэн девизтээх, эмблемалаах, былаахтаах, “Күбэйэ” диэн ырыалаах үлэбит эстафетатын палочкатын туттарабыт. Үлэҕитигэр ситиһиини, олоххутугар дьолу!
“Күбэйэ” түмсүүнү салайан кэлбит коммунистар: Власьева Ксения Самсоновна, солбуйааччы Васильева Сусанна Пудовна, эһээлэр салайааччылара Кардашевскай Петр Михайлович
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c7d6f83f-913c-4c35-88b4-0ac3deafe869>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://sakhakprf.ru/news/sakhalyy/11105-ee-b-l-uluu-ugar-oro-uga-k-beje-t-ms-20-syllaakh-lete", "date": "2018-06-19T06:57:12Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267861980.33/warc/CC-MAIN-20180619060647-20180619080647-00386.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009536743164, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009536743164}"}
|
Статистиканы киирэн кер ээ. ))
мин 12 событиены таайа сылдьыбытым шанстаан агыс мобоогунэн уонна 1600р суурбэ биэстии тыьыынчауонна бу кэлин 50р 9000р эрэ
Бүгүн түүн Лига Чемпионов УЕФА групповая стадия оонньоору сылдьаллар. Манна харчы оҥоруохха син, ким кыттыһар? паагердаан номергытын.
Вулкан вулкан хаччы буттэ
саамай элбээбитэ 10 таайа сылдьыбытым 3200а так в основном 7-8 эрэ редко 9,
тыһыынча сүүйэллэр дииллэр дии, барыта үһү, мин биирдэ да көрө иликпин муҥ саатар уонунан тыһыынча ыла туралларын. Ким точно илэ хараҕынан көөртөй?
Бааллар агай сууйэр дьон. Билэттиибин лично мин.
Онтон дьон бары онно сылдьыа этилэр оччоҕо
Мин ылаачыбын үчүгэй оонньуулар аайы 50т или 60 ардыгар сүтэрэбин саамай элбээбитин 300т тахсаны ыла сылдьыбытым былырыын крупно оонньоотхо ылаҕын мелкайнан оонньоон туоһата суох чэ сити курдук
Уолаттар группа баар да фонбет диэбит курдук киллэрин эрэ 89248706907. Махтал!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b9c9b871-c143-4fd2-a3e4-4e585778ec09>", "dump": "CC-MAIN-2018-26", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4265811", "date": "2018-06-18T11:31:31Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-26/segments/1529267859766.6/warc/CC-MAIN-20180618105733-20180618125733-00439.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000059604644775, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000059604644775}"}
|
Алмаасчыт сахаларга сырыттым /Суоллааҕы бэлиэтээһиннэр/. 2 часть.
Миитэрэй Наумов
19.06.2015 г.
От редакции: мы продолжаем публикацию серии путевых заметок известного якутского государственного деятеля, публициста и писателя Д.Ф.Наумова о впечатлениях от посещения им подразделений компании «Алмазы Анабара» летом 2015 г.
Бүгүн эмиэ былыттаах, арыт астан ылар, арыт күүстээх тымныы тыаллаах күн. Муора эстэр, ол иһин маннык халлаан буккуллар дэһэллэр уолаттар. Мутукча тыллыбыта биэс хоммут. Бэрт ыарыһах, аһаах көрүҥнээх тииттэрдээх ойуур кэриилээх үрэхтэри кэрийдибит. Үрэхтэр сүнньүлэрэ бүтүннүү кэриэтэ хаһыллыбыт. Үлтү тэптэриллэн оҥоһуллубут ханаалынан үлэлиир сирдэригэр үрэх уста сытар.
Сир, сир буолуо дуо, муох кыра хара буордаах тоҥ кырсын кытыыга анньан баран үрэх түгэҕин кумаҕын тиэйэн таһааран чөмөхтүү мунньан баран сууйаллар эбит. Үрэх бүтүннүү саһархай доломит таас тэллэхтээх, буору да, кумаҕы да бэрт аҕыйах хотоол сиргэ сөҥөрдөн устар эбит. Бүтүннүү таас дойду буолан, туундара тииттэрэ муҥнаахтар иинэҕэстэр, бэрт намчы лабаалаахтарын сорохторун муох (лишайник) харааччы сиэбит. Атын биир да мас көстүбэт, суох үһү. Эриллэҕэс саастаах күн тохтообот эргиирэ уонна тыал сөрөөбүт муҥнаахтара хайыр тааска кыра буор сыыһа мустубутугар тирэнэн тураахтыыллар. Аһына саныах эбиппин да Степан Дадаскинов ырыатын санааммын, бу дойдуну көҕөрдөөрү, кыылын-сүөлүн саһыараары үүнэн турдахтарыан диэн сөхтүм, ырыа тылынан махтана көрдүм. Ойуурга сугун үүнэр, мас көтөрүттэн куруппааскы баар дэһэллэр. Бүгүн куобах көрбүттэр, бэҕэһээ кырса дэриэбинэҕэ киирэ сылдьыбыта.
Бүгүҥҥү көрбүппүттэн саллыбытым диэн алмаас таас биир кубометр кумахха 0,5 карат, саамай улахан (элбэх) сиригэр 1 карат баар буолар эбит. Ол көстөр таастартан бриллиант буолар кыахтааҕа аҕыйах үһү. Төһөлөөх үлэттэн, төһөлөөх тааһы сүргэйэн, кумаҕы сууйан хостонон хотун дьахтар мааны киэргэлэ буоларын санаатахха сыаналаныан сыаналанар, күндү аатырыан аатырар эбит.
Манна алмаастара үрэхтэр сүнньүлэригэр баар кумахха эрэ баар эбит, атын тааска эҥин, Мирнэй трубкаларын курдук, суох эбит. Онон ып-ыраас доломит тааһы үрэххэ хаалларан алмаастаах кумахтан арааран үлэлииллэр эбит.
Саамай үөрбүтүм, киэн туттубутум дууһабын, санаабын чэпчэппитэ диэн бу күҥҥэ, бу үтүмэн үлэни салайар уолаттары кытта наар сахалыы кэпсэтэ сырыттым. Миэхэ, кырдьаҕас сахаҕа, билэр Ийэ тылбынан кэпсии, көрдөрө сырыттылар ээ, 28-29 саастаах саха үөрэхтээх инженердэрэ. Бу эдэрдэрин, билиилэрэ-көрүүлэрэ киэҥин. Быһаарсаллара ылыныылааҕын. Түргэнин. Чуолкайын. Сахам тылынан кэпсэтэр, дьаһайсар, быһаарсар, үлэлиир сиргэ сырыттым. Дьоллоно, үөрэ, астына ис сүрэхпиттэн дуоһуйа. Сахалыы кэпсэтии! Саха тыынынан тыыннанар саха алмааһа! Түһээн үчүгэй да түүлгэ көрбөтөхпөр мин бүгүн дуоһуйа сырыттым.
Үөлээннээҕим Ньукулай Игнатьев сорудаҕынан Бүлүү Хампатын ыччата Виктор Шамаев, Сергей Яковлев диэн Сунтаар ыччатынаан илдьэ сырыттылар. Мэҥэ, Горнай, £лүөхүмэ уолаттара дьаһайар учаастактарыгар сырыттым. Эдэр уолаттар тутта-хапта сылдьаллара, эдэрдии эрчимнээх санаалара ырааһын кэпсэтэллэриттэн киһи тута сэрэйэр. Бириискэ техническэй салайааччыта дуоһунастаах Виктор Шамаев сахалыы номоҕон сирэйдээх-харахтаах, киппэ көрүҥнээх отуччалаах киһи, кини бу үлэҕэ инженер, салайааччы бары аллараа дуоһунастарын үлэтин үлэлээн, бу улахан эппиэтинэстээх үлэҕэ өрө таһаарыллан үлэлии сылдьар эбит. Мин бириискэ үлэтин тыынын билээри сарсыарда аайы кини хоһугар саҥата суох олорон истэбин. Киһим дьып-дьап курдук дьаһаллаах, холкутук ыгыллыбакка-түүрүллүбэккэ дьонун кытта кэпсэтэр. Куоракка баар салалтатын кытта кэпсэтэрин иһиттэххэ анараа да дьонноро олус үчүгэйдик иҥэн-тоҥон кэпсэтэллэр. Бириискэтин дьонугар эппиэти-хоруйу, сорудахтары биэртэлиир. Айаннаан иһэн мин араас боппуруостарбар кылгас, өйдөнүмтүө баҕайытык эппиэттиир. Маҥнай көрөрбөр кинини элбэх саҥата-иҥэтэ суох, бытаан соҕус киһи быһылаах дуу дии санаабытым. Онтум олох атын киһи буолан биэрдэ. Хас сылдьыбыт сирбит аайы дьонун олус болҕомтолоохтук истэр, ыйытар, чуолкай эппиэти биэрэр, дьаһайар. Бары тэҥ саастыылаах уолаттарын кытта быһаарсарыгар илин-кэлин түспэт, барыта дуоспуруннаах, барыта аныгы дьоннуу эттэххэ-чуолкай. Бэрт да уолаттары иитэн, талан салалтаҕа туруорбуттар эбит. Бу күүрээннээх үлэ угуйар күүһүгэр өйдүүн-санаалыын бэриниилээх эдэр дьон кэскиллэрэ инникилээх. Кыаллыбат, сатаммат, сатаабаппын диэни билбэт эдэркээн салайааччылар ортолоругар сылдьан астынным. Олортон биир бастыҥнарын кытта биир массыынаҕа тиэллэ сылдьан кэпсэттим, кэпсэлин, сэһэнин иһиттим. Хоннохтоох айаннаах, киэҥ суоллаах инникилээх уолаттары ииппиттэр эбит “Анаабыр Алмаастара».
Анаабыр чулуу киһитэ Николай Егорович Андросов барахсан наһаа дириҥ толкуйдаах, уһуну-киэҥи ырытан-тэрийэн үлэлээбит баһылык этэ. Кини тэрээһинин М.Е. Николаев, В.А. Штыров өйдөрүн-санааларын холбоон, өйөөн эдэр көмүсчүттэр Матвей Евсеев, Иван Андреев бу хампаанньаны тэрийбиттэрэ. Бу хоту сиргэ хас мөлүйүөн сыл анараа өртүгэр эбитэ буолла, сымара таастар оргуйан үрүйэлэр, үрэхтэр устун сүүрүгүрдэн алмааһы аҕаллахтара. Ону бүгүн дьон туһанар. Дьоҥҥо туһаҕа тахсар. Норуоппут үлэлиир. Үп-харчы өлөрөр. Олоҕун оҥостор.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:362130b1-cdd0-4366-82b3-db3fc01d0bf9>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://yakutiafuture.ru/2015/12/21/almaaschyt-saxalarga-syryttym-suollaa%D2%95y-belietee%D2%BBinner-2-chast/", "date": "2018-07-22T18:37:12Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676593438.33/warc/CC-MAIN-20180722174538-20180722194538-00300.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Кулун тутар 18 күнүгэр Уус Алдан Мындаабатыгар олорор дьиэ кытарарга былдьаммыт. Умайа турар икки хостоох кыбартыыраттан оҕолору ыаллара – Эрхаан Сысолятин, Иннокентий Свинобоев, Владимир Оконешников быһаабыттар.
Хорсун эр дьон умайа турар дьиэ түннүгүнэн киирэн, хоско уолуйан, саһан олорор икки оҕону – Роберт Троевы (2016 с.т.) уонна Ваня Гуляевы (2012 с.т.) быһаабыттар. Үс хорсун эр бэртэрин түргэн-тарҕан, хорсун быһыыларынан, дьолго, ким да эмсэҕэлээбэтэ. Уолуйбут оҕолору быыһааһыҥҥа ыаллара Саргылаана Ильинична Аммосова эмиэ көмөлөспүт. “Ойуурдаах куобах охтубат” диэн маны этэн эрдэхтэрэ.
Билигин баһаар тахсыбыт төрүөтүн быһаараллар, иккис кыбартыыра быыһаммыт. Судаарыстыбаннай баһаарынай сулууспа билигин бу хорсун дьону “Дьону баһаартан быыһааһын иһин” наҕараадаҕа түһэрэргэ үлэлэһэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0e42f9f8-56a9-4be8-94ce-b94faacadd0d>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/don/389-myndaaba-khorsun-dono", "date": "2018-07-17T07:47:26Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589618.52/warc/CC-MAIN-20180717070721-20180717090721-00362.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000089406967163, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000089406967163}"}
|
НТВ
НТВ — 1993 сыллахха үлэтин саҕалаабыт Россия үрдүнэн көрдөрөр телебиизар ханаала. Телеканалы көрөөччү ахсаана 120 мөлүйүөнтэн тахсар. Москва куораттан, Останкино телецентртан үлэлиир.
Россияттан атын да дойдуларга көрдөрөр. НТВ-Мир ханаал СНГ дойдуларыгар, Балтикаҕа, Арҕаа Европаҕа уонна АХШгар, Канадаҕа, Исраилга, Австралия уонна Саҥа Зеландия спутник нөҥүө сигналын ыытар. Россия иһигэр хас даҕаны бириэмэнэн арахсар дубльдаах.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:84f934b9-00b9-4af5-9ab7-79006d6a6d88>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%A2%D0%92", "date": "2018-07-19T07:50:48Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676590711.36/warc/CC-MAIN-20180719070814-20180719090814-00362.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000040531158447, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 65, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000040531158447}"}
|
ийэбин кордуубун
Кунду Уус Алдан олохтоохторо мин бу атын улуустан суруйабын, олуьун эрэнэн туран ба5ар биир эмит киьи ойдуо комолоьуо диэн. мин дьиннээх "ийэбин" биологическай ийэбин кордуубун. кырдьыга диэн точнайын билбэппин а так аатын ойдуурбунэн лия уус алдан диэн ойбор хаалбыт мед. книжтаттан ( история развития ребенка). 1987 с миигин тороон баран 202 мкр баар детдомна хаалларбыт, уонна ойдуурум ол карточка5а уол уонна кыыс о5о сурулла сылдьара мин урдубунэн. ба5ар детдомна улэлээбит харитонова екатерина михайловнаны билиэ дуу, ол са5ана кни онно улэлиир уьу киниэхэ хаалларбыт. мин бэйэм сааьым 27 кэргэннээхпин уол о5олоохпун, саамай дьолум диэн билигин ийэлээх а5алаахпын миигин иитэ ылбыт дьон олуьун диэн махтанабын таптыыбын кинилэри. мин просто ол ийэбин булан коруохпун кэпсэтиэхпин ба5арабын туох да куьа5аны санаан баалаан буотах ба5ар оло5ор ыараххан буолан биэртэ буолуо. баьаалыста ким эмит ба5ар о5олоро билиэхтэрэ комолоьун эрэнэ хаалабын. ким эмит ба5ар "ийэм" бэйэтэ билиэ сибээскэ таххаыан ба5ардаххытына номербын хааларыам. эрэнэбин, кэтэьэбин. махталы кытта Катя!
Готовцева Лена (Елена) Ильиничнаны кердююбюн
Лена 80-с сыллардаахха Хабаровскайга пединститутка (инязка) юэрэнэ сылдьыбыта. Билигин ба5ар араспаанньата уларыйбыта буолуо. Ким Ленаны билэр, баьаалыста, контагын манна суруйуоххут диэн эрэнэ кэтэьэбин.
одругабын кердуубун
Уус Алдантан сылдьар ханнык дэриэбинэтин ейдеебеппун толи борогон толи суоттуу этэ Портнягина Юля диэн кыыьы 1989 с.т этэ быьылаага. Дьокуускайга 17кварталга олорор этэ ийэтэ нуучча тылын учуутала этэ. Агата уус Алданна баара быьылаага. Огонньордонон оголонон Эверстова бола сдьбта. Ханна тиийдэ? Билэр буоллаххытына биллэриэххит дуо. Номерын эмиэ.
Ищу родственницу
Ищу родную племянницу по линии матери Пиленкову Альбину Петровну, в настоящее время фамилию незнаю. Раньше проживала в п.Тикси Булунский район, сейчас проживает в Усть - Алданском районе, где именно информации нет. Есть сестра Катя.Больше ничего к сожалению не знаю.
Предлагаем подработку агентом по заключению договоров обязательного пенсионного страхования НПФ Европейский (самый доходный НПФ по России). За 1 договор ОПС – 1.000 руб. Обучение, карьерный рост. Заключаем агентский договор. Своевременная выплата заработной платы 2 раза в месяц. Подробности по телефонам: Звонки - 89244635583. Ватсап – 89142711321.
Чурапчыттан теруттээх Уус-Алдан Борозонугар, Кэптэнитигэр, Найахытыгар киномеханигынан улэлээбит Тимофей диэн киьини кердуубун. Хомойуох иьин фамилиятын билбэппин. Сааьын ортотунан ыллахха 50энин буолуо. Билигин Борозонно олорор быьылаах дииллэр. Билэр дьоннор пож.тириэрдин эрэ.
бииргэ оскуолаҕа үөрэммит Ушницская (девичья)Светлана Николаевнаны көрдүүбүт,1975 с.Якутскай куорат 2 номердаах оскуолатын бүтэрбиппит.Ол кэннэ Светлана Иркутскай куоракка энергетик үөрэҕин бүтэрбитэ уонна Бороҕонҥо ананан,дойдутугар үлэлии барбыта.Бүтэһик сураҕынан Светлана Бороҕон аттыгар олорор диэбиттэрэ.Быйыл оскуоланы бүтэрбиппит 40 сыллаах юбилейа,онон баһаалыста бииргэ оскуолаҕа үөрэммит табаарыспытын буларга көмөлөһүн эрэ.Ким билэр бу номерга телефоннаан 89246603838 Петр
Здравствуйте, мин Мырцанова Альбина Егоровна диэн английскай тыл учууталын кердуубун. Кини биьиэхэ Сунтаарга улэлээбитэ эрээри Уус Алдан быьылах этэ. Сунтаартан кеспутэ ырааппыт быьылах. 93 -96 (5-9 кл)диэри биьиэхэ классрук этэ третьяй школага. Ким эмит билэр буоллагына ханна баарын суруйуннутууй.
Тайах, таба муоьун атыылаьабын, мэлдьи, любой туруктаа5ы. тел 89141137969, смс звонок.Тайах, таба муоьун атыылаьабын, мэлдьи, любой туруктаа5ы. тел 89141137969, смс звонок.Тайах, таба муоьун атыылаьабын, мэлдьи, любой туруктаа5ы. тел 89141137969, смс звонок.Тайах, таба муоьун атыылаьабын, мэлдьи, любой туруктаа5ы. тел 89141137969, смс звонок.
▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦Куплю рога, бой рогов, куски рогов Оленя, Лося.▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦ В любом состоянии и виде. Оплата наличными СРАЗУ!!! Тел. 89141137969 в любое время▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦Куплю рога, бой рогов, куски рогов Оленя, Лося.▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦ В любом состоянии и виде. Оплата наличными СРАЗУ!!! Тел. 89141137969 в любое время▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦▬♦
Боро5онно или Кэптэнигэ кийиит девичьей араспаанньата Степанова- Ушницкая Светлана Анатольевнаны кердуубун примерно 1970-72 с теруех Усть Алданна олорор диэбиттэрэ балта кердуубун, Ким эмит билэр буолла5ына бу биллэриибин баьаалыста киниэхэ тиэрдэргитигэр или телефоммар эрийэргитигэр 89679119016
Кэрдуубун Онер Эьэлээххэ олоро сылдьыбвт дьэдьэ оготун уол оготун Протопопов Афанасий диэн огото эмиэ инник аттааах буолуохтаах багар уларыйбыта боло детдомна барыан сэп 1973-1975 сыл дтэки тэруэх. багар аймахтара билэр дьон кэстэн биллтэхтэрэ дууу? Баьалыста кэмэлэьун
Дорооболорун.онтон мин Бэйдинэттэн Желобцов Иван Дмитриевич диэн былыргы бииргэ уерэммит бырааппын кердуубун..Улуус хайа эрэ нэьилиэгэр кутует диэбиттэрэ..умнан кэбистим...Билэр дьон Ваня5а тиэрдин..бука диэн..Манна биллэрин..бииргэ уерэммиттэрбитин кердуубут..
Мин Портнягина Юля диэн кывьы кердуубун 89с быьылаага. Борогон дуу суоттуу дуу быьылаага. Хаьан эрэ куоракка олорор этэ, оно билсиспитим. Билигин билбэппин Ханна тиийбитин. Биир кыыс оголоох этэ, эверстова бола сылдьыбыта игин. Билбит буоллаххытына номерын биллэрэргит буоллар. Эбитэр Ханна баарын этэргит болар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:648215dd-c9fb-465f-833b-a8e6c3769561>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=3225154", "date": "2018-07-22T09:03:10Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676593142.83/warc/CC-MAIN-20180722080925-20180722100925-00042.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999504089355469, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999504089355469}"}
|
Бэлисипиэт
Бэлисипиэт диэн кыра, киһи эргиттэҕинэ айанныр икки көһүөлэлээх, икки педаллаах уонна тимир цепь нөҥүө холбонор биир киһиэхэ аналлаах айанныр тэрил. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар.
Бэлисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.[1]
Айыллыбыта[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх бэлисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки көлүөһэлээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит.
1860-с сылларга француз айааччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирдэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол бэлисипиэттэн наар киһи охтор эбит.
1885 сыллахха биһиги билэр бэлисипиэт айыллыбыт. Икки биир кээмэйдээх көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут сыап нөҥүө. 1890-с сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.
Араастара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
- Дьахтар уонна эр киһи бэлисипиэттэрин уратыта раматыгар. Раматын аллараа оҥордоххуна урукку курдук кылгас юбка наадата суох буолар. Уонна уһун да былаачыйалаах бэлисипиэти тэбиэххэ сөп.
- Тандем диэн икки киһиэхэ анаммыт бэлисипиэт. Икки паара педаллардаах буолар.
- Икки гына хомуллар бэлисипиэт' чэпчэкитик ханна эмит хараныан сөп ол эбэтэр самолетка уонна араас транспортка ууруллар.
- Science of Cycling: Human Power 1. www.exploratorium.edu. Тургутулунна 11 Атырдьах ыйын 2007.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:aa63f2ee-2922-4431-9145-bcba9d8643e1>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D1%8D%D1%82", "date": "2018-07-23T04:04:17Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676594886.67/warc/CC-MAIN-20180723032237-20180723052237-00326.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 44, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Хаҥалас улууһун Кытыл Дьураа нэһилиэгэр икки олорор дьиэ, оскуола уонна хочуолунай ууга барбыт. Бу туһунан нэһилиэк баһылыга Вероника Лотова иһитиннэрэр.
Оттон Өктөмҥө уу таһыма 309 см (кутталлаах таһым – 480 см). Нэһилиэк баһылыга Александр Большаков иһитиннэрэринэн, сааскы халаантан дамба (быһыт) алдьаммыт. Быстах кэмнээх олорор пууҥҥа 19 киһи эвакуацияламмыт.
Чкаловка уонна Тиит Арыыга уу икки дьиэҕэ кэлбит. Онно 6 киһи олорор, кинилэри аймахтарынан көһөрбүттэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:191c8453-40c4-499c-b4a1-d103029f8c74>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajyl-a/830-kha-alaska-khalaans-sodula", "date": "2018-07-17T07:27:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589618.52/warc/CC-MAIN-20180717070721-20180717090721-00542.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
122
04 сентября 2017 в 14:40
Бастакы спикер туһунан атыннык
Илларионовтар дьиэ кэргэн ньир-бааччы ыал аатын сүгэн, 28 сыл устата олорбуттара. Киһи үйэтин түннүгүнэн чыычаах элэс гынан көтөн ааһарыгар тэҥнииллэрэ оруннаах. Чаҕыл күннээх орто туруу бараан дойдуга иэгэйэр икки атахтаах чыпчылҕан түгэнин кэриэтэ, олус кылгастык олорон ааһар. Оттон бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу дьоммутун өлүү хараҥа былыт курдук сабардаан кэлэн, өссө түргэнник былдьаан ыларга дылы. Судаарыстыбаннай деятель, Ил Түмэн бастакы спикерэ, политик, поэт-тылбаасчыт, майгылаах бастыҥа, киһи киэнэ үтүөтэ Афанасий Петрович Илларионов сайынныын арахсар биир дьикти түгэҥҥэ атырдьах ыйыгар күн сириттэн күрэммитэ.
Ил Түмэҥҥэ биирдэ мунньахха биир норуот итэҕэллээҕэ «депутаттар эмиэ тэбэр сүрэхтээх, тыгыалыыр тымырдаах, хамсыыр хааннаах дьон буоллахпыт дии» диэбитин төбөбөр хатаан кэбиспиппин.
Онон бу суруйуубар өрөспүүбүлүкэ саҥа парламена сүһүөҕэр туруутугар үгүс көмүс көлөһүнүн, сыратын уурбут Афанасий Илларионов туһунан политик, юрист быһыытынан буолбакка, атыннык, киһи, эрэллээх кэргэн, доҕор, дьиэ кэргэн аҕа баһылыгын быһыытынан сырдатарга дьулуһуом.
Кини таптыыр кэргэниниин Венера Егоровналыын сүбэлэрин холбоон, ньир-бааччы ыал аатын сүгэн, 28 сыл устата олорбуттара. Бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар истиҥ сыһыаннара — билиҥҥи ыччакка, үүнэр көлүөнэҕэ көннөрү таптал буолбакка, ыраас таптал диэн баарын туоһулууллар.
Дэгиттэр дьоҕурдаах уолчаан
Венера Егоровна олоҕун аргыһын аан бастаан Чакыр алын сүһүөх оскуолатын бүтэрэн, Хайахсыт сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ кэлэн баран көрбүтэ. Биир үтүө күн интернакка оҕолор уруоктарын ааҕа олордохторуна, кыра уҥуохтаах, саҥарбыт-иҥэрбит, сып-сытыы уолчаан киирэн кэлбитэ. Ити Афоня Илларионов этэ. Оторой-моторой уолаттар кинини эргийэн кэбиспиттэрэ. Кини куоракка санаторийга сыппыт буолан, билиитинэн-көрүүтүнэн оҕолортон тутум үрдүгэ. Афоня активист бөҕө этэ. Учком чилиэнинэн, бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Оччолорго фермаларга тиийэн субуотунньуктааһын уонна концерт көрдөрүүтэ диэн баара. Кини концеры кыайа-хото тутан салайара, үҥкүүлүүрэ, хоһоон ааҕара.
— Сэттиһи бүтэрэн салгыы Дириҥ орто оскуолатыгар үөрэнэ барбыта. Мин нөҥүө сылыгар ити оскуолаҕа үөрэнэ тиийбитим. Афоня оскуола комсомольскай тэрилтэтин сэкиритээрэ этэ. Төрөөбүт күммэр, сэтинньи 26 күнүгэр хомсомуолга киирбитим. Бу күн Афоня Фадеев «Молодая гвардия» кинигэтин бэлэхтээбитэ. Саха тылын учуутала Степан Феоктистович Софронов (поэт Феоктист Софронов) литературнай куруһуогу үлэлэппитэ. Афоня куруһуогу көтүппэккэ сылдьара. Кини манна элбэххэ үөрэммитэ, — диэн кэпсээнин саҕалаабыта Венера Егоровна.
Эркин хаһыата хас чиэппэр ахсын тахсара. Мөлтөх үөрэхтээхтэр, бэрээдэги кэспиттэр Афоня сытыы тыллардаах хоһоонноругар, карикатураларыгар хабыллаллара. Кини сатаабатаҕа диэн суоҕа. Үҥкүүлүүрэ, баяҥҥа оонньуура, хоһоон суруйара, ааҕара, уруһуйдуура.
— Афоня тохсус кылааһы бүтэрбит сайыныгар, өрөспүүбүлүкэ оскуолаларын хомсомуолларын сэкиритээрдэрин бөлөҕө Өлүөнэ устун теплоходунан устубута. Онтон кэлэн баран биһиэхэ саҥа ырыа бөҕөнү үөрэппитэ. «Сардаана», «Тутааччылар ырыалара», «Пааркаҕа», «Ньирэй көрөөччү кыыс ырыата», о. д. а. Афоня баяҥҥа оонньуу бэйэтэ үөрэммитэ. Иллэҥсийдэр эрэ баянын кытта эрийсэн тахсара. Ити эрийсэн хайа баҕарар ырыа матыыбын таһаарар буолбута. Кэлин бэйэтэ сыралаһан нотаны ааҕа үөрэммитэ. Мелодия айарга холоноро. «Туристар марштара» диэн хоһоонугар мелодия айбыта. Оройуоннааҕы фестивалга ити ырыатын оскуола хора түөрт куолаһынан ыллаан улахан биһирэбили ылбыта, — диэн кэпсээнин салҕаабыта Венера Егоровна.
Суруктар, суруктар…
Венералаах Афанасий дьылҕалара хайдах эрэ майгыннаһар курдуга. Иккиэн ыал улахан оҕолоро этилэр. Тулаайах хааланнар кыралары иитиһэр, көрөр-истэр эппиэтинэс кинилэргэ тиксибитэ.
Афанасий аҕата баара-суоҕа 44 сааһыгар ыараханнык ыалдьан өлбүтэ. Түөрт уол ийэлэрин кытта тулаайах хаалбыттара. Дьиэ-уот ис-тас үлэтэ, оҕолорун көрүү-истии кини санныгар сүктэриллэрэ. Онон үөрэҕэр дьоҕурдаах баҕайы уолчаан оскуоланы бүтэрээт да, тута үөрэнэ киирбэтэҕэ. Күн күбэй ийэтигэр күүс-көмө буола холкуоска үлэлии хаалбыта. Дизелистээбитэ, бухгалтердаабыта, кулуупка сэбиэдиссэйдээбитэ, оскуолаҕа ырыа учууталынан, оройуон хаһыатыгар корректорынан үлэлээбитэ.
Суруктар, суруктар… Бу олорон санаан көрдөхпүнэ, ыраас кумааҕыга кэккэлэспит буукубалар, истиҥ тыллардаах сурук киһиэхэ дьайар дьикти да күүстээх. Суругунан этиллибит санааны хайдах да уус-уран саҥа-иҥэ, кулгаахха сипсийии, төлөпүөнүнэн кэпсэтии солбуйбат. Ити дьикти күүстээх дьайыы кистэлэҥэ туохха сытарын, ким таайыай?
Афонялаах Венера истиҥ иэйиилээх тапталлара эмиэ кыракый сурук оҕотуттан саҕаламмыта.
— Биһиги 1964 сыл сайыныттан чугастык билсиһиибит саҕаламмыта. Кини миэхэ сурук ыыппыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан ыраахтан көрөн сөбүлүүрүм. Чугаһыа диэн санаабат да этим. Хайахсыттан Чакырга сатыы, велосипедынан, мотоциклынан сотору-сотору тиийэн кэлэрэ. Афоня наһаа элбэҕи билэрэ-көрөрө. Ґрдүк үөрэххэ бэлэмнэнэр туһунан сүбэлиирэ. Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Маяковскай, Горькай айымньыларын ырытар кинигэлэри булан аҕалтыыра. Сороҕор бэйэтин хоһоонун кэһии гынан аҕалара. «Биһиги ырыаларбыт» диэн кыракый блокноттаах этибит. Афоня айбыт саҥа хоһооннорун онно суруйарбыт. Кини уруһуйдаан киэргэтэрэ, — диир Венера Егоровна.
Таптал талба далбарайыгар уйдараннар эдэркээн кыыстаах уол түүннэрэ хайдах ааспытын билбэккэ хаалаллара. Маннык көрсүһүүлэр наһаа да күүтүүлээх буолаллара. Тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт эдэркээн дьон мэлдьи өрө көтөҕүллүүлээхтик сылдьаллара. «Көтүөхтэрин кынаттара эрэ суох» диэн маннык дьону ааттаан эрдэхтэрэ. Афоня бултуурун-алтыырын наһаа сөбүлүүрэ. Кус көҥүллэннэр эрэ хас эмэ күн дурдаҕа сытара. Онно сытан Венераҕа истиҥ тыллардаах суруктары ыытара.
« …Венера, ахтыы бөҕөнү аҕынным да, соруйан өсөһөн бириэмэни уһата сатыыбын. Ол эрээри сотору тиийиэм. Доҕоор, «Рассвет начинается с Венеры» диэн сөпкө этэллэр эбит. Чолбон мин дурдам утары турар. Түргэн баҕайытык сыҕарыйан устан 12 чаас саҕана чыпчыҥныы-чыпчыҥныы миигин кытта быраһаайдаһардыы дьиримнээмэхтээт арҕаа тииттэр төбөлөрүгэр тимис гынан хаалар. Онтон сыыйа халлаан суһуктуйан барар. Дурдаҕа сытар кэрэтин-дьиктитин эн билэриҥ буоллар ньии, Венера! Чэ, бүтэбин уонна ыга да ыга кууһабын. Эн Афоняҥ».
Венера Егоровна итиниэхэ майгылыыр иһирэх ис хоһоонноох суруктары үгүһү тутара. Афанасийы Венера балыстара, бырааттара бэйэлэрин киһилэрин курдук көрөллөрө. Эдэркээн дьон үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһыылара баһыйан дьоллоох Дьокуускай куоракка үөрэх туттарса киирбиттэрэ.
— Киин үөрэх кыһаларыгар библиотечнайга дьыалабын туттараары обкомолга приемнай хамыыһыйаҕа тиийбиппэр, докумуон тутар киһи эттэ: «Киргизскэй госуниверситекка библиотечнай салааҕа икки кыыһы ыытыахтаахпын. Эн аттестатыҥ үчүгэй эбит. Туттардыҥ эрэ бараҕын». Экзаменнары этэҥҥэ ааспытым. Фрунзеҕа үөрэнэ барар буолбуппун истэн Афоня наһаа үөрбүтэ. Кини хаһыакка бэчээттэппит үлэлэрэ суох буолан журналистикаҕа кыайан киирбэтэҕэ. Онон «Саҥа олох» хаһыакка корректордаабыта, — диир Венера Егоровна.
Афанасий таптыыр доҕорун Фрунзеҕа көтөрүгэр атаарбыта.
Дойдуну санатар хатыҥ лабаалара
Венера ыраах дойдуга тиийэн доҕорун өссө күүскэ суохтаабыта. Арай кини аймаммыт дууһатын Афоня сылаас, истиҥ тыллардаах суруктара эрэ уоскуталлара. Кини суругун ахсын хоһоон суруйан ыытара. Биирдэ саас баһыылка кэлбитин туһунан биллэриини туппута. Венера дьүөгэтэ Кларалыын почтаҕа ыстаммыттара. Дойдуларыттан кэһии туппут кыргыттар үөрүүлэриттэн атахтара сири билбэтэ. Почта үлэһитэ улахан дьааһыктаах баһыылканы илиилэригэр туттаран кэбиспитэ.
Чурапчыттан Афоня ыыппыт этэ. Уопсайдарыгар тиийиэхтэригэр диэри кыргыттар тугу ыыппытын таайыы бөҕө буолбуттара. Мэлдьи быһаҕас куртахтаах устудьуоннар санаалара аска охто турара. Ыксал-тиэтэл бөҕөнөн дьааһыгы арыйа баттаабыттара тиит уонна хатыҥ лабаалара ыга симиллибиттэр. Олох атыны күүппүт кыргыттар соһуйаннар чочумча саҥата суох турбуттара. Ахтылҕаннаах төрөөбүт дойдуларын мүөттээх сыта кыракый хоһу тунуйан кэбиспитэ. Кыратык хомойбут кыргыттар хом санаалара чыпчылҕан түгэнигэр сайҕана охсубута. Бааҥкалаах ууга лабаалары олордон кэбиспиттэрэ. Мутукчалар, сэбирдэхтэр хамсыы-хамсыы көҕөрбүттэрэ, тыллыбыттара. Төрүт буордарыгар ахтылҕаннара мүлүрүйэргэ дылы буолбута. Афанасий Петрович ити курдук, нарын, чараас дууһалааҕа, баай фантазиялааҕа.
— Тиит диэни билбэт киргиз, таджик, узбек оҕолоро киирэннэр, хоспут сытыттан муодаргыыр этилэр. «Какой прекрасный жених у тебя, Венера! Какая ты счастливая!» —дииллэрэ. Кэлин Афанасий Петрович ити лабаалары хайдах ыыппытын туһунан кэпсиир буолара. Саҥаһа аах талах оннугар аста ыыт диэбиттэр, — диэн кэпсиир Венера Егоровна.
Кини киһи өйүттэн-санаатыттан арахпат дьикти түгэннэри бэлэхтиирин туохтан да ордороро. Биирдэ таптыыр доҕоругар магнитофон лиэнтэтигэр суруллубут «тыыннаах» суругу ыыппыта. Билиҥҥи курдук оччолорго хас ыал ахсын магнитофон диэн суоҕа. Онон сэдэх бэлэх этэ. Венера Егоровна уопсайтан нэһиилэ магнитофон булан истибитэ. Афанасий таптыыр киһитигэр анаабыт хоһоонугар мелодия айан ыллаабыт уонна лиэнтэ ордугар сахалыы концерды устубут этэ. Магнитофонтан кутуллар сахалыы намыын ырыалар дорҕоонноро ыраах сиргэ тэлэһийэ сылдьар дьон сүрэхтэрин долгутара.
Афанасий Петрович 1967 сыллаахха Свердловскайдааҕы юридическай институкка туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Кини бэйэтин дьаныарынан итини ситиспитэ. Ґөрэх диэнтэн биэс сыл устата тэйбит киһиэхэ үрдүк үөрэххэ киирии оҕо оонньуута буолбатах этэ.
Саргылаах Саҥа дьыл бырааһынньыгын эдэр, эмэн тэһийбэккэ-тулуйбакка күүтэр, кэтэһэр бырааһынньыга. Киһи бу күн үөйбэтэҕи-ахтыбатыҕы кэтэһэр-күүтэр. Венераны эрдэ сэрэппэккэ эрэ, Афанасий Фрунзеҕа тиийэн кэлбитэ. Күүппэтэх өттүттэн көрсүһүү, үҥкүү-битии, оонньуу-көр манна буолбута.
Кэтэһиилээх кэрэ сайын
1969 сайын Афонялаах Венера сүбэлэрин холбоон ыал буоларга сүбэлэспиттэрэ. Уруу тэрийбиттэрэ. Афанасий урууга ыҥырыытын бэйэтэ уруһуйдаабыта. Кини мэлдьи дьонтон уратыны толкуйдаан, хааһахтан хостуур курдук таһааран иһэрэ. Бу кэрэ сайыны кинилэр төһөлөөх күүппүттэрэ-кэтэспиттэрэ буолуой? Онтон эмиэ арахсыы мүнүүтэлэрэ үүммүттэрэ. Үөрэхтэригэр барар кэмнэрэ начаас икки ардыгар тирээн тиийэн кэлбитэ. Новосибирскайга диэри биир көтөр аалынан көппүттэрэ. Бэйэ-бэйэлэригэр хаартыска бэлэхтэспиттэрэ. Онно Афанасий Петрович бу курдук суруйбута:
Кыһыл былааттаах тэтиҥчээним,
Эдэр сааһым эрэлэ! —
Санньыар күммэр
тирэхчээним
Буолаар өрүү сэргэстэһэ.
Венера Егоровна бастакы оҕотун Чурапчы улууһун Дириҥэр оҕоломмута. Афанасий Свердловскайтан телеграмма ыыппыта. Сайын институтун бүтэрэн кэлэригэр оҕотугар кэһии бөҕөтүн аҕалбыта. Кини үлэтин Дьокуускайга нотариуһунан саҕалаабыта.
— Афанасий Петрович наһаа оҕомсоҕо. Киэһэ ааны аһаат, оҕотун таптаабытынан киирэрэ. Олоппос, манеж оҥорбута. Уус бэрдэ этэ, — диир Венера Егоровна.
Нөҥүө сылыгар Илларионовтар Покровскайга көспүттэрэ. Манна иккис кыыстара Лена күн сирин көрбүтэ. Афанасий Петрович судьуйалаабыта. Итиннэ олорон кини тылбааска үлэлэспитэ. Сергей Есенин, Расул Гамзатов айымньыларын тылбаастаабыта. Райсовет депутатынан талыллан үлэлээбитэ. Олоххо бүдүрүйбүт, буруйу оҥорбут дьоҥҥо сүбэ-ама буолара, өрүү көмөлөһө сатыыра. Онтон Афанасий Петровиһы Нерюнгрига үлэҕэ анаабыттара. Илларионовтар итиннэ олорбут кэмнэрин олус күндүтүк саныыллара. Манна кыра кыыстара Айта уонна уоллара Петя төрөөбүттэрэ. Афанасий Петрович олус дойдумсаҕа. Оҕолорун төрөөбүт-үөскээбит дойдутуттан араарбатаҕа.
Ойуурдаах куобах охтубат
1986 сыллаахха биир киһи сымыйа үҥсүү суругунан Афанасий Петровиһы сөбүлүүр үлэтиттэн ууратан кэбиспиттэрэ. «Ойуурдаах куобах охтубат» дииллэрэ, кырдьык. Нуучча доҕотторо өйөөннөр үлэҕэ ылбыттара. Киһи ыарахан кэмигэр кыра да тирэх наада. «Слово о полку Игорове» диэн эпическэй поэманы тылбаастаабыта. 1988 сыллаахха доҕотторун көмөтүнэн Дьокуускайга үлэлии кэлбитэ.
1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация ылыныллыбыта. Декларация тексин барылын Афанасий Петрович суруйбута.
— Сиэннэммитигэр наһаа үөрбүтэ. Аат биэрэргэ аймахтар истэригэр куонкурус тэрийбитэ. Дьүүллүүр сүбэлээх, боротокуоллаах эҥин. Оҕо аата хайаан да сахалыы буолуохтаах. Ону тылгынан, ырыанан, хоһоонунан көмүскүөхтээххин. Афанасий балта уонна күтүөтэ Айсен диэн ааты хомоҕой тылларынан, ылбаҕай ырыаларынан көмүскээннэр кыайыылааҕынан тахсыбыттара. Онон бастакы сиэммит Айсен диэн ааттаммыта. Афанасий бэйэтэ Эрэл диэн ааты талбыт этэ, — диир Венера Егоровна.
«Доҕоччугуом туохтан маннык…»
1993 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар кыттан кыайыылааҕынан тахсыбыта. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын бэрэссэдээтэлинэн депутаттар талбыттара.
— Биһиги Афанасийдыын биирдэ улаханнык кыыһырсыбатахпыт. Туох өйдөспөт быһыы тахсаары гыннаҕына, оонньууга-көргө кубулутан кэбиһэрэ. Эбэтэр «Доҕоччугуом туохтан маннык…» ыллаан сыыйбытынан барара. Күллэрэн кэбиһэрэ, -диэн кэпсээнин түмүктээбитэ Венера Егоровна.
«Айыы киһитэ аймаҕымсах» диэн өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэтэхтэрэ. Афанасий Петрович халыҥ аймах тутаах киһитэ этэ. Кинилэргэ өй-санаа өттүнэн мэлдьи сүбэ-ама, тирэх буолара.
* * *
Билигиҥҥи эдэр дьоҥҥо Илларионовтар ыраас тапталлара, истиҥ иэйиилэрэ, сылаас сыһыаннара холобур эрэ буолуон сөп.
Людмила НОГОВИЦЫНА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f08d6a43-c3bd-4a52-8803-bb60ff1841d8>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://news.iltumen.ru/sakha-post/istoriya/bastakyi-spiker-tuhunan-atyinnyik/", "date": "2018-07-19T07:35:17Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676590711.36/warc/CC-MAIN-20180719070814-20180719090814-00542.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Саха норуотун сайдарын туһугар үгүс өрүттээх үтүө тыыннаах, дириҥ ис хоһоонноох үлэни ыыппыт уһулуччулаах общественнай — политическай деятель, бастакы үөрэхтээх саха дьонун бас-көс туттар киһитэ, сырдатааччы, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, кыраайы үөрэтээччи, учуонай, журналист Никифоров В.В.- Күлүмнүүр 2016 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр 150 сааһын туолар.
Сүдү киһи үбүлүөйдээх сылыгар төрөөбүт, үөскээбит нэһилиэгэр, улууска, республикаҕа араас таһымнаах, көрүҥнээх тэрээһиннэр буолуохтара. В.В.Никифоров – Күлүмнүүр олорбут олоҕо, оҥорбут үтүөтэ ахтыллыа, ааттаныа, үйэтитиллиэ. Күлүмнүүр төрөөбүт дойдутугар Дүөндүгэ 1962 сылтан оскуола иһинэн үлэлиир кыраайы үөрэтэр музейга улуу биир дойдулаахпыт олоҕун, үлэтин сырдатар документальнай матырыйааллар, хаартыскалар, кинигэлэр, аҕыйах да буоллар дьиэтээҕи маллара мунньуллан, хараллан тураллар.
Бу матырыйаал үгүс өттө 2004 сылга диэри музейы салайан үлэлэппит Стрекаловскай И.Д. Никифоров В.В.-Күлүмнүүр 125 сааһын бэлиэтээһин кэмнэриттэн ыла мунньубут сыралаах, сыаллаах үлэтин түмүгэ. Музей биир улахан хоһо В.В.Никифоровка ананар. Бу саала сыаналаах докумена – В.В. Никифоров төрдүн-ууһун, көлүөнэтин көрдөрөр таблица. Таблицаны Федоров Дмитрий Ильич, Гоголев Яков Иванович оҥорон бэлэхтээбиттэр. Манна үс стендаҕа 70 –ча хаартыскалаах выставка улуу киһи олоҕун, үлэтин түгэннэрин кэпсиир, олоҕун тиһэх сылларын сырдатар. Бу хаартыскалар копияларын музейга Күлүмнүүр хос сиэнэ Никифорова Альбина Федоровна кэргэнэ, Илья Чаҕылҕан уола, фотокорреспондент Артур Ильич Винокуров бэлэхтээбиттэрэ сылларынан, теманан араарыллан көрдөрөр матырыйаал буолан тураллар. Итини таһынан политссыылынай доҕотторун, бииргэ үөрэммит, үлэлээбит атастарын, Никифоров В.В. үбүлүөйдээх сылларын бэлиэтээбит араас таһымнаах тэрээһиннэри сырдатар хаартыскалар, ситэтэ да суох буоллар Никифоров аймах дьон туһунан хаартыскалар хомуллан тураллар. Күлүмнүүр улахан убайа Константинтан төрүттээх художник портретист Никифоров Григорий Григорьевич уруһуйдаабыт Василий Васильевич кэргэнин Варвара Алексеевнаны, оҕолорун, аймахтарын портреттара бааллар.
В. В. Никифоров – Күлүмнүүр, олоҕун, үлэтин үөрэппит, ырыппыт, күн сирин көрдөрбут уһулуччу үтүөлээх дьон — Клиорина И.С., Федосеев И.Е.-Доосо, Копырин Н.З., Ковлеков С.И., Алексеев Е.Е. кинигэлэрэ, Гуманитарнай институт таһаарыылара, Күлүмнүүр 125 сааһыттан саҕалаан хаһыаттарга, сурунаалларга тахсыбыт ыстатыйлар хараллан тураллар. Саамай сыаннай матырыйааллар – Клиорина И.С. Стрекаловскай И.Д. суруктара, Ираида Самоновна «Илин» сурунаалга тахсыбыт “В.В.Никифоров – наш современник” ыстатыйатын копията, ону таһынан эмиэ кини ыыппыт Никифоров В.В. “Где находят якуты каменные орудия и какие ему придают значение”, “Путевые заметки”, Никифоров Свирскай А.М. “Тюрьма” пьесатын, Неведов үлэтин тылбаастааһын уонна да атын докумуоннар копиялара. Маны таһынан Никифоров В.В. тус бэйэтин малыттан Дүөндүгэ олорор Никифоров В.В. аймаҕа Сивцева Е.И. биэрбит сиэдэрэй оҥоһуулаах Никифоров кинигэ уурар ыскааба, Гоголев П.А. дьиэ кэргэнэ биэрбит уола Валериан сыппыт мас ороно, Күлүмнүүр улахан убайа Константин сиэнэ Саха АССР үтүөлээх учуутала Никифоров С.И. бэлэхтээбит мамонт аһыытыттан оҥоһуллубут саахыматын үрүҥ, хара фигуралара бааллар.
Реферат, курсовой, дакылаат суруйар үөрэнээччилэр, студеннар кэлэн Никифоров В.В. саалатыгар үлэлиир буолан эрэллэр. Күлүмнүүр үлэтигэр темалаах оскуолабыт икки выпускнига, Соловьева В.И., Дорофеева Н.А. дипломнай үлэ көмүскээбиттэрэ. Онон оскуола краеведческай музейыгар мунньуллубут документальнай, хаартыска матырыйааллар, кинигэлэр Никифоров В.В. – Күлүмнүүр олоҕун, үлэтин интириэһиргээн үөрэтэр дьоҥҥо, үөрэнээччигэ, студеҥҥа көмө буолуохтарын сөп.
Быйылгы үбүлүөйдээх сылга музей урукку крдөрөр матырыйаалларыгар эбии өссө быыстабканы оҥорор: “Клиорина И.С.”, “Сырдык аатын үйэтиппиттэр”, “В.В.Никифоров үбүлүөйдээх сыллара”, “В.В.Никифоров доҕотторо – саха бастакы үөрэхтээх дьонун чулуулара”, “Никифоров аймах”. Улуус иһинэн ыытыллар араас тэрээһиннэргэ выставканан кыттабыт, В.В. Никифоров олоҕор, үлэтигэр үөрэнээччилэр интириэстэрин тардар сыаллаах кылаас чаастарын, музейнай уруоктары, викториналары оскуолабыт иһигэр, улууска ыытабыт. Дүпсүн кыраайы үөрэтэр музейын В. В. Никифоров – Күлүмнүүр саалатын экспонаттара, докумуоннара Дьокуускай куоракка Хотугу норуоттар историяларын уонна культураларын государственай музейыгар выставкаҕа туруоҕа.
Музей төрөөбүт сир историятын түмэр, сырдатар, көлүөнэлэри ситимниир киин дьиэ. Быйылгы үбүлөйдээх сылга музей уһаайбатыгар өр сылларга баҕа санаа оҥостубут В.В.Никифоров аатынан оҕону иитэр Духовнай киин тутуллуута саҕаланна.Онон Дүпсүн музейын көрдөрөр матырыйааллара сахаттан бастакынан Россияҕа диэри биллибит дириҥ өйдөөх, киэҥ билиилээх, общественнай деятель олоҕо, үлэтэ, төрөөбүт дойдутун, норуотун туһугар сырдык ыра санаата Саха сирин, төрөөбүт Дүпсүнүн историятыгар киирэн көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ аата ааттана, норуотугар оҥорбут үтүөтэ ахтылла турарыгар, холобур буолар
Ховрова Марфа Ивановна
Дүпсүн кыраайы үөрэтэр музейын үлэһитэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a88d40bf-d78d-4499-a1d3-203e2821e48f>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://dypsyn.ru/novosti/d%D2%AFps%D2%AFn-kyraajjy-%D2%AForehtehr-muzejjyn-v-v-nik.html", "date": "2018-07-22T14:42:00Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676593302.74/warc/CC-MAIN-20180722135607-20180722155607-00296.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
Биһиги глобализация үйэтигэр олоробут. Ол эбэтэр, төһө да хотугу дэнэр сиргэ олордорбут, аан дойду политикатыттан быһаччы тутулуктаахпыт.
“Ээ, ол биһиэхэ хайдах буолуон баран”, “моя хата с краю”, “син биир туох да уларыйыа суоҕа”, – итинник диэн этээччилэр элбэхтэр. Кырдьык, толкуйдаан көрдөххө оннук курдук. Саха сирэ былыр Россияҕа “эрэһиэккэтэ суох хаайыы” дэнэрэ. Кэлин сир баайдаах эрэ регионунан биллэр. Аны туран ахсааммыт аҕыйах, Россия быыбардааччыларын 0,56 эрэ бырыһыанын ылабыт. Бэйэбит Россия таһымыгар куоластаан тугу да быһаарбаппыт, үйэлэр тухары политика уларыйыыта барыта киин сиртэн кэлэр.
Холобур ыраахтааҕылаах Россия Саха сирин бэйэтигэр холбообута, сахалар “үрүҥ ыраахтааҕыга” сүгүрүйэр буолбуппут. Аны Өктөөп революцията буолар, биһиги үөрэ-көтө сэбиэскэй дьон буолбуппут. Ыраахтааҕыны дьиэ кэргэннэрин кытары имири эспиттэригэр үөрэн ытыспытын таһыммыппыт.
70-ча сыл ааһар. Киин сиргэ сэбиэскэй былаас сууллаатын кытта Саха сиригэр ытыс таһынааччылар эмиэ көстөллөр. Аны бэҕэһээҥи салайааччыларбыт демократ үтүөтэ буолан килбэйэллэр, былааска син биир хаалаллар. Хайыахтарай, киин былааһы утарыахтара дуо, суох буоллаҕа. Онон туох-баар уларыйыы барыта киин сиртэн кэлэрэ хаһыс да үйэтэ буолла, оннук буола да туруоҕа.
Манан мин бэйэни сэнэниэҕиҥ диэбэппин, бэйэни туруулаһар хайаан да наада – омук быһыытынан тыыннаах хааларбыт туһугар. Бу манан “биһиги аан дойду быстыспат сорҕото буолабыт, уларыйыы үөс сиртэн кэлэр” диэри гынабын. Онон биһиги онно, киин сиргэ, туох буола турарын билиэх уонна туохха барытыгар бэлэм буолуох тустаахпыт. Омук буолан тыыннаах хаалар албаспыт онно сытар.
“Ол политика диэн...”, “санкциялар эрэ туох эрэ, миэхэ син биир...”, “мээнэ куолулаан туһа суох...” – итинник диэ суохтаахпыт. Олохпут уларыйыыта барыта киинтэн, үөс сиртэн кэлэринэн онно туох буола турара биһиги олохпутугар олус улахан суолталаах, олохпут барыта даҕаны бүүс-бүтүннүү онтон тутулуктаах. Өссө төгүл: глобализация үйэтигэр олоробут.
Санкциялары биллэрии
“Санкциялары биллэрдилэр, дьэ иэдээн!” – диэн сорох политологтар айманаллар. Оттон сорохтор: “Санкцияны биллэрэллэрэ үчүгэй, хата бэйэбит тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын уонна араас табаары оҥорор буолуохпут”, – диэн үөрэллэр.
Европейскай Союз (ЕС) дойдулара уонна АХШ политическай уонна экономическай санкциялары Россия Крымы холбуоҕуттан биллэрэн барбыттара. Россия салалтатын уонна сүрүн тэрилтэлэрин сорох салайааччыларын, ааттарын ыйан туран, бу дойдуларга киирэллэрин боппуттара. Экономикаҕа сыһыаннаан эттэххэ, Россия ол ыйыллыбыт дьоно уонна тэрилтэлэрэ международнай бааннартан кредит ылаллара, араас саппаас чааһынан уонна табаарынан ылсаллара-бэрсэллэрэ уустугурбута.
Онон, дьиҥэр, боростуой россияннарга санкция биллэриллибэтэҕэ.
Дойдуларга сокуону ылыныы уратыта
Сайдыылаах омук дойдуларыгар сокуону ылыныы – уһун уонна дириҥ хорутуулаах дьыала. Биир сокуону инньэ сүүрбэччэ сыл илдьиритэн, ырытан ылыныахтарын сөп. Холобур, Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар сокуону ылыныы болдьоҕо ортотунан 3-7 сыл. Ол сокуоннар ылылыннахтарына өр сыллар усталарыгар уларыйбакка үлэлииллэр.
Биллэн турар, кинилэр суһал сокуоннары эмиэ ылыныахтарын сөп. Ол гынан баран ол суһал, ыксаллаах диэннэрэ син биир аччаабыта сыл кэриҥэ ырытыллар, оҥоһуллар. Онтон ордук түргэтээбэттэр, тоҕо диэтэххэ АХШ-гар сокуону ылыныы – олус судургута суох дьыала. Маҥнай Конгресс бэрт өр ырытан, бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар дьүүллэһэн баран ылынар. Ол кэнниттэн Сенат көрүүтүгэр барар. Сенат ылыммытын кэннэ аны президент илии баттааһыныгар ыытыллар. Президент илии баттаатаҕына сокуон олоххо киирбитинэн, үлэлээбитинэн барар.
Маныаха “АХШ-гар сокуон ылыныытыгар президент сүрүн киһи эбит” дии саныаххытын сөп да, оннук буолбатах. Президент 10 күн иһинэн илии баттаабатаҕына даҕаны, сокуон син биир ылыныллыбытынан ааҕыллар. Президеннэрэ “вето” эҥин диэннээх даҕаны ол улахан суолтата суох, туттубаттар даҕаны. АХШ историятыгар президеннэрэ Конгреһы уонна Сенаты утары барбыта суох. Хата олор импичмент биллэрэн, президени дуоһунаһыттан устан кэбиһиэхтэрин сөп.
Онтон биһиэхэ хайдаҕый? Биир күн иһинэн сокуон оҥорон, ону олоххо киллэрэллэр. Холобур, Крымы холбооһун кэмигэр оннук буолбута – сокуон биир түүн иһигэр оҥоһуллан, сарсыныгар бары сокуону оҥорор уорганнарынан, салгыы президенинэн бигэргэммитэ. Итинник ыксалынан оҥоһуллубут сокуоннар олус элбэхтэр, кэнники кэмҥэ бары да сокуоннарбыт оннуктар диэтэхпитинэ сыыстарыахпыт суоҕа. Хайдах эрэ барыта сыарҕа үрдүттэн, диэбит курдук.
Туох кутталлаахтарый?
Госдума сокуоннары хайдах быһыылаахтык ылынарын күлүү гыммыттара, “бешеный принтер” эҥин диэбиттэрэ ыраатта. Хата билигин бэркиһээн, сүүрэ сылдьан биир киһи бүтүн фракция аатыттан куоластыырын тохтоппут курдуктар. Оннук кытта баарын өйдүүр буолуохтааххыт. Ол да буоллар Госдума үлэтэ уруккуттан уларыйа илик, билиҥҥэ диэри толорор уорган тугу этэрин истэ олорор. Ама кистэл буоллаҕай, барыта көстөн турар ээ.
Темабытыгар – санкцияларга төннүөҕүҥ. ЕС уонна АХШ сокуоннара биһиэннэриттэн уратытык ылыллаллара көстөн таҕыста. Толкуйдаан көрүҥ: хайдах сокуоннар тулхадыйбат уонна бигэ буолуохтарай, олору атын дойдулар кытта билиниэхтэрэй? Ыксаан-бохсоон ылыныллыбыт сокуоннары дуу, эбэтэр уһуннук толкуйданан, атын дойдулар бырааптарын күөмчүлээбэккэ туран ылыныллыбыт сокуоннары дуу? Хоруйа эмиэ биллэр.
Онон ити санкция биллэрбит дойдуларбыт сокуоннара биһиги дойдубут туһугар сүрдээх ыарахан дьайыылаах буолуохтара уонна бэрт өр сылларга дьайыахтара. Россияҕа хаһан эмэ уларыйыы буолуор диэри.
“Россияны, Ираны уонна Хотугу Кореяны утары...”
АХШ Конгреһа 2017 сыл от ыйын 25 күнүгэр Россияны, Ираны уонна Хотугу Кореяны утары саҥа сокуону ылыммыта. Икки хонугунан Сенат ону бигэргэппитэ. Онтон президент Трамп атырдьах ыйын 2 күнүгэр бигэргэппитэ.
Россияны Ираҥҥа уонна Хотугу Кореяҕа тэҥнээбиттэрэ туох үчүгэйдээх буолуой? Ол аата сайдыылаах дойдулар харахтарынан көрдөххө, ити икки дойдулартан ордубатах буолан тахсабыт. Хомойуох иһин.
Ол эрээри бу дойдуларга сыһыаннаан сокуон туттуллуутугар уратылар бааллар. Холобур, Иран уонна Хотугу Корея салалталара доллартан улахан тутулуга суохтар, кинилэр чиновниктара омук сиригэр валютанан уурунуулара суох, онно оҕолоро олорботтор. Онтон Россияҕа сыһыаннаан эттэххэ, барыта төттөрү. Ол курдук дойдубут доллартан уонна евроттан быһаччы тутулуктаах, оттон салалтабыт уонна олигархтар отой даҕаны валютанан тыыннанан олороллор. Үгүстэрин дьиэ кэргэннэрэ уонна оҕолоро омук сиригэр олороллор, баайдара-дуоллара, валютнай счёттара барыта онно.
Онон саҥа санкционнай сокуон дьиҥнээхтик үлэлээн, олоххо киирэн бардаҕына туох-туох буолан иһиэ биллибэт. Ону билэрбитигэр икки-үс ый хаалла, дьэ көрүөхпүт буоллаҕа.
Мин наар саныыр этим: “Ити чиновниктарбыт уонна олигархтарбыт (барыларын “патриоттар” диэххэ) омук валютатыттан тутулуктаах уонна омук сирин кытары быһаччы сибээстээх эрээри, тоҕо наар европалары уонна америкалары үөҕэн тахсалларый? – диэн. – Дьэ, хаһан эмэ оройго бэрдэрэллэрэ буолуо”. Дойду баайын – неби уонна гааһы, алмааһы уонна көмүһү евроҕа уонна долларга атыылыыбыт, ол онон ас таһаарынан олоробут. Онтон Центробанк буоллаҕына “пункт обмена валют” эрэ толорор функциялаах, ол эбэтэр төһө валюта киирэр да, ону “мас” солкуобайга уларытар эрэ аналлаах. “Мас” диэн мээнэҕэ эппэтим, солкуобайы атын дойдуларга туттубаттар.
Онон валюта биэрэр дойдуларга махтаныах эрэ тустаах этибит, ол-бу “гейропа” уонна “пендостар” эҥин диэн үөхпэккэ. Кинилэр оҥорор туох-баар техникаларынан үөхсүбэккэ эрэ син туттабыт дии – холодильниктарын, телефоннарын, телевизордарын, компьютердарын о.д.а.. Дьэ ол биһиги “патриоттарбыт” кинилэр аһыыр иһиттэригэр холлоллорун хайа муҥун тулуйуохтарай, тулуйа сатаан баран ити санкциялары биллэрэн эрдэхтэрэ. Эбиитин чиэһинэйэ суохтук “булбут” харчылара кинилэр экономикаларын дестабилизациялыыр, айгыратар – өссө бу саамай сүрүн төрүөт диэххэ сөп.
Бу саҥа санкционнай сокуоҥҥа маннык диэн этиллэр: американскай компаниялар Россия бааннарын 14 хонуктан уһун болдьоххо кредиттиэ суохтаахтар (бу иннинэ 90 күн этэ), газ уонна нефть секторын үбүлээһин болдьоҕо эмиэ кылгатыллар о.д.а..
Дьэ уонна саамай сүрүнэ: АХШ бу саҥа сокуона Россия салалтатыгар быһаччы дьайара күүтүллэр. Сокуоҥҥа этиллэринэн, 180 күн иһигэр АХШ Национальнай разведката уонна Казначействотын департамена ФБР уонна ЦРУ көмөлөрүнэн Россия президенэ В.Путин уонна кини эргимтэтин финансовай активтарын, банковскай уонна офшорнай счёттарын, бизнестэрин уонна баайдарын-дуолларын тустарынан информацияны хомуйуохтаахтар. Буолаары буолан В.Путин аата бу сокуоҥҥа хаста да ахтыллар. Маныаха кини эргимтэтэ диэн соратниктара эрэ буолбакка, оннооҕор барыларын аймахтара кытта бэрэбиэркэлэниэхтээхтэр.
180 хонук диэн – алта ый, сыл аҥаара. Онтон түөрт ыйа номнуо ааһа оҕуста Бу кэм устатыгар бэрэбиэркэ буолуохтаах диэн даҕаны, дьиҥэр, былыр үйэҕэ билэн олороллоро саарбахтаммат. Бу кэм устатыгар Россия салалтата, бука, бэйэтигэр быһаарыныы оҥоһуннун диэбит буолуохтаахтар.
Онон, үс ыйга тиийбэт бириэмэ хаалла. 2018 сыл олунньутун саҥатыгар бу сокуонунан дакылаат оҥоһуллуохтаах. Онно Россия салалтатын туох диэн туруохтара сэрэйиллэр эрэ. Дьиҥнээхтик ылыстахтарына Россия чиновниктарын уонна олигархтарын туох баар счёттарын, баайдарын-дуолларын барытын “тоҥорон” баран, сотору кэминэн бэйэлэрин судаарыстыбаларын туһатыгар былдьаан ылыахтарын сөп. Биһиги дьоммут биирдэ “хоос” гыннахтара ол.
Дьэ ол иһин, толкуйдаатыннар диэн кинилэргэ сыл аҥаара болдьоҕу биэрэр буоллахтара. В.Путин ону өйдөөн өссө икки сыллааҕыта “үпкүтүн-баайгытын Россияҕа төннөрүҥ, уоруллубут да буоллун – амнистиялыахпыт” дии сатаабыта да, истибэтэхтэрэ. Ким төбөтүн бэйэтин баҕатынан былаахыга ууран биэриэй? “Омуктарга эрэммит ордук...” – дии санаатахтара. Онтулара атыннык диэлийээри гыммыт. “На воре шапка горит”...
Холобурдуур буоллахха
Сайдыылаах дойдулар кинилэр экономикаларыгар ким эмэ “күлүк дьайыылаахтык” орооһорун сөбүлээбэттэр. Ол курдук чиэһинэйэ суох харчы суккуллан киириитэ кинилэргэ эмиэ улахан охсуулаах. Инфляция күүһүрэр, өйдөммөт быһыы-майгы үөскүүр. Ол кинилэргэ наадата суох. Ол иһин итинник араас санкцияларынан көмүскэнэргэ дьулуһаллар. Этэллэр дии: биир сыптарыҥнаах ынах хотону барытын сутуйуон сөп, диэн. Кинилэр сутуйтарыахтарын баҕарбат буоллахтара. “Патриот”-пропагандистар ону биһиэхэ отой атыннык кэпсииллэр. Барытын истэ-билэ сылдьаҕыт: гейропалар баҕайылар, пендостар-сүөһүлэр... Ону итэҕэйэн иһээхтиибит.
Билиҥҥи кэмҥэ хайа да былааска, ханнык да режимҥэ үп-харчы – тыынар салгын кэриэтэ. Ону тууйдулар да ханнык баҕарар режим эстэр. Ирагы ылан көрүөҕүҥ. Маҥнай Саддам Хусейн чугас дьонун счёттарын саппыттара, онтон дойдуларын валютнай счёттарын. Түмүгэр Саддам Хусейн кыайан сэриилэһэр кыаҕа суох буолан, кутуйах курдук хорооҥҥо саһа сыппытын тутан ылбыттара. Ирак саҥа былааһын дьоно кинини бэйэлэрэ ыйаабыттара, американецтар буолбатах.
Аны билигин Венесуэлаҕа туох буола турарын көрүҥ. Диктатор-президент Николас Мадуро коррупция оборчотугар батыллан, дойдуну кризискэ киллэрдэ. Онтон үтүөнэн оронон тахсаллара биллибэт, күн-бүгүн онно тыһыынчанан киһи өлүүлээх былаас былдьаһыыта буола турар. Кинилэргэ эмиэ Россияҕа курдук нефтэрин харчытын үксүн олигархтар талбыттарынан бачаачайдыы олорбуттара. Билигин небинэн баай Венесуэлаҕа аччыктааһын саҕаланан эрэр, дьон чугастааҕы Колумбияҕа тахсан ас атыылаһан кэлэллэр.
Хотугу Кореяны ылан көрүөҕүҥ. АХШ Кытайдыын кыттыһан санкция биллэрээри гыммыттарыгар Ким Чен Ын куттанан, атомнай буомбанан суоһурҕанарын үксэттэ. Тоҕо диэтэххэ Кытай Хотугу Кореялыын ылсыбат-бэрсибэт буолла да, Хотугу Корея экономиката бүтэһиктээхтик эстэригэр тиийэр. Россия салалтата Хотугу Кореялыын эмиэ ыкса сибээстээҕин билэбит, уора-көстө өйөһөллөр ахан.
Бу күннэргэ Россия салалтата ООН резолюциятын өйөөн, Хотугу Кореяҕа санкциялары биллэрдэ. Ол эбэтэр ылсары-бэрсэри тохтоторго диэн. Маны сорох экспертэр “Россия салалтата АХШ санкцияларыттан куттанан, кинилэр этэллэрин истэн “очко хомуйса” сатыыр” диэн быһаара оҕустулар. Тыала суохха мас хамсаабат. Ол эрээри Россия салалтата “двойной политиканы” ыытарынан биллэр, кистии-саба Хотугу Кореялыын салгыы “доҕордоһоллоругар” киһи саарбахтаабат.
Аны туран бу күһүн Венесуэла президенэ Мадуро Россияттан арахпат, иэһин сотторорго тылын ылыннарда. Ол эбэтэр хас да миллиард доллар суумалаах иэһи “реструктуризациялыыр” үһүбүт. Туох иһин? Ол харчыны учууталларбытыгар, медиктэрбитигэр, культурабыт үлэһиттэригэр уонна пенсионердарбытыгар эбии гынан биэрэрбит тоҕо сатамматый? Суох, ханна эрэ ыраах баар омуктар уйгулара дойдубут салалтатын ордук долгутар буоллаҕа... Геополитика диэн буолар даҕаны, диктаторскай режимнээх судаарыстыбалары өйүүрбүт дьикти.
Саҥа сокуоҥҥа харда хайдаҕый?
АХШ бу үс дойдуну утары уонна чуолаан Россия салалтатын бэрэбиэркэлиир саҥа сокуону ылыммытын нэһилиэнньэ ситэн-хотон өйдүү илик.
Сокуон ылыныллаатын кытта тута атынынан аралдьытыы саҕаламмыта: Путин хайдах балыктаабыта, кини хайдах курдук былчыҥнардааҕа эҥин ырытыллан барбыта. Саҥа сокуон туһунан государственнай каналларга тугу да кэпсээбэтэхтэрэ, быһаарбатахтара. Онон нэһилиэнньэ баччааҥҥа диэри тугу да билбэккэ олорор. Дьэ билэн эрдэххит бу.
Арай АХШ дипломаттарын үүрээһин буолбута, ону даҕаны биһиэннэрин үүрбүттэригэр хардаран. Хардарыта итэҕэйсибэт буолуу итинтэн күүһүрэр эрэ. Онтон ордук саҥа сокуон санкцияларыгар хардарааһын суох буолбута. Кырдьыга, туохпутунан да хардарыахпытый? Резервнэй фондаҕа ордубут бэрт аҕыйах долларбытын хайыта тыытабыт дуо? Эһиннэхпит ол дии. Онон, хардарарбыт даҕаны суох.
Сотору билиэхпит буоллаҕа
Мин европалары уонна америкалары отойун “кумир” оҥостубаппын диэн уруккуттан этэбин. Кинилэртэн сэрэхэчийэбин – бэйэлэрин норуоттарын уйгутун туһугар атын дойдулары кытары тугу баҕарар гыныахтарын сөп. Бэйэлэрин сатаан дьэ көмүскэниэхтэрэ, бэйэлэрин тустарыгар араастаан туруулаһыахтара – атыттары эһэн да туран. Ол иһин кинилэргэ сэрэхтээхтик, убаастабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт – син биир ыалларбытыгар курдук, биир планетаҕа олорорбут быһыытынан. Үрдүлэригэр холлуо, хотуолуо суохха баара, – кинилэртэн аһаан-таҥнан олорон. Бу ордук салалтабытыгар сыһыаннаах, ол боростуой дьон тугу билиэхпит-көрүөхпүт баарай. Көннөрү “ээ, ол Амыарыка ыраах, аата бу киһи ыатардаҕын...” эрэ диир дьон буоллахпыт.
Онон, бэрт сотору өссө туох-туох буолан иһэр, көрүөхпүт буоллаҕа. Тутулуга суох политологтар араастаан ырыталлар: “Путины чугас дьоно, баайдарын харыстаан, таҥнаран биэриэхтэрэ” да дииллэр, “Путин президенинэн хаттаан талылыннаҕына эрэ тыыннаах хаалаллар” да дииллэр. Быһата, араас сабаҕалааһын баар. Арай биири өйдүөхпүтүн наада: олус судургута суох балаһыанньа үөскүөҕэ, онуоха бэлэм буоларбыт ирдэнэр...
Александр ЯКОВЛЕВ-Айсан,
“Туймаада” хаһыат тэрийээччитэ,
кылаабынай редактора.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bfbce585-0b50-4845-8ec3-5292d40ca1d6>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://tuymaada.ru/politika/aleksandr-yakovlev-aysan-sankciyalar-dingnere", "date": "2018-07-16T08:16:05Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589237.16/warc/CC-MAIN-20180716080356-20180716100356-00377.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бу субуотаҕа Булчут күнүн бэлиэтиибит. Сибээс уонна информационнай технология миниистирин Александр Борисовы саха дьоно эрэ буолбакка, дойдубут уонна аан дойду эр бэртэрэ Саха сирин 1-кы №-дээх булчутунан билэллэр, билинэллэр. Омуна суох, омук туристара кининэн сирэйдээн Саха сирин айылҕатын, булдун сэҥээрэн, элбэхтик кэлэр-тиэстэр буолан эрэллэр. Онон Александр Ильичтиин сирэй салайааччыбыт быһыытынан буолбакка, булчут быһыытынан сэһэргэстим.
“Булка эрэйдэниэх оҕо сылдьаҕын…”
— Хас саастааххар сааланан, аан маҥнай бултуйбуккунуй?
— Биир уостаах 20-лээх сааны 13 саастаахпар илиибэр туппутум. Саха оҕолорун үгүстэрин курдук, маҥнайгы булдум кус этэ. Ол күһүн биир күн 3 чөккөйү ытан ылбытым.
— “Бултаах-алтаах дойдуга эрэ үөскээбит дьон дьиҥнээх булчут буолаллар” диэн өйдөбүллээҕим… Эбэтэр эн булчут дьиэ кэргэҥҥэ үөскээбитиҥ дуу?
— Эһэм дьүрү балыктаабат даҕаны этэ. Оттон аҕам, эр дьон тэҥинэн, кус-куобах булдугар сылдьара. Мин оҕо сааһым Төхтүргэ ааспыта. Өрүс тардыытыгар, үрэх үрдүгэр олорор буоламмыт сайын күөгүлээн, күстэх, алыһар, мунду, собо балыктары хаптарарбыт. Муҥутаан, дьорохой (сордоҥ оҕото) түбэһээччи. Оччолорго спиннинг сэдэх этэ. “Закидушканы” бэйэбит оҥосторбут.
Кэлин үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, сибээскэ үлэлии сылдьаммын, 26-27 саастаахпар, кыра бултан хайдах эрэ астыммат буолбутум. Ол иһин, күһүн уоппускам кэмигэр бииргэ үлэлиир табаарыспын батыһан, Ленскэйгэ Нотуораҕа олорор аҕа кынныгар Капитон Зориҥҥа тиийэн бултаһар буолбутум. Киискэ, тииҥҥэ, тайахха сылдьар этибит. Онно ылларбытым. Хаппытыан биирдэ: “Булка эрэйдэниэх оҕо сылдьаҕын”, — диэбитигэр маҥнай испэр өһүргэнэ санаабытым: “куорат киһитэ ыарырҕатар, сылайар” диэн сэнээн эттэҕэ диэн. Онтум баара, булка ылларбыппын, азартаахпын билэн эппитин кэлин өйдөөбүтүм. Кырдьык, булт – сылаалаах, эрэйдээх дьарык. Мин бэйэбин улахан булчутунан ааҕыммаппын. Булчут диэн айылҕа оҕото, үүтээҥҥэ олохтоох киһи. Биһиги өрөбүлбүтүгэр, уоппускабытыгар сыбаан, быстах кэмҥэ сылдьабыт.
Соҕурууттан – кулааһай, хоту – туртас
— Александр Ильич, билигин “бултааһын култуурата” диэн баар дуо?
— Бу икки өрүттээх өйдөбүл. Биһиги, аныгы булчуттар, быраабыла-көҥүл иһинэн бултуубут. Ол үксүн айылҕа хамсааһыныгар сөп түбэспэт. Айылҕа туспа сокуоннаах. Биһиги өбүгэлэрбит, аҕа көлүөнэ дьон дьыл кэмэ хаһан кэлэриттэн, көтөр-сүүрэр хайдах хамныырыттан көрөн, айахтарыгар эрэ бултууллара, айылҕаҕа хоромньу таһаарбаттара. Кэлин олохпут тосту уларыйда, саа-сэп тубуста. Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит булчуттар ортолоругар бултааһын култуурата сыстыбатах дьоно эмиэ бааллара кистэл буолбатах. Үөрүөхпүт иһин, бултааһын сиэрин, бэрээдэгин кэһээччи кэлиҥҥи сылларга аҕыйаан иһэр. Ол туоһута – кыыл сорох көрүҥэ лаппа эбилиннэ, үөскүүр түөлбэтэ кэҥээтэ. Холобур, киин уонна илин эҥээрдээҕи улуустарга кулааһай кэллэ. Томпо, Өймөкөөн эргин туртас биллибит. Онон, “дьон көрбүтүн барытын аҥаар кырыытыттан тоҕута ытыалыы сылдьар, булт баранна” диэн кэпсээн сымыйа. Сирдээх, үүтээннээх булчуттар кыыл-сүөл төһө үөскүүрүн, эбиллэрин көрө-билэ сылдьаллар.
Видеокамераттан тэлэбиидэнньэҕэ тиийбитэ
— Эн “Охота и рыбалка в Якутии” биэриигэр көрөөччү сыһыана араас. Сорох биһириир, сорох сүөргүлүүр. “Үрдүк дуоһунастаах тойон эрээри солуута суох дьыаланан дьарыктанар” диэччилэр даҕаны бааллар…
— Мин бу дьарыкпын бырабыыталыстыба чилиэнэ, миниистир буолуом быдан инниттэн саҕалаабытым. Маҥнайгы видеокамерабын 1995 с. атыыласпытым, онтон ыла айылҕа көстүүлэрин, булт түгэннэрин уһула сылдьар буолбутум. Теле-хампаанньалар салайааччыларыгар “анал биэриитэ оҥоруохха” диирим даҕаны, олоххо кыайан киллэрбэтэхтэрэ. Булт туһунан биэрии суоҕа. “Байанай” сурунаал эрэ баара. Бэйэм аҕыйах киһини түмэ тардан, 2009 сылтан биэрии оҥорон барбытым. Бастаан студия иһиттэн тахсыбат буоллахпытына, 7-с биэрииттэн саҕалаан айылҕаҕа устар-түһэрэр буолбуппут. Онтон ыла студийнай биэрии тохтообута.
— Биэриигит туох санааттан үөскээбитэй?
— Саха сирин айылҕатын, кыылын-көтөрүн, булт сиэрин-туомун, саха норуотун үгэстэрин, булчуттар олохторун-дьаһахтарын бар дьоҥҥо ханна олороруттан, омугуттан тутулуга суох көрдөрүөхтээхпит, биллэриэхтээхпит диэн санааттан саҕыллан тахсыбыта. Дьиҥэр, саха эрэ булчут буолбатах. Саха сиригэр маҥнай кэлбит нуучча дьоно киисчиттэр (промысловиктар) этэ. Биһиги хара ааныттан уратыбытын көрдөрөргө дьулуспуппут. Билигин Байанайы бары билэр буоллулар. Сир-уот иччитин аһатар, айах тутар киһи айылҕаҕа, булка атыннык сыһыаннаһар. Биһиги булду устарбытыгар хааны-сиини көрдөрбөппүт. Сиэри таһынан бултааһын эмиэ суох. Булчут бултаабыт кыылыгар-көтөрүгэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара – булт суруллубатах сокуона.
Байанайы Америкаҕа кытта билэллэр
— Төһө сэҥээрэллэр дии саныыгын?
— Федеральнай таһымҥа тахсыахтаахпыт диэн эрдэттэн хорсуннук санаммыт буоламмыт биэриибитин бастакыттан нууччалыы оҥорорго быһаарбыппыт. Сыыстарбатах эбиппит. Биһигини 200-чэ дойдуга көрөллөр, билэллэр. Эрдэ “Охота и рыбалка” телеханаалга тахса сылдьыбыппыт. Кэлин “Дикий” телеханаалга көстүбүт. “Дикая охота” уонна “Дикая рыбалка” диэн биэриилэрдээх. YouTube-ка эмиэ бэйэбит телеханааллаахпыт. Сыл иһигэр 9 мөл. тахса көрүү бэлиэтэннэ. Бу 20-тэн тахса мүнүүтэлээх биэриини туһанаары анаан көрөр дьон, үгүстэрэ идэтийбит булчуттар. Америкаттан тиийэ көрөллөр. Английскайдыы тылбаастаах көрдөрөр былааннаахпыт. Оччоҕуна көрөөччүбүт өссө элбиэх этэ.
-Ааптар уонна ыытааччы быһыытынан биэриигин саҕалаабытыҥ эһиил 10 сылын туолар эбит. Бу кэм устатыгар булчуттардыын – хара тыа оҕолорунуун алтыһа сылдьан, тугу бэлиэтии көрөҕүн?
-Маҥнай үлэлиирбэр дьону киинэҕэ устар даҕаны моһуоктаах соҕус этэ. Кыайан саҥарбат, кыбыстар курдук буолааччылар. Кэлин саха дьоно уһуллуохтарын баҕараллар, санааларын аһаҕастык сайа этинэр буоллулар. Бу сайдыыбыт, култуурабыт үрдээбит бэлиэтэ дии саныыбын.
“Бэйэм харчыбар бултуубун, киинэ устабын”
— Сорох дьон Александр Борисов бултууругар, киинэҕэ устарыгар “дуоһунаһынан туһанар” буолан, суолтан-иистэн да, күнтэн-дьылтан даҕаны иҥнибэккэ сылдьар дии саныыллара төһө оруннааҕый?
— Бултуурбар, онно таарыйа киинэҕэ устарбар булт көҥүлүгэр түбэһиннэрэн уонна лицензияҕа тигистэхпинэ эбэтэр көһүннэҕинэ (булчуттар бэйэлэрэ ыҥыраллар, кинилэргэ лицензия хайаан да баар буолар), өрөбүл күннэрбин уонна уоппускабын туһанабын. Онон биир ый иһигэр, төһө кыалларынан, 3-4 сиргэ сылдьа сатыыбын, оччоҕуна эрэ телеханаал сылга сакаастыыр 7-8 киинэтин оҥорон биэрэр кыах баар. Айан, командировка ороскуотун барытын бэйэм сиэппиттэн уйунабын.
— Киинэҕэ устар-таҥар үлэһиттэргин хайдах хамнастыыгын?
— Тэрилтэбит киллэрэр дохуотуттан. Онно бүддьүөттэн соххор солкуобай ороскуоттаммат.
— Киинэҕин телеханаалларга атыылаабаккын дуо?
— Суох. Омук дойдуларыгар атыылыыр буоллахтарына, биһиэхэ – босхо. Дьон билиитигэр таһаардыннар эрэ диэн баҕаттан.
— “Охота и рыбалка” телеханаал биэриилэригэр көрдөххө, халыҥ харчылаах баай дьон аан дойдуну кэрийэ сылдьан, Африкаҕа тиийэн слону кытта бултууллар. Биһиэхэ хайдаҕый?
— Сыччах трофейнай булдунан үп киллэринэн олорор судаарыстыбалар бааллар. Баай дьон үгүөрү харчыны хаалларан бараллар. Бу аан дойду үрдүнэн баар көстүү. Саха сирэ онтон син биир туораабат. Биһиги биэриибититтэн көрөн-билэн, тастан кэлээччи сыл ахсын элбээн-эбиллэн иһэрин экстремальнай уонна булт туризмынан дьарыктанар тэрилтэлэр билинэллэр. “Омук дьоно сирбитин-уоппутун тэпсиэхтэрэ, булпутун барыахтара” диэн көҥөнөр сыыһа. Төттөрүтүн, бултанар сири бас билээччилэр өрө тардыналлар: кыылы-сүөлү ааҕар, харыстыыр буолаллар, кыһын-саас кыыллары эбии аһаталлар. Сирдээх дьон билигин курдук үспүкүлээссийэлииллэрэ тохтуоҕа. Ырыынак бэйэтэ орун оннугар булларыа. Булчут харчытын кэрэйбэккэ, үчүгэй усулуобуйаны тэрийэр хаһаайыстыбаны талар буолуоҕа. Москва, Санкт-Петербург маннык быыһык кэми ааспыттара. Биһиги даҕаны тиийиэхпит.
Сибээс миниистирин сүбэтэ
Булка хайаан даҕаны спутниковай төлөпүөннээх сылдьыҥ. Билигин бааллартан барыларыттан “Иридиум” чорбойор. Саха сиригэр ордук барсар, табыгастаах ситим: бэл диэтэр, Хотугу муустаах байҕал кытылыттан хабар.
Олоҕун олуктара
Борисов Александр Ильич
1960 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр Хаҥалас улууһун Төхтүрүгэр төрөөбүтэ.
1982 с. СГУ физфагын, 2006 с. РФ Бэрэсидьиэнин иһинэн судаарыстыбаннай сулууспа Россиятааҕы академиятын үөрэнэн бүтэрбитэ.
1983 сылтан сибээс эйгэтигэр үлэлээбитэ: өрөспүүбүлүкэ сибээһин производственнай-тэхиньиичэскэй салалтатын бырайыактыыр-конструкторскай салаатын инженериттэн саҕалаан, 1996-2010 сс. СӨ “Тэлэбиисэринэн уонна араадьыйанан биэрии тэхиньиичэскэй киинэ” СУТ генеральнай дириэктэригэр тиийэ үүммүтэ.
2010-2014 сс. СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
2014 с. алтынньы 6 күнүгэр сибээс уонна информационнай технология миниистиринэн анаммыта.
Кэргэннээх, икки оҕолоох.
Сэмсэ тыл
Афанасий Ноев, “Сахамедиа” холдинг генеральнай дириэктэрин э.т.:
— Александрдыын биир дойдулаах буоламмыт кыра да, улахан да булка бииргэ сылдьыбыппыт элбэх. Кини — байанайдаах булчут, бэргэн ытааччы. Александр Ильич аҥаардастыы булдунан үлүһүйбэккэ, эрдэттэн ырааҕы көрөн, сөптөөх суолу тутуспутун чорботон бэлиэтиибин. Александр Борисов “Охота и рыбалка в Якутии” биэриитин дойдубут уонна аан дойду бары муннуктарыгар сэргээн-кэрэхсээн көрөр-истэр буолбуттара элбэҕи этэр.
Василий НИКИФОРОВ, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:1b969d20-5aff-4e84-baef-14609c8c76eb>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://www.edersaas.ru/saha-sirin-bastaky-n-merdeeh-bulchuta-aleksandr-baryy-ap/", "date": "2018-07-19T09:41:38Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676590794.69/warc/CC-MAIN-20180719090301-20180719110301-00057.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
АЛРОСА генеральнай дириэктэрэ Сергей Иванов акционердар сыллааҕы уопсай мунньахтарыгар дивиденнэри үллэрии саамай сүрүн түмүк буолла диэн эттэ.
Бу туһунан бэҕэһээ Мииринэйгэ буолбут мунньах кэннэ кылгас кэпсэтиигэ суруналыыстарга иһитиннэрдэ. «Хампаанньа быйыл МСФОнан ылбыт ыраас барыһын 50 бырыһыанын үллэрдэ», – диэтэ Иванов. Акционердар сыллааҕы уопсай мунньахтарыгар АЛРОСА генеральнай дирикэтэрин солбуйааччы Алексей Филипповскай хампаанньа аспыт сыл түмүгүнэн МСФО (международный стандарт финансовой отчетности) бигэргэппитинэн, хонтуруолламмат өлүүгэ сыһыаннаах барыһы аахсыбакка туран киллэрбит ыраас дохуота 77 млрд 075 мөл. солк. тэҥнэспит. Акционердар бу харчыттан аҥаарын (38 млрд 592 мөл. солк.) дивиденнэри төлөһөргө ыытары кытары сөпсөстүлэр. Ааспыт сыл түмүгүнэн дивиденнэри ылар акционердар испииһэктэрэ 2018 сыл от ыйын 18 күнүнээҕи туругунан оҥоһуллуоҕа.
Санатар буоллахха, бу улахан мунньахха Ил Дархан эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу Айсен Николаев кыттыыны ылбыта.
Ил Дархан уонна бырабыыталыстыба дьаһалтатын пресс-сулууспата.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:28db6d8b-c7bb-452c-8d1b-599ba1cdea47>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ekonomika/1149-sergej-ivanov-dividenneri-llerii-munnakh-saamaj-s-r-n-t-m-ge", "date": "2018-07-23T09:30:02Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676596204.93/warc/CC-MAIN-20180723090751-20180723110751-00222.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000087022781372, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000087022781372}"}
|
Эбээн Бытантай улууһун киинигэр аныгы, киэҥ-куоҥ, толору хааччыллыылаах таба этин астыыр-таҥастыыр сыах үлэҕэ киирэн, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар өссө биир улахан хардыы оҥоһулунна.
Саҥа эбийиэк үөрүүлээх быһыыга-майгыга үлэҕэ киириитин эбээн омук култууратын, сиэрин-туомун, фольклорун эттэригэр-хааннарыгар иҥэрэн, саҥа көлүөнэ ыччакка тиэрдэр ытык аналлаах, нэһилиэкпит кырдьаҕастара «Упэндьэл» бөлөх арчылаатылар.
Эбээн Бытантай улууһун баһылыга Иван Горохов аныгы кэм ирдэбилинэн эти туттарыы барыта сыах нөҥүө барыахтааҕын, онуоха ирдэбилгэ толору эппиэттиир идэһэ өлөрөр комплекс үлэҕэ киирбитинэн эҕэрдэтин тиэртэ: «Биһиги улууспут таба иитиитигэр саамай үрдүк көрдөрүүлээх «Кочевник» община салайааччыта Альберт Колесов бу идэһэ сыаҕын үлэлэтиэхтээх. Альберт Александрович эбийиэги тутуунан, үлэлэтиинэн эрэ муҥурдаммакка, өссө кэҥэтэр былааннааҕа үөрдэр. Кини таба этиттэн вакуумнай хахтаах пельмени, эриллибит эти, араас бородууксуйаны нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарар сүрдээх киэҥ, кэскиллээх былааннардаах».
Саҥа тутууну салайан үлэлэтиэхтээх тыа хаһаайыстыбатын урбаанньыта Альберт Колесов идэһэни өлөрөр сыах арыллаатын кытта тэтимнээхтик ылсан үлэлээн, билигин номнуо маҕаһыыҥҥа таба этиттэн бородууксуйата атыыга таҕыста диэн олохтоохтор астыналлар.
Альберт былаана киэҥ, санаата бөҕө. Кини таба этэ, үүтэ, тириитэ, муоһа, иһэ-буотараҕа барыта туһаҕа барарын ситиһэр сыаллаах. «Идэһэни өлөрөр комплекс астыыр-таҥастыыр сыаҕар таба этэ-үүтэ астаныаҕа, тириини таҥастыыр сыахха таба тириитэ, иистэнэр сыахха ол тириититтэн, тыстан таҥас тигиллиэҕэ. Иһин-буотараҕын оҥорон таһаарар тэрил ыламмыт балык аһа оҥорон күөллэргэ ыытыахпыт. Бу үлэни барытын ыытыыга 10 үлэ миэстэтэ тахсыахтаах. Өрөспүүбүлүкэҕэ киһи ахсааныгар ордук элбэх сүөһү төбөтө тиксэр улууспут тыатын хаьаайыстыбата сайдыылаах, төрүт дьарык утумнаах буоларын ситиһэр мин биир бастакы сыалым-соругум, баҕа санаам буолар», — диир кини.
Сардаана Копырина
Источник: СӨ Урбааны өйүүр киинэ
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d8625488-20dc-4cae-9917-800f74ab46e9>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ekonomika/835-ebeen-bytantajga-sa-a-eti-astyyr-syakh-arylynna", "date": "2018-07-16T18:24:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589417.43/warc/CC-MAIN-20180716174032-20180716194032-00628.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009536743164, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009536743164}"}
|
Халаантан эмсҕэлээбиттэргэ көмөлөһөр туһуттан көмөнү хомуйар анал пууннар үлэлииллэр. Ол курдук, биир пуун ХИФУ естественнэй наукаларга куорпуһугар (Кулаковскай уул, 48) арылынна.
Гуманитарнай көмөнү “Сосновый бор” оҕолору чэбдигирдэр киин педагога Ангелина Куприянова уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ Нария Моисеева, Евгения уонна Елизавета Апросимовалар, Маша Атласова, Милена Конникова тус-туспа наардаан дьааһыктарга угаллар. 1 тонна хомуллубут гуманитарнай көмө 16 тонналаах таһаҕаһы кытта Уус Маайаҕа ыытыллыбыта.
ХИФУ-ну таһынан пууннар ДьГТХА-ҕа, “Приоритет” хамсаабат баай-дуол киинигэр уо.д.а. тэрилтэлэргэ аһылыннылар. Малы-салы хомуйуу ыам ыйын 19 күнүгэр диэри ыытыллар.
Юлия Ходулова.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:015f8c34-1416-4b94-af13-5064e02ba132>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://sakha.ysia.ru/hifu-ga-uonna-dgtha-a-uuga-barbyt-orojuonnarga-gumanitarnaj-k-m-n-tutar-puunnar-leliiller/", "date": "2018-07-21T00:02:08Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676592001.81/warc/CC-MAIN-20180720232914-20180721012914-00365.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000005841255188, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000005841255188}"}
|
Евгений Чекин өрөспүүбүлүкэ премьер-миниистирин дуоһунаһыттан барда. Бу туһунан Айсен Николаев бүгүҥҥү олохтоох салайыныы Сэбиэтин үөрүүлээх мунньаҕар эттэ.
“Бүгүн мин Евгений Чекинниин кэпсэттим. Кини Саха сиригэр атын миэстэҕэ үлэлиэн баҕарарын туһунан эттэ”, - диэтэ Николаев. Евгений Чекин миниистирдэр кэбиниэттэрин 2016 сыл алтынньытыттан салайбыта.
Саха сирин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан Уһук Илиҥҥэ РФ бэрэсидьиэнин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин солбуйааччы Владимир Солодов ананна. Кини бэнидиэнньиктэн үлэтигэр тахсыаҕа.
Владимир Солодов 1982 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. 2002 сыллаахха Парижка бэлиитикэ билимин Институтугар үөрэммит. Судаарыстыбаннай сулууспаҕа уонна судаарыстыбаннай салайыы боппуруостарыгар 30-тан тахса ыстатыйа ааптара. 2004 сыллаахха МГУ судаарыстбыаннай салайыы факультетын бүтэрбит. Бу факультекка 2005-2013 сс. ассистенынан, ыстаарсай преподавательынан уонна дассыанынан үлэлээбит.
2007 сылтан ыла бэлиитикэ билимин кандидата. Судаарыстыбаннай салайыы саҥа технологияларын киинин салайбыта.
2013 сылтан ыла “Молодые профессионалы” хайысха быраактыкаларын уонна бырайыактарын Департаменын салайааччыта.
2015 сыл муус устар 6 күнүттэн ыла Уһук Илиҥҥэ РФ Бэрэсидьиэнин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин солбуйааччытынан анаммыта. Полпредствоҕа Уһук Илин социальнай уонна экэнэмиичэскэй бэлиитикэтин быһаарбыта.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:69ab0ee0-62d2-44e0-887d-45782d63a479>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/politika/1113-chekin-astaapka-a-barda", "date": "2018-07-23T09:46:24Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676596204.93/warc/CC-MAIN-20180723090751-20180723110751-00395.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000048875808716, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000048875808716}"}
|
Миэхэ урут биир уол приворот оҥорбут этэ, ол маннык, соруйан баттахпар жевачканы сыһыаран баран ,кыайан кэлбэт диэн баран кырыйан ылбыта . Ити кэннэ ол уолу ахтар саныыр аҕай этим таптаатым дии санаабытым. Кининэн олорор, кининэн эрэ тыынар этим.Кинини көрсөөрү куоракка кытта тиийэр этим,үөрэхпэр мөлтөөбүтүм, подругаларбыттан тэйбитим, оройуоҥҥа орто үөрэххэ үөрэнэрим . Кэлин биллибитинэн кини миигин кыыспын туһанаары эрэ сылдьыбыта биллибитэ. Ол да буоллар приворот оҥотторбут киһиҥ иэйэхситтээх (ангел хранитель көмүскэллээх)буоллаҕына хайа да ааттаах хомуһун күүһэ кыра буолар эбит. Ол курдук миэхэ эмиэ аанньалым көмөлөспүтэ буолуо.Кини миигин девст.кыайан ылбатаҕа , тоҕо эрэ күүһэ өһүллэн хаалара ))).Мин таптыыбын ,саатар оҕото оҥор диэн эккирэтэн тоҕоос көһүннэр эрэ кэпсэтиэхпин, быһаарсыахпын баҕарарым да испиттэн саҥам да кыайан тахсыбата , Киһим миигиттэн кэлин тэйэ, саһа ,куота сылдьар буолта)))Дорооболоспот да буолта, улахамсыкпыт биир ынырык этэ. Мин ытаан , ыран аҥарым эрэ хаалбыта. Онтон эмискэ уолум сыл аҥара буолан баран аварияҕа түбэһэн суорума суолламмыта. Дьиктитэ диэн олох аһыйбатаҕым, биир да таммах харахпыттан түспэтэҕэ. Онон туһаныам этэ диэн кыыска да , уолга да приворот оҥороору тэхтиргэ тэбиллиэххитин сөп .
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0f79a28b-3cf3-4758-b14d-cf9418312bf2>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4369342", "date": "2018-07-15T19:27:35Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676588961.14/warc/CC-MAIN-20180715183800-20180715203800-00551.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Спорт араас көрүҥэр рекордары олохтообут, куоһарбыт ситиһиилээх ыччаппытын таһаарабыт.
Степанида Артахинова – Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх. 2012 сыллааах Паралимпиада боруонса призера, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастара, Россия спордун үтүөлээх маастара. Ааспыт 2015 сыл күһүнүгэр Донаушинген куоракка ыытыллыбыт оҕунан ытыыга аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа буолбутун таһынан, өссө аан дойду рекордун куоһарбыта. Буолуохтаах 150 очукуоттан 147-ни табан, аан дойду рекордун аһарбыта.
Егор Филиппов – Хаҥалас улууһуттан төрүттээх, атах оонньууларыгар спорт маастара, ыараханы көтөҕүүгэ Россия спордун маастара. Ааспыт сыл сайыныгар буолбут чэпчэки атлетикаҕа Саха сирин чемпионатын кэмигэр 7 м 30 см уһуну ыстанан Саха сирин рекордун олохтообута. Егор ыстаҥа араас көрүҥэр өрөспүүбүлүкэ уонтан тахса рекордун олохтообута.
Василий Румянцев – Уус Алдан улууһуттан төрүттээх, остуол тенииһигэр Уһук Илиҥнээҕи федеральнай уокурук үс төгүллээх чемпиона. Кини сахалартан аан бастакынан остуол тенниһигэр Россия спордун маастарын нуорматын толорбута.
Егор Протопопов – Нам улууһуттан төрүттээх, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугу норуоттар тылларын уонна култуураларын институтун устудьуона. 2015 сыл сайыныгар тутум эргииргэ Саха сирин турнирыгар бастаабыта. Егор бэриллибит икки мүнүүтэҕэ 54-тэ эргийэн өрөспүүбүлүкэ рекордун куоһарбыта.
Николай Николаев – Бүлүүттэн төрүттээх, «Дыгын оонньууларын» кыттааччыта, Саха сирэ уонна Россия оту охсууга күрэхтэһиигэ хас да төгүллээх чемпиона. 2014 сыллаахха Нововоронеж куоракка буолбут Х-с Россиятааҕы тыа сирин сайыҥҥы спортивнай оонньууларыгар 43 сөкүүндэ иһигэр 5х5-тээх сири охсон, Россия рекордун олохтообута.
Спортсменнарбыт өссө күүскэ дьарыктанан саҥа рекордары олохтуулларыгар, куоһаралларыгар баҕарабыт.
Айтана АММОСОВА.
Хаартыскалар Интернет ситимиттэн туһанылыннылар.
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4f980d9d-400a-4ca4-96c1-37e496f14f44>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://www.edersaas.ru/es-top-saha-sportsmennaryn-rekordara/", "date": "2018-07-20T00:57:07Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676591455.76/warc/CC-MAIN-20180720002543-20180720022543-00247.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Евгений Чекин Хаҥалас улууһун баһылыгар Гаврил Алексеевка көрсүһүү кэмигэр Покровскай куоракка судаарыстыба-чааһынай дьон кыттыһан (ГЧП) 240 миэстэлээх оҕо уһуйаанын туталларыгар этии киллэрдэ.
Күн бүгүн Покровскайга 98 миэстэлээх оҕо саадын тутуу былааннанар. Ол гынан баран, уочаракка 167 оҕо турар. Инньэ гынан, улуус баһылыга боппуруоһу быһаарарга 240 миэстэлээх оҕо саадын тутарга эттэ. Билигин Покровскайга 10 тыһ. киһи олорор, 4 дьыссаат үлэлиир.
2022 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ тутуу тэтимнээхтик барыахтаах. Билигин ГЧПнан тутуу олус тэнийдэ. Инньэ гынан, Евгений Чекин Покровскайга 240 миэстэлээх оҕо садын тутууну ГЧП (государственно-частное партнерство) ньыматынан туталларыгар этии киллэрдэ.
Маны таһынан көрсүһүүгэ улуус сааскы халааҥҥа хайдах бэлэмнээх олороллорун ырытыстылар. Баһылык Алексеев быйыл улууска Өлүөнэ мууһа олус халыҥын, сорох сирдэргэ 165-170 см тиийэрин эттэ. Онон, быйыл халаан уутун ылыыта улаханнык саарбахтаммат. Билигин улууска ууга барыан сөптөөх дьиэлэри страховкалааһыҥҥа, пааспардааһыҥҥа үлэ ыытыллар
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:adbed12c-9d00-49a7-9ba1-f33c4bc4f225>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/obshchestvo/548-pokrovskajga-240-miesteleekh-u-ujaan-tutulluon-s-p", "date": "2018-07-23T09:48:44Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676596204.93/warc/CC-MAIN-20180723090751-20180723110751-00551.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008463859558, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008463859558}"}
|
Иэдээн дии
Аптекаҕа, бад-тар, эмтэр баар буолуохтаахтар өйгүн тупсарар.Эбиитин, тугу гыныахтааххын суруна сырыт
Витамины группы "В" иһэҕин эбэтэр укуол баар.По курсу лечения.Биһиги манна элбэх вит. тиийбэт.Оҕуруот аһа сиэ.
МРТ- га тус.
Омук тылын уерэт
эмп баар этэ, токо не помню как наз-ся
мультивитамины группы В витаминов.таблетка или укол Кавинтон сосудорасширяющий,аспирин хааннын убатар
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f08240c9-ef91-4e80-bcde-5222eb6e923c>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4280373", "date": "2018-07-18T01:13:54Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589980.6/warc/CC-MAIN-20180718002426-20180718022426-00469.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9997828602790833, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9997828602790833}"}
|
Бикипиэдьийэ:Ыстатыйаны ааттааһын
Ыстатыйаны ааттааһын — бу Бикипиэдьийэҕэ баар ыстатыйалары ааттааһын туһунан ыйыылар, сиэр ирдэбиллэрин хомуурунньуктара. Бастатан туран саха тылын энициклопедиятын уонна наукатын истииллэрин быраабылатыгар олоҕураллар, ону тэҥэ Бикипиэдьийэ тэриллиититтэн уонна бырагыраамматытан тутулуктаахтар.
Бу ыйыылар быстах кэмҥэ туттуллаларын өйдөө, биирдэ ылыллан баран хаһан да уларытыллыбат тааска охсуллбут сокуоннар буолбатахтар. Википедия улаатар, сайдар, уларыйар. Ону кытта ыйыылар эмиэ уларыйыахтарын сөп.
Ыстатыйаны ааттыырга саха дьоно өйдүүр, дөбөҥнүк билэр аатыгар тохтуу сатаа.
Ис хоһооно
Сүрүнэ[биики-тиэкиһи уларытыы]
Улахан кыра буукубалар[биики-тиэкиһи уларытыы]
Аат бастакы тылын бастакы тыла улахан буукубаттан тахсыахтаах. Атын тыллар саха тылын таба суруйуутун быраабылатыгар сөп түбэһиэхтээх.
Тыл бэрээдэгэ уонна утаарыылар[биики-тиэкиһи уларытыы]
Ыстатыйа аатыгар олоҕурбут бэрээдэги туһаныллыахтаах: холобур, Саха сирин архыыба (Архыып Саха сирэ буолбатах). Аат туттуллар барылларыттан утаарыылары оҥорордоххуна өссө үчүгэй. Холобур Тобуроков Петр Николаевич диэн сүрүн ыстатыйа, Бүөтүр Тобуруокап диэн утаарар сирэйдээх буолуон сөп.
Биир ахсаан, ааттыы падеж[биики-тиэкиһи уларытыы]
Туох баар ааттар биир ахсааҥҥа, ааттыы падежка сурулаллар, бу быраабылаттан тахсар түбэлтэлэр бааллар:
- таба суруйуу быраабылата ирдиир буоллаҕына;
- аат биир уонна элбэх ахсааҥҥа турдаҕына араас өйдөбүллэнэр буоллаҕына, Вода и Воды;
- өйдөбүл биир ахсаанынан туттуллбуат буоллаҕына, Регионы мира (нельзя же назвать статью «Регион мира»);
- ыстатыйаҕа хас да бэйэ бэйэлэрин кытта сибээстээх понятиелар туһунан суруллар буоллаҕына Изобразительные искусства.
Чопчулааһын[биики-тиэкиһи уларытыы]
Биир тиэрмин хас да суолталаах буоллаҕына, ыстатыйалар чопчулааһыннаах ааттаналлар: тыл кэнниттэн пробел суруллар уонна быһаарар тыл ускуопка иһигэр кыра буукубаттан бэриллэр.
Өскө тыл биир суолтата киэҥник тарҕаммыт буоллаҕына, сороҕор ол ыстатыйа ускуобка иһигэр быһаарыыта суох бэриллиэн сөп. Ол гынан баран ол ыстатыйа саҕатыгар тыл атын суолтатыгар сигэнэр куолу.
Ымпык-чымпык[биики-тиэкиһи уларытыы]
Дьон аата[биики-тиэкиһи уларытыы]
(сиһилии нууччалыы көр ru:Википедия:Проект:Персоналии/Именование статей)
Дьон туһунан ыстатыйалары маннык бэрээдэктээх ааттаныллар: Фамилия Аат Аҕатын аата нууччалыы ааттарга уонна Фамилия Аат эбэтэр Фамилия Аат Ортоку аат омуктарга[1] «Аат Фамилия» диэн көрүҥнээх утаарыы сирэй оҥоруохха сөп.
Географияҕа сыһыаннаах ыстатыйалар[биики-тиэкиһи уларытыы]
(подробнее см. ru:Википедия:Именование статей/Географические названия)
Күөл, байҕал, өрүс эбэтэр атын айылҕа сирэ туһунан анал ааттаах буоллаҕына, ол аатынан ыстатыйаҕытын ааттааҥ. Холобур: Байкал диэн, Байкал күөл эбэтэр Байкал (күөл) буолбатах.
Оттон бу аатынан өссө атын эттик ааттаммыт буоллаҕына, быһаар — хайата ордук бигэ суолталааҕый, ордук биллэрий, уонна ол арыый «мөлтөх» эттик (миэстэ) аатын кэнниттэн быһаарыы тылы ускуопка иһигэр суруйуҥ, холобур, Бүлүү (куорат).
Муосталар, уулуссалар, болуоссаттар, тупиктар ааттара хас да тылтан турар буоллаҕына барытын улахантан суруллар. Холобур Улахан Тараах уулуссата, Оччугуй Төгүрүк болуоссат. (Источнига: Мильчин А. Э., Чельцова Л. К. «Справочник издателя и автора. Редакционно-издательское оформление издания.»)
Спортка сыһыаннаах ыстатыйалар[биики-тиэкиһи уларытыы]
Аналлаах сирэйдэр[биики-тиэкиһи уларытыы]
- Навигацияҕа туттуллар халыыптар үксүн элбэх ахсааҥҥа тураллар, холобур {{Языки программирования}}. Ол гынан баран бары өйдөбүллэри холбуур биир өйдөбүл баар буоллаҕына биир ахсааҥҥа туруон сөп, холобур, {{Солнечная система}}.
- Категориялар эмиэ бу быраабыланы тутуһан суруллаллар, холобур, «Куораттар», «Куорат» буолбатах. Куорат диэн категория баар буолуон сөп, ол эрээри туһаныллар эйгэтэ чуолаан куораттарга буолбатах, куораты кытта сибээстээх өйдөбүллэргэ, холобура, киин куорат, урбанистика уо.д.а. туһаныллар.
Өссө маны көр[биики-тиэкиһи уларытыы]
- Соглашение об именах (технические ограничения)
- ru:Википедия:Имена
- ru:Имена литовских князей
- ru:Википедия:Названия статей (сравнение принятого энциклопедического формата и альтернатив)
- ru:Википедия:Проект:Естественные заголовки
- ru:Википедия:Заголовки статей
- Нуучча википедиятыгар куоластааһын түмүгэр атын бэрээдэк туттуллар ru:Википедия:Голосования/Изменения правил именования статей о персоналиях#Порядок_написания_имени,_отчества_и_фамилии.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:7f9986b0-0b78-48f1-90bd-3dc8a518f117>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D1%8D%D0%B4%D1%8C%D0%B8%D0%B9%D1%8D:%D0%AB%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD", "date": "2018-07-15T20:42:43Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676588972.37/warc/CC-MAIN-20180715203335-20180715223335-00311.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009298324585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 107, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009298324585}"}
|
по теме
Мин биир бэйэм сёбулуу иЬиттим - Сири буору киттитэ, уён-лёйуур аЬылыга буолуохтаа5ар (аны дьабарааскы хороон оцостуо -ёссё) хайа быдан ордук буолбатах дуо уонна син бутэЬик буруо буолан кётуёххэр дылы Энергия оцорон туьалаахтык аттанар буолла5ыц, биири эмиэ умнумуохха наада - буруо уёЬэ кётёр, онон хаЬан сылгылаан аллараа туЬэриэхтэригэр дылы Ырай диэкки чарбычыЬар буоллахпыт ди....
Олох былыр сахаларга 8лбуту уматыы баара эбитэ уьу.
Ол туьунан "Кыымна" да тахсыбыт этэ уонна Интернеккэ да кердеетеххе материал баара. Мин биири 8йдуубун - сэбиэскэй са5ана (дьиэ аайы радиоточкалар баар эрдэхтэринэ)истибитим - Багдарыын Сулбэ ол туьунан кэпсээн баран бутэьигэр өллөҕүнэ бэйэтин оннук дьаьайтарыах буолар курдук эппитэ. Ити ыраатта эрээри соьуччута бэрт буолан мэйиибэр хатанан хаалбыт. Билигин кырдьа5ас онтун 8йдуурэ дуу?
Дьиниэнэн кремациялааьын Аан дойдуга элбэх, туох да сиэри кэспэтэ буолуо.
Крематорий
Тутуллара олох наадалаах дьыала Билигин елбут киьини кемуу лоус ыарахан,ус кун устата ытааьын,соцооьун уонна ыалдьан елбут киьи олбу салгынынан куьа5аны,бэйэтин ыарыытын кытары,тар5атара элбэх, онон тута со5ус уматар ордук буоллуохтаах. Кэпсииллэринэн Китайга уматан баран сорохтор илдьэ сылдьаллар,сорохтор кини эппит сиригэр ыьан кэбиьэллэр.Айыл5а хамныыр харамайа елен,сытыйан баран ол бу уунэр уунээйи,уен-кейуур аьыыр средатыгар кубулуйан айыл5а5а туьаны оцороллор. Сир анныгар кемееьун айыл5а сокуоннарын кэьии. Билигин киьини кемуу бизнеска кубулуйда.Дьон эрэйдээ5и сыгынньахтыыллар. Китайга,дииллэр,300 юань,эбэтэр 1500 солк. елугу крематорийга уматыы.
Мин - "ЗА". Кырдьык да5аны, елбутум кэннэ, умаппыттарын дуу,
кыьыл кемус хоруопка укпуттарын дуу, хантан билиэмий... :-)
"Крематорийы 500 тыь. тахса нэьилиэнньэлээх куоракка эрэ онорор кеннуллэнэр" - диэн быраабыла(сокуон) баара, хаьан эрэ.
Ол билигин тугу диирий?
Аны 100 сылынан би4и дьоммут кемус унуохтарын
ким-ким керуей, харайыай, миэхэ соро5ор ол санаа киирэн кэлэр.
Аны 100 сылынан бу куорат курдук сиргэ туох-туох курдук дьон кэлэн олохсуйаллара, туох былаа4а кэлэрэ биллибэт, бу кладбищалары сностуур да тойоттор кэлиэхтэрэ, сир суох диэн.
Ессе улууска сытааччыларга ничего, онно сахалар, аймахтар элбэхтэр, оттон мин дьонум куорат кладбищатыгар
Ити кырдьык дуо эбэтэр мээнэ сурах дуу?
Хантан иһиттигит? тутуллара буоллар чуга эргин тыа олохтоохторо да па диэбэт буолуохтаахтар.Тиэйэн киллэриитэ рэ кыайтарда5ына.Кюлюн капсула5а угааччылар дии.Ону эн ханнаа ба5ар кемюххюн да сеп тыалга да кетютюэххюн сеп.Только ол тутуллуон диэри биһиги тиийиэхпит дуо диэн боппуруос долгутар.ханнык эмит коммерческай тэрилтэ ылыста5ына олох ер гыныахтара суо5а этэ.Арай ол сокуон туорайдаспата5ына кылаабынайа.Хантан итинник сурах баарын источнигын ким эмит билэр дуо?
Өлөн баран иин иьигэр тиллэн кэлиэм - диэн куттал быыкаа о5о сылдьан
араадьыйанан (ол са5ана ТВ сыта да сура5а да суох этэ) "Лоокуут уонна Ньургуьун" испиэктээ5и истэн баран киирбитэ, наьаа долгуйбутум, хас да кун утуйбата5ым. Ити санаа туул буолан киирэн эрэйдэнэ а5ай сылдьыбытым. Онон кремацияны ылыныа этим...
Ким эрэ суруйбут -сыаната чэпчэки буолуо - диэн. Онтун эмиэ потребность элбээтэ5инэ, сыана бо5о буолуо дии - киьи да сонньуйар...
Экология сылыгар
бу маннык эҥин олоххо туһааннаах түгэннэри ырытыахтарын.
Аартык ру саас, күһүн сэриилээн бүтэрэн эрэр айыл5абыт ордугун ойуулаах кинигэ гынан бэчээттээбит киьиэхэ кыраамыка биэрбитин иьин айыл5а миниистирин бэртириэтин бэчээттээбит.
Арай мин, хотон үлэьитэ хотонум иьиттэн, өссө түөрт уон сааспын саҥа туола сылдьан субуннук суруйбуппун: Ийэ сири, А5аларбыт дойдутун чэпчэкитик олорор, минньигэстик аьыыр, сымна5астык утуйар туьугар илдьи тыытан, ойо хаьан, күүстэринэн эмсэхтэнэн бөҕө эрэллэр. Ону биьиги бэйэбит да онтон тииьээри күө-дьаа буолар, сирбитигэр силлии, кустуу, пикниктии диэн ааттаан хара тыаларбытын, алаас-сыьыыларбытын аргылыыр сир оҥостон айбардыыр, бөҕү-сыыьы кэмэ суох оҥорор, хаьан да сүппэт киьи уҥуохтарын туттар буоллахпытына, бэйэбит төрөөбүт дойдубутун аҥардас үөрэхтээх аатырбыппытынан, ахсааммыт элбээбитинэн кыайан көмүскүөхпүт дуо? Суох.
Арай о5олорбутугар, дойдубутугар Т А П Т А Л быт биьигини толкуйдатыа. Толкуйдаах, дьоьуннаах, үлэьит эрэ буоллахпытына, куппут-сүрбүт сардаҥаран араас куьа5ан дьаллыктары, алдьатар күүстэри баьыйыа.
Бачча
уьун хараҥа, тымныы, күннэргэ саха киьитэ, дьиэ иьинэн-таьынан дьиэрэҥкэйдии тэппэккэ, өйүн-санаатын сааьыланар, сытыыланар кэмэ буолуо быьыылаах. Ол иьин остуоруйата, олоҥхото, чабырҕаҕа, сэьэнэ, кэпсээнэ бала5анын эрэ иьигэр буолбакка, ыраас, чуумпу сыьыы ньууругар, айан суолугар ааьар кэмҥэ этиллэн, аа5ыллан, оргууй туойуллан эмиэ эҥинэ бэйэлээхтик дьон кутугар иҥэн күн бүгүн ой дуораанын да курдук буоллар, арыт билиҥҥэ дылы иьиллэн, биллэн, ба5ардан ааьар курдук.
Быыбар
Оппозиция. Миигин үлэьит, туохха, кимиэхэ барытыгар кыьаллыгас тыа далбарын, оппозиция диэн ааттыыр былаас. Чэ, ба5ар, буоллун, оппозиция да буолуум былааска, зато кинилэр курдук омукка, дьоҥҥо, дойдуга, тулалыыр эйгэ5э оппозиция буолбатах эбиппин диэн биир үтүө күн өйдөөн үөрбүппүн манна суруйан турабын.
Аа.
Ааккын диэ, Павлина да диэн регаланыаххын диэбиккин, то5о регистрацияламмыппын кэпсээбиппин. Укт руга итинник ник баар диир бу тэрил, онон атын аат ирдиир. Араас аат толкуйдуу сатаатым, сахалыыны эмиэ неправильно диир, ол иьин ити манна Уус-Алдан олохтоо5о то5о эрэ ааппын этэ да, көрдөрө да сатаабытым иьин сылы быьа Платинда диэн ааттаабытын санаан, туох да куьа5ана суох, платина да сыаналаах эттик эбит диэн итинник ник ылыммытым. Онон ааппын эмиэ дьон иҥэрбит. Махтаныахха.
Мин да крематорийы сирбэппин...от ыйын куйааһыгар сытыйыахтааҕар...эбэтэр тоҥ буору кытта тиниктэһиэхтээҕэр...судургута..ырааһа биллэр..Ол эрэн сахаҕа "күлэ күлэ күлүн булкуйбут"...диэн куһаҕан өйдөбүл баар..Ол өс-саас ситиһиигэ даҕатан буолуо...Хайата одугун ким билиэй..
Хайата
ханныгын, хайда5ын тустаах айдарыылаах дьону кытта сүбэлэьэн, сөбүлэьэн туох, хайдах буолла5ына сатанарын хамнастаах үлэьиттэр быьаарыа этилэр буо. Ону то5о мин оонньуу барбакка ырыта олоруохтаахпыный? Ото барыый дьону буруйдаабакка диэххит да, оччо5о ким маннык ыйытыктары ыытыай. Аны ыйытык ыыппатах буруйдаах буолбат туьугар, туох миигиттэн тутулуктаах дии саныырбын толорон, эмиэ биир сүгэьэрбиттэн босхолоннум.
Тибеттарга киьи елюгюн юн,э-юн,э ылан сюьюехтэринээн эттээн баран юеьээ хайа Дацаныгар(Будда Сахамааны Хойутаама Тан,араьыт дьиэтэ)сюр улахан элиэлэргэ уонна хотойдорго этин сиэттэрэллэр!!!Ып-ыраас ун,уо5у кемеллер.Кинилэр югэстэригэр кут оччо5о Тута (Сразу)арахсар юс ан,ы!!!Итэ5эйэллэр кинилэр:эт дьардьаматтан сютэ илигинээн ер со5ус киьи айанныыр-теннюен син хом санааны иьиттэ5инэ.Юс сыл иьигэр эт сытыйан юен ыьан Айыл5а5а барар,оноон уматааьын айас тюргэн ньыма буолар.Биир бэйэм эбээм,бииргэ тереебют инибиим (быраатым)аттыларыгар баран сытарым ордук!!!!Барахсаттарым аттыгар туохда куьа5антан-абааьыттан,тиллэртэн буолуо дуо (тута хат еле5юн-ыарыыта улахан да буолла5ына куттанмаппын!)То5о диэтэр итэ5эйэбин Тан,ара5а!!!Айыыларга!!!Мэн,э Кут-сюргэ!!!Оннук буоллун!!!Тан,ара,кююстэ биэр!!!
Итинник
Придурочнай хаартысканы таьаарбатаххына иьиҥ ыалдьар дуо? Киьи иьэ тугунан туолбута таьыгар тахсар, аҥар уоскунан таҥараьыппын, айыыьыппын диэн айдааран суруйааччыгын. Развратство ити аата.
Таптал та5ылын аныгы олоххо ити эн курдук хартыыннаннан дьарыгырааччылар, онно5ор ону развратство гыннылар.
Онон оло5у хайа, туох өттүттэн ылынаргыттан хайда5а, туо5а тахсарын о5о буолбатах эрээри билбэтиҥ, сааттаах дьыала.
Эн дьинэр
Мин кэпсэтэр, аа5ар киьим давно буолбатаххын, аьара сананыма. Аьынан эрэ суруйдум, бу кэннэ урукку курдук эн суруккун аахпаппын да, эппиэттээбэппин да. Даже не старайся.
Мин манна форумҥа дьону талан аа5абын, комменнары эҥин, просто ити разврат хартыынаҥ ааккын кытта сабардаабыт. Атын дьон эмиэ оннук буолуо.
Онтун олох, айыллыы, ап-ара5ас эбэтэр үп-үрүҥ сыа быыьыгар быччаххай курдук. Баар буолла да сиэн испэт буолла5ыҥ, буортулаа5ын быьан быраан кээьэ5ин.
Уматар да араастаах, эн курдук дьон эйигин инник уматыахтарын сөп, онон чахчы выбери другое.
Крематорийга себулэьэр дьон элбэхтэр эбит. Биир билэр эмээхсиним еллехпунэ уматаллара буоллар диэбитин истибитим. Дьэ дьикти. Какая разница? Елен баран ону билбэппит. Ол гынан баран естественно киьи бэйэтэ суох буолар дииллэр. Сир ылар. 300 сыл иьигэр. Ити крематорий парниковай эффект онорор буолан айылгага буортулаах.
Оннук
Саха киьитэ манна дьон суруйарын көрдөххө көмүллэрин сөбүлээбэт курдук.
Ол эрэ буолбатах.
Сирбит кэнники сылга барыта свалка, киьи уҥуо5а, ити өссө элбиэ. Ити барыта ханнык эрэ түөрт уон сыл иьигэр. О5олорбут барахсаттар туохха олорон хаалаллара буолла? Көтөрү-сүүрэри бары сиэтилэр. Дьиэ иьинэн-таьынан уонна тот олохтон тойотторбут тохтообот дьиэрэҥкэй оло5у тэрийдилэр, ким да туохха да кыьаллыбат, тугу эмит туруорустахха толоруохтарын сүрэ5элдьээн биир билэллэрэ оппозиция диэн, дуоьунаспыт бэрик, государственнай сулууспабыт үлэни тэрийиэхтээх, оло5у сирдиэхтээх буолбатах, дьону ыгар, кумаахы, отчуот уруьуйун туьугар үлэлиир, үчүгэй сымыйаччы үчүгэй үлэьит, туох эмит тойон дуоьунастаннаххына араас аат-суол хотон үлэьитигэр саах сытын курдук сыстар да, албан аат албын буолла5ына, алдьатара элбиирин, ыйааьына ыарыырын билэллэрэ буоллар диэн саҥа сылга ба5арыым.
Дьикти олох, дьикти дьон, дьикти үйэ.
Тустаах
хамнастаах үлэьит ол иьин ити кыьал5аны кэмигэр олохтоохтук быьаарбыта буоллар, мин саха далбара өрөөбөккө баьым иьин буруйдаан, өрүүр бокуой биэрбэккэ, тойотторбут хаартыскаларын бэчээттээн, дьолу ба5аран баран "дьоллоно" сырыттахтарына, проблеманы өйбүттэн-санаабыттан араарбакка ырыта, суруйа олоруом этэ дуо?
Ити дьолу ба5арартан дьол кэлэр диэн дьахтар өйдүөн уонна оннук олоруон сөп, оттон эр дьон итинник ылынарын онно5ор мин сөҕөбүн. Ону Өбүгэ эмиэ этэр Орто дойду оло5ун оҥорон киьи Киьи буоларын, онтуҥ өрөбүлэ суох үлэ.Ол эр дьонтон ирдэнэр айыллыы.
Тэьэ
да дууьаҥ туьугар үҥ, олорбут сиргин дьаабылаабыт киьини ырайга ылыахтарын саарбахтыах санаам кэлэр. Ол иьин баар: верующий человек должен работать в поте лица. Эбиитэ маннык эбит: на Земле во имя ее процветания.
Оттон сахаларга Өбүгэ Кэс тыла: Орто дойду оло5ун харыстаатын-харааннаатын, үүннээтин-тэьииннээтин, иилээтин-са5алаатын, көмүскээтин диэн Ытык Ыйаа5ын ыйан, Ытык Иэьин этэн, Салгын Кутун салайан, Буор кутун бу5атытан, Ийэ Кутун кутан олох олохтообута эбитэ үһү диэн.
Миэхэ үҥэ сыт диэн ханна да суох, үлэлээ диэн баар.
оччо5о то5о иин,нэ комуллубут дьон:"мин наьаа тон,обун,ДЬИЭМ ТЫМНЫЫ БА5АЙЫ!" диэн ийэтин да атын да дьонунан тууллэригэр киирэннэр тиэрдэллэр эбиттэр.оттон кырдьа5астар онтум- мантым суох диэн эмиэ дьонун тууллэригэр этэллэр дииллэрэ.... ити барыта хайдах тан,ыннаран комуллубуттэриттэн оннук тиэрдэллэр эбитэ уьу.
Кремация диэн былыр үрдүк касталар дьарыктара. Дууһан тута эккиттэн тахсан
ырайга көтөр. Саха сиригэр кыргыстар аҕалбыттара диэн кэпсэнэр. Ону согуруу
археологтар насаа сосуйа истибиттэр. Киин Азияны тутан олорбут кыргыз аристократтара
эрэ оннук үгэстээхтэрэ үһү. Саха сиригэр хайдах кэлиэхтэрэ диэн буолар?
Былыргы арийдартан кэлбит үгэс. Индияга билигин Ганг өрүс таһыгар уматаллар
Уонна өрүскэ күлүн ыһаллар
Мин бу туһунан толкуйдаабытым ыраатта (2004с ыла МСУ бастакы НПК Павловскайга сылдьан баран толкуй киирбитэ), аны туран күлбүн ыстарыам этэ: - Нерчинскэй куорат таһыгар дуу, Становой хребет чыпчаалларыгар дуу, Буяга Тоҥустарын Сиригэр-Ньөгүрчээйигэ дуу, Буотама үрэх аата суох салаатын чабырхайыттан дуу, Хачыкаакка Арыы Баһыгар -фарваттер утары дуу, Чурапчы Садыматын үрдүнэн дуу, Дьаарылла үрдунэн дуу, Бөтүгүттэ5э киириигэ дуу, Тэйэр Хайам тэллэ5эр дуу, дьэ итинник Толкуйдар киирэллэр (Выбор велик )...
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f699b432-ed4a-45fd-a317-e0db6de64a0f>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=1534657", "date": "2018-07-22T03:19:43Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676593004.92/warc/CC-MAIN-20180722022235-20180722042235-00111.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
«Саха тыла сайдыан баҕарабын, сайдыа диэн бэркэ эрэнэбин».
9.02.2018 г.
Бу саха омук чулуу уола Былатыан Ойуунускай эппит тыллара. Ил Түмэҥҥэ Ийэ тыл күнүн көрсө наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар кэмитиэт тэрийиитинэн төгүрүк остуол ыытылынна. Мунньаҕы кэмитиэт чилиэнэ, норуот депутата Иван Шамаев салайан ыытта.
Тыл баайа, кыаҕа, күүһэ – бу омук баайа, кыаҕа, инники кэскилэ. Сайдыылаах, хомоҕой төрөөбүт тыллаах киһи өйө-санаата чэбдик, туруга бөҕөх буолар. Тэрээһиҥҥэ Ийэ тылбыт инники дьылҕатын туһугар ис сүрэхтэриттэн долгуйар дьон мунньахтыыр сааланы толору муһуннулар.
Норуот депутата Иван Шамаев киирии тылыгар: «Ааспыт сайын оскуолаларга төрөөбүт тыллары үөрэтии балаһыанньатыгар Россия Федерациятын үөрэҕин уонна наукатын министерствота, прокуратура өрөспүүбүлүкэлэргэ бэрэбиэркэ ыыппыта. Биһиэхэ Саха сиригэр барбыт бэрэбиэркэ дьон болҕомтотун тардыбыта. Сүрүннээн ити национальнай оскуолалары кытта сибээстээх, ол курдук Дьокуускайга баар 4 саха тыллаах оскуолаларбыт үлэлии олорбут оҥкулларын уустугурта. Биһиги сахалыы тыллаах оскуола баар буоларын туһугар көмүскүүр уонна мэктиэлиир балаһыанньаны Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин министерствотыгар киллэриэхтээхпит. Бүгүн чуолаан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин сокуонугар көннөрүүнү ырытыахпыт. Бу тула этиилэри оҥороргутугар көрдөһөбүн», – диэн эттэ.
Бастакынан норуот депутата Егор Жирков: «Уопсастыбаннас өттүттэн куорат учууталларын, төрөппүттэри мунньан түмсүү тэрийэммит саха оҕото төрөөбүт тылынан үөрэнэр бырааба төһө хааччахтанарый, көрүллэрий диэн үлэтэ ыытыаҕыҥ. Бары билэрбит курдук куоракка саха оскуолата тиийбэт. Иккиһинэн, бырааппытын хааччыйыҥ диэн өрөспүүбүлүкэ былааһыгар федеральнай таһымҥа туруорсуохтаахпыт. Үсүһүнэн, уопсастыбаннас оскуолаларга сахалыы кылаас үөскүүрүгэр үлэлэһиэхтээх», – диэтэ. санаатын эттэ.
Биллэр уопсастыбаннай деятель Ульяна Винокурова өрөспүүбүлүкэҕэ тыл уратыларын киллэриэххэ, тоҕо диэтэххэ Россияҕа тыл программатын туспа көрөр-истэр буоллулар диэн санаатын эттэ. Салгыы үөрэх программатыгар саха тылыгар уонна олохтоох төрүт омуктар тылларынан үөрэтии туһунан ылыныахха диэтэ. Үсүһүнэн, хас биирдии муниципальнай тэриллии аайы анал сахалыы тыллаах оскуола статуһун бигэргэтэн үлэлэтиэххэ. Итинник үөрэх тэрилтэлэрэ баар буолар буоллахтарына, кинилэр ким да быраабын күөмчүлээбэттэр диэн бэлиэтээтэ уонна төгүрүк остуол этиилэрэ олоххо киирэллэригэр баҕарда.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ассоциациятын салайааччыта Февронья Шишигина Россия Федерациятын үөрэхтээһин туһунан сокуона кэлиҥҥи кэмҥэ кэҥээн эрэрин уонна бу сокуон үөрэтии, үөрэнии көрүҥнэригэр үгүс көҥүлү биэрэр улахан сокуон буоларын тоһоҕолоон эттэ. «Биһиги сокуон барытын бобор, хаайар диир кыахпыт суох. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһин туһунан сокуонун ити сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн кэҥэтэр табыгастаах. Олохтоох официальнай тылларга туспа пуун баар буолуон эмиэ сөп курдук. Өссө биири бэлиэтиэм этэ, сокуоҥҥа национальнай оскуола диэн өйдөбүлү уонна иитии диэн тылы хайаан да киллэриэҕиҥ», – диэтэ. Февронья Васильевна муус устар ыйга Судаарыстыбаннай Думаҕа ыытыллар тыл боппуруоһугар аналлаах парламентскай истиилэргэ, бэйэбит этиилэрбитин киллэрэргэ үлэлэһиэҕиҥ, саха уонна олохтоох төрүт омуктар тылларын туругун үөрэтиигэ научнай-практическай конференцията, сыллата тылбытын үөрэтиигэ чинчийиитэ ыытыаҕыҥ, Ил Түмэҥҥэ парламентскай истии, төгүрүк остуол наадатын туһунан санаатын үллэһиннэ. Бу күннэргэ Олоҥхо ассоциацията саха тылын учууталларын, төрөппүттэри уонна уопсастыбаннаһы кытта киэҥ кэпсэтии оҥороору сылдьарын иһитиннэрдэ.
Семен Новгородов аатынан «Бичик» кинигэ кыһатын кылаабынай редактора Валерий Луковцев: «Ил Дархан аппараатын иһинэн үлэлиир Тыл Сэбиэтин саҥардан, босхоломмут штатнай үлэһиттэри аныыр наада буолла», – диэн санаатын эттэ.
«Саха сайдам оҕото» айар холбоһук салайааччыта Мария Дегтярева «Биһиги, сахалар, оҕобут туһугар олох долгуйбат омуктарбыт. Баҕар соһуйа истиэххит, ол эрээри бу кырдьык. Оҕолорбут бары интернет ситимигэр холбонон олороллор. Төрөппүттэр онтон тэйитиэх оннугар төттөрүтүн ноутбук, телефон, планшет атыылаһан биэрэбит. Оҕо барахсан уһун күнү быһа интернет мультиктарын, киинэлэрин көрөр, арааһынай оонньууларынан оонньуур. Тоҕо биһиги бэйэбит сахалыы иитэр-үөрэтэр мультиктары оҥорор кыахпыт суоҕуй? Баар бөҕө буоллаҕа дии. Ол эрээри онуоха салалта өттүттэн өйөбүл суох. Биһиги айар холбоһукпут өрөспүүбүлүкэбитигэр баар мультипликатордары түмэн сүрэхпит баҕатынан айа-тута сылдьабыт. Үөрэх, культура министерстволара биһиги диэки болҕомтолорун ууран, граннары, куонкурустары тэрийэллэригэр баҕарабын», – диэн санаатын эттэ. Мария Геннадьевна оҕо иитиитигэр эппит санаатын төгүрүк остуол кыттыылаахтара сэҥээрэ иһиттилэр.
Төгүрүк остуолга улуустартан кыттыыны ыла кэлбит тыа сирин учууталлара улуустарын прокурора, үөрэх управлениета кылаас сурунаалыгар саха тылын уонна литературатын уруоктарын нууччалыы толороллорун ирдиир буолбуттарын иһитиннэрдилэр. Бу кыһалҕаны өссө төгүл сокуон өттүттэн көрөн чопчулуулларыгар көрдөстүлэр.
Кэпсэтиини кыттыылаахтара Тыл Сүбэтин тэрийэр кэм кэлбитин, оскуолаҕа ылыы прописканан ыытыллар буолбутун учуоттаан, олохтоох тэриллиилэр национальнай иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэр статустарын чуолкайдыыллара уолдьаспытын, оҕо өйүн-санаатын буккуйар интернет дьайыыта хайдах да бобуллар кыаҕа суох буоллаҕына, муҥ саатар ону утары сахалыы тыллаах мультиктары, оонньуулары оҥорон тарҕатарга, саха тылыгар аналлаах парламент истиилэрин тэрийэргэ диэн түмүк санаалары ылыннылар.
Саха норуодунай суруйааччыта Василий Яковлев – Далан: «Түҥ былыргы соҕурууҥҥу уордаах сахтары уонна хоту тымныы-тыйыс дьыбарын бииргэ ыпсаран сатаан холбообут, ону ойуулаан-оһуордаан, уустаан-ураннаан хомоҕой хоһоон, ыллам ырыа, кэрэ кэпсээн гыммыт мин төрөөбүт сахам тыла кэнэҕэһин-кэнэҕэс кэхтэн-эстэн хаалбакка, аан дойду норуоттарын муудараһыгар кыттыстар, киһи аймах культуратын фондатыгар аналлаах миэстэтин буллар», – диэн этэн турардаах. Улуу убайдарбыт ыра оҥостубут баҕа санаалара туолан, үрүйэ уутун курдук сэргэх, сир симэҕин курдук сиэдэрэй сахабыт тыла чэчирээтин, сайыннын.
Источники: Ил Түмэн пресс-сулууспата, сайт И.Уххана.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d9786b55-d97c-4411-b1de-b0771bb163cc>", "dump": "CC-MAIN-2018-30", "url": "http://yakutiafuture.ru/2018/02/12/saxa-tyla-sajdyan-ba%D2%95arabyn-sajdya-dien-berke-erenebin/", "date": "2018-07-16T06:43:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-30/segments/1531676589222.18/warc/CC-MAIN-20180716060836-20180716080836-00357.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 16, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Конституция
Конституция (Төрүт сокуон) диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.
Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:93fd6072-c4e1-4b59-94a1-77d8a0001467>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F", "date": "2018-08-17T07:28:41Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221211933.43/warc/CC-MAIN-20180817065045-20180817085045-00444.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000006079673767, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 89, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000006079673767}"}
|
Халаан уутун уонна ол содулун туоратыыга ылыныллар дьаһаллар тустарынан боппуруос бэс ыйын 8 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин XXXVII уочараттаах мунньаҕар көрүллүөҕэ.
Саха сиригэр халаан уутуттан 13 улууска 45 нэһилиэнньэлээх пуун эмсэҕэлээн күн бүгүҥҥэ диэри ыксаллаах быһыы-майгы хонтуруолга турар. Амма, Алдан, Лена, Халыма уонна Дьааҥы өрүстэр кытылларыгар олохтоох нэһилиэктэри уу улаханнык ылла.
Саха сирин хоту өттүгэр Орто Халыма, Налимскай, Березовка, Зырянка, Үөһээ Халыма, Усуйаана ууга баран олороллор. Быһа холоон ааҕыынан уопсай хоромньу миллиард кэриҥинэн сыаналанар.
Олохтоохтор кыра оҕолорун көтөхпүтүнэн, кырдьаҕастарын өйөөбүтүнэн олорор дьиэтэ-уота суох хааллылар. Кинилэргэ бүттүүн өрөспүүбүлүкэ дьоно көмө-тирэх буолаллар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин депутаттара уонна аппараатын үлэһиттэрэ үбүнэн-харчынан, малынан-салынан көмөнү оҥордулар.
Ыам ыйын 22 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин XXXVI уочарата суох мунньаҕар бастакы вице-премьер Алексей Колодезников ыытыллыбыт үлэ туһунан отчуоту билиһиннэрбитэ. Мунньахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин улуустарыгар халаан уутун уонна ол содулун туоратыы дьаһалларын туһунан» уураах ылыныллыбыта. Спикер Александр Жирков депутаттарга миэстэтигэр тиийэн билсэн, көмөнү оҥоруу үлэтин ыыталларыгар сорудахтаабыта.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:474b2fd0-f63b-45ef-91e3-532f2b9c5bf7>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://sakhalife.ru/halaan-uututtan-emse-eleebitterge-k-m-n-o-oruu-boppuruo-a-il-t-men-xxxvii-uocharattaah-munna-ar-k-r-ll-e/", "date": "2018-08-20T22:40:43Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221217354.65/warc/CC-MAIN-20180820215248-20180820235248-00044.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Муус устар 8 күнүгэр сыл ахсын Россия үрдүнэн “Байыаннай комиссариат үлэһиттэрин күннэрэ” бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ 1918 сыллааахха Норуот Комиссардар Сэбиэтин Декретынан буоластааҕы, уезтааҕы, губерниятааҕы уонна уокуруктааҕы байыаннай комиссариаттар тэриллибиттэр.
Бу Кыһыл Аармыйа туруутугар биир сүрүн государственнай аакта буолар. Онон байыаннай комиссариаттар тэриллибиттэрэ быйыл лоп курдук сүүс сылын туолла. Бу бэлиэ күнү муус устар 9 күнүгэр “Айхал” этно-култуурнай кииҥҥэ сулууспалаахтар уонна олохтоохтор, Булуҥнааҕы уонна Эдьигээннээҕи байыаннай комиссариат үлэһиттэрэ үөрүүлээхтик бэлиэтээтилэр.
Байыаннай комиссариат көхтөөх, чаҕылхай үлэтинэн кылгас кэм иһигэр, модун күүстээх үтүөтүнэн биллэр. 100 сыл устатын тухары комиссариаттар Дойду сэбилэниилээх күүһүн, көмүскэнэр кыаҕын бөҕөргөтүнүүтүн сайдыытыгар кылааттарын уурбут уонна салгыыр сүрүн тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ буолаллар.
Булуҥ улууһун баһылыга Игорь Кудряшов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уопсастыбаннай палата чилиэнэ Татьяна Асаева, улуустааҕы депутаттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Леонид Калимбет, 14145 нүөмэрдээх байыаннай чаас хамандыыра Родион Мосенцев уонна кинилэр биир идэлээхтэрэ бэйэлэрин эҕэрдэ тылларын эттилэр, бары үчүгэйи баҕардылар. Ол курдук эҕэрдэлээччилэр чэпчэкитэ суох үлэҕэ сылдьар дьоҥҥо инникитин үлэлиир үлэлэрэ бэриниилээх, таһаарыылаах буоларыгар баҕардылар.
Россия үрдүнэн улахан суолталаах күҥҥэ Булуҥнааҕы уонна Эдьигээннээҕи байыаннай комиссар Андрей Приходченко таһаарыылаах үлэтин иһин мэтээлинэн наҕараадаланна. Байыаннай комиссариат салайааччыта Андрей Георгиевич бииргэ үлэлиир дьонугар “Байыаннай комиссариаттар 100 сыллара” диэн туоһулаах өйдөбүнньүк мэтээллэри, грамоталары туттартаата. Ону таһынан махтал суруктары, грамоталары Тиксии араас эйгэтигэр үлэлиир үлэһиттэригэр туттардылар.
Үлэһиттэри наҕараадалааһын кэнниттэн култуура, байыаннай салаа үлэһиттэрэ, ону тэҥэ Тиксии бөһүөлэгин оҕо саадын иитиллээччилэрэ, оскуола үөрэнээччилэрэ уонна талааннаах дьон дойду үрдүнэн суолталаах күҥҥэ бырааһынньыктааҕы кэнсиэр бэлэх ууннулар. Бэлиэтээн эттэххэ, уһуйаан кырачааннара олус үчүгэй сахалыы, онтон салгыы, хоту дойдутугар олорорбутун туоһулуур бэрт үчүгэй хотугулуу үҥкүүлээн, дьон сүргэтин көтөхтүлэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2115faaf-4801-4c0a-94ab-80675daffd81>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://archive.ysia.ru/zhizn-v-rajonah/bajyannaj-komissariat-leleebite-100-sylyn-tiksiige-belieteetiler/", "date": "2018-08-15T20:31:16Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210304.2/warc/CC-MAIN-20180815200546-20180815220546-00697.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009298324585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 10, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009298324585}"}
|
Эр дьоҥҥо кэтэһиилээх кэмэ саҕаланна. Булчуттар бултуур сирдэригэр сөмөлүөтүнэн эмиэ тиийэллэр. Маныаха сааны тиэйиигэ ирдэбил баарын умнуо суохтааххыт.
Айанньыт саалаах уонна ботуруоннаах буоллаҕына, регистрацияҕа көтүөн балтараа чаас иннинэ баар буолуохтаах. Кинттэн сааны илдьэ сылдьарыгар көҥүл ирдэнэр. Ону бэрэбиэркэлээн баран, туһааннаах аакка бэлиэтииллэр. Биир экземпляры пассажирга биэрэллэр. Сааны бэрэбиэркэлээһин уонна докумуону толоруу туспа хоско ыытыллар.
“Якутия” салгын суудуналарын бортугар уон сааттан уонна сүүрбэ биэс киилэттэн аһары боеприпас тиэллиэ суохтаах. Маныаха биир пассажирга биэстэн итэҕэһэ суох саа уонна биэс киилэ боеприпас көҥүллэнэр.
Саа иитиитэ суох буолуохтаах. Тырааныспарка ис дьыала уорганнара суох аэропортарыгар докумуону уонна сааны бэрэбиэркэлээһини боломуочуйалаах уорган ыытар.
СИА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f89344b4-fecc-4bee-a541-77d51d6deaa0>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://sakha.ysia.ru/yakutiya-aviahampaanna-saany-tiejii-irdebillerin-sanatar-2/", "date": "2018-08-21T23:13:43Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221219197.89/warc/CC-MAIN-20180821230258-20180822010258-00454.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Балаҕан ыйын 11-13 күннэригэр Владивостокка буолуохтаах Илиҥҥи экэниэмикэ форумугар (ВЭФ) Саха сирэ Өлүөнэ күргэтин тутуу бырайыагын көрдөрүөхтэрэ. Бырабыыталыстыба маныаха күргэни тутууга сөбүлэҥ түһэрсэллэригэр дураһыйар.
Премьер эбээһинээһин толорооччу Владимир Солодов “биһиги билигин күргэни тутуу боппуруоһугар күүскэ үлэлэһэбит. Аныгыскы нэдиэлэҕэ инвестор буолуон сөптөөх партнердары кытары көрсүөхтээхпит. Илиҥҥи экэниэмикэ форумугар биһиги бу күргэ тутуутун бырайыагын дойду салалтатыгар көрдөрөн, чахчы наадалааҕын дакаастыахтаахпыт уонна бу бырайыак олоххо киириитигэр кыттыһар чопчу партнердары булуохтаахпыт”, - диир уонна сөбүлэҥ түһэрсиллиэн сөбүн туһунан этэр.
Маны таһынан, ВЭФкэ Саха сирэ норуоттар икки ардыларынааҕы бииргэ һлэлэһиигэ туһуламмыт бырайыактары көрдөрүөҕэ.
“ВЭФ – инвестицияны тардар аналлаах үгэс буолбут тэрэһин. Быйыл манна Владимир Путин кыттыаҕа. Ону таһынан Кытай. Япония, Соҕуруу Кэриэйэ уонна да атын дойдулар үрдүкү салалталара кыттыыны ылыахтара”, — диэтэ Владимир Солодов.
Маны таһынан, атырдьах ыйын саҥатыгар Дьокуускайга Соҕуруу Кэриэйэ ыксаллаах быһыыга-майгыга посола туризм, IT уонна тупсарыы боппуруоһугар киэҥ кэпсэтиини ыыта кэлэрэ былааннанар. Маны таһынан, Внешэкономбаан уонна Саха сирэ инфраструктураны сайыннарыыга уонна инновацияны киллэриигэ хас да сөбүлэҥи батаһыахтара.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:34823999-e06f-4fb5-b014-f45c71ba0598>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ekonomika/1302-vef-2018-l-ne-k-rgetin-byrajyagyn-k-rd-r-khtere", "date": "2018-08-15T22:11:12Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210362.19/warc/CC-MAIN-20180815220136-20180816000136-00267.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
“Мэгэдьэккэ ат сүүрдүүтэ” диэн бастакы номох сэһэн “Кыым” хаһыакка 2008 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр бэчээттэнэн тахсыбыта, Кутукаай диэн автордаах. Оччолорго Петр Дмитриевич Винокуров – Өкөстөөн Бүөтүрүн уола Саха республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, өр сылларга нэһилиэгэр управляющайынан, сэбиэтинэн, Үөһээ-Бүлүү совхоз кииннэммит сылгы базатын салайааччытынан үтүө суобастаахтык үлэлээбит Николай Петрович Винокуров баар кэмэ этэ. Ол ыстатыйаны ааҕан баран сүрдээҕин долгуйбута, сөҥ түспүтэ. “Оҕо сааспыттан олох кыһарҕанын өйбүнэн-санаабынан, эппинэн-хааммынан билэн улааппытым. Сор хааммын сордообуттара, баай, кыанар ыал оҕото диэн. Ол да курдук орто оскуола кэннэ салгыы үөрэммэтэҕим, “хаарчахтанан”. Билиҥҥэ диэри ааһан, араҕан биэрбэттэр эбит”, – диэбитэ. Сүрэҕэр-быарыгар сөҥөн хаалбыт ааспыт кэмин санаан уйадыйан ылбыта. Кэлин да олоҕор элбэх “аһыыны” көрсүбүт, чэпчэкитэ суох олоҕу олорбут аҕа табаарыспын аһына көрбүтүм. “Чэ, хайыахпытый, суруллубут суоруллубат, аны биирдэ суруйдахтарына Тоһуонньабыт туһунан суруйаар эрэ”, – диэбитэ. Кырдьыктаах олоҕу олорон ааспыт оччотооҕу кырдьаҕастар кэпсэтэллэрин оҕо сылдьан истээччибин. “Уолбут Куола Мөнөкүүрэп мааны ыччат, төрүт дьон төрүөхтэрэ”, – диэн.
Быйыл кыһын ахсынньы 12 күнүгэр 2017 сыл аны “Туймаада” хаһыакка Мэгэдьэккэ аттар сүүрүүлэрэ иккистээн өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ сөбүлээн ааҕар хаһыатыгар таҕыста. Саныы биэрдим, аҕа табаарыһым Николай Петрович көрдөһүүтүн иккистээн суруйдахтарына “Тоһуонньабыт туһунан суруйаар” диэбитин. Ол иннинэ, Винокуровтар диэн кимнээҕий? Аан бастаан онтон саҕалыам дуу. Дьон-сэргэ интэриэһиргиир буолуохтаах.
Биһиги нэһилиэк төрүт дьоннорунан Балаҕан аҕатын уустара Винокуровтар этилэр. Нэһилиэги төрүттээбит аҕа уустара. Былыр-былыргыттан этэллэр, үтүө төрүттээх удьуору “ытык дьон ыччаттара, төрүт дьон төрүөхтэрэ” диэн. Ити мээнэҕэ буолбатаҕын олох холобурдара көрдөрөллөр. Балаҕан аҕатын ууһугар төрүт киһилэрэ Бэкэй кинээс сэттэ уоллаах Сааба, Саабыс Олооһук, Хаччы Хаата, Тэҥэнньи, Боруонньа, Дэлиһиэй. Бу уолаттартан үс уол улуус кулубаларынан талыллан, өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээн аһарбыттар.
Савва Винокуров – Сааба кулуба 1834, 1836, 1838, 1840.
Василий Винокуров – Хаччы Хаата 1860, 1866.
Елисей Винокуров – Дэлиһиэй кулуба 1848, 1850 сылларга.
Кулубалыыр кэмнэригэр Станиславскай лиэнтэннэн, ыраахтааҕыттан үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыттар. Кыаммат дьоҥҥо дьаһаахтарын, ис түһээннэрин бэйэлэрэ төлүүллэр эбит.
Елисей Винокуров уола нэһилиэк кинээһэ Иван Елисеевич Винокуров 1913 сыллаахха биэс хостоох дьиэтин оскуола астараары сиэртибэлиир. Бүлүү эбэ хаҥас биэрэгин тоҕус нэһилиэгэр анаан. Сааба кулубаҕа 1856 сыллаахха ньиэмэс учуонайа Р.К.Маак сылдьан ыалдьыттаан барбыт. Ол саҕана кулуба соҕурууттан 40-ча барааны аҕалан иитэ сылдьар кэмэ эбит. Соҕуруу дойду бэһин уунан собуостаан аҕалан, дьиэ туттан олорбут сайдыылаах, аныгылыы көрүүлэрдээҕин Р.К.Маак сөхпүт, астыммыт үһү диэччилэр (ол дьиэтэ билигин да турар). Ол арыллыбыт оскуола бастакы үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ Винокуровтар сиэн бырааттара Николай Егорович Винокуров (аҕата Тоҕойута Дьөгүөссэтэ) 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу трагедияҕа бандьыыттар тоһуурдарыгар 17-тэ эрэ саастаах уол Советскай былаас туһугар олоҕун толук уурбута.
Василий Винокуров–Хаччы Хаата, түөрт уолланар Өкөстөөн, Мотоой, Елисей, Миисэ. Өкөстөөнтөн Бүөтүр, Түмэпий, Сиимэн, Ася төрүүллэр. “Мэгэдьэккэ аттар сүүрүүлэрэ” диэн сэһэни суруйууга Бүөтүр, Түмэпий Винокуровтар ахтыллан ааһаллар. Василий Винокуров–Хаччы Хаата уола Винокуров Дмитрий Васильевич – Өкөстөөн 1883, 1886, 1898, 1901 сылларга улуус кулубатыгар туруоруна сылдьыбыт (быыбарынай).
2008 сыллааҕы “Кыым” хаһыакка тахсыбыт суруйууга Николай Петрович биири маннык бэлиэтээн аһарбыта. Дьоммун-сэргэбин бэркэ билэр киһи курдук суруйбут эрээри, Тоһуонньаны туура сыыһа өҥүн, дьүһүнүн ойуулаабыт, ити сылгы төрөөһүнэ уус-уран суруйуу диэбитэ.
Биһиги нэһилиэккэ Тоһуонньа сүүрүк, САССР хапсаҕайга бастакы абсолютнай чемпиона Степанов Василий Иннокентьевич – Буучугурас бөҕө үрдүк ааттарыгар аатырар сүүрүк аттар, биллиилээх бөҕөстөр кэлэн элбэхтик күрэс былдьаспыт дойдулара буолабыт. Ол да курдук бу ааттары кырабытыттан истэ, билэ улааппыппыт, оччотооҕу дьоммут дьиҥ сэһэннэриттэн. Сурук автора иккис суруйуутугар Тоһуонньа диэн биирдэ эрэ суруйан ылар, уоннааҕыта Тоһуунньа диэн. Түгэнинэн туһанан, Тоһуонньа сүүрүк туһунан тугу истибиппин, билбиппин бар дьоммор билиһиннэриэм.
Тоһуонньа сүүрүк Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэгэр үөскээбит үтүөкэннээх сылгы. Нэһилиэги төрүттээбит Балаҕан аҕатын ууһун төрүт уус Винокуровтар сыдьааннарыттан нэһилиэккэ өр сылларга кинээстээбит кулуба дуоһунаһыгар туруна сылдьыбыт (быыбарынай) Винокуров Петр Дмитриевич (Өкөстөөн уола) “ат баайар” дьарыктаах киһи Маайга олохтоох (Мэйик учаастага) Тоһукай аҕатын ууһун киһитэ Тоһуонньа диэн дьадаҥы киһиттэн биир соноҕоһу сонургуу көрөр, икки уулаах биэҕэ атастаһар. Тоһуонньа төһө да соһуйдар сөбүлэһэр (1927 с. биэс хостоох дьиэтин үүнэр көлүөнэ үөрэхтээх буоллун диэн оскуола астарар, Винокуровтар икки төгүллээн дьиэлэрин сиэртибэлииллэр).
Бүөтүр Винокуров урукку өттүгэр Өкөстөөн Харата диэн сүүрүк сылгылана сылдьыбыт. Ол сүүрүк сылгыта сааһырбытын кэннэ солбуйтараары сылгылары сыымайдыы сылдьан бу соноҕоһу истэн, көрбүт. Тоһуонньа сүүрүк дьүһүнүнэн отой бүрэ, мөлтөх көрүҥнээх илин өттө намыһах кэлин өттө үрдүк, ураты сылгы эбит. Ыҥыырыгар, сыарҕатыгар да туос сэлиинэн, атара бөтөрөҥүнэн сылдьар эбит. Иччитин аатын батыһыннаран Тоһуонньа диэн ааттаабыттар. Оччолорго ат сүүрдүүтэ, тустуу улаханнык баардыланар кэмнэрэ этэ. Нэһилиэк, улуус туруга быһаарыллар күөн күрэх быһыытынан сыаналанара, аны да оннук. Түөрт Бүлүү улууһугар түөрт түөрэм туйахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх сыспай сиэллээх дьөһөгөй оҕото эбит. Аат ааттаан Өлүөхүмэттэн кытта тиийэ күөн көрсөн күрэхтэһэн барбыттара иһиллэр. Саамай улаханнык, алдьатыылаахтык сүүрүүтэ Ньурба Мэгэдьэгэр буолбут. Икки өттүттэн олус улахан уксуулар буолбуттар. Икки өттүттэн аттарыгар эрэллэрэ күүстээх буолан балысхан отуордаах сүүрдүү буолан билиҥҥэ диэри уос номоҕор хаалан, сурукка-бичиккэ киирдэҕэ.
Бу ат биир дьоһуннаах үтүө хаачыстыбата от бытыгыраата да, көҥүл босхо сылдьан сүүрэр, ол эбэтэр олорор эбэтин киһитэ суох бэйэтэ эрэ үстэ эргийэрэ үһү. Интэриэһинэйэ икки илин атахтарынан өрө тэбэ-тэбэ сүүрэрин көрөн иччитэ Бүөтүр бүтэйдии үөрэр эрэ эбит. “Атым бааллыыта этэҥҥэ, дьэ, хайаһабыт”. Чинчийэн көрдөххө икки илин атаҕын өрө тэбиитэ, икки кэлин атаҕар олоруута эрчиллиитин ситиитэ эбит. Сүүрүк ат үчүгэйдик баалыннаҕына түүнүн иккитэ-үстэ эрэ саахтыахтаах. Онон бааллыытын сөбүн быһаараллар эбит. Ол, эрэн, наһаа өр баайыллыбыт аты эһиэ суохтаах эбиккин, сөбүнэн аһатыахтааххын. Аты иһин көрөн тамах астарар курдук уулатыллыахтаах, эбиэһи сиэбит ат күүһүн сүтэрбэт диэн.
Өкөстөөн Бүөтүрэ Тоһуонньа – соноҕос сырыттаҕына көрүүтүгэр, сыарҕатыгар хайдахтаах да таһаҕаһы билиммэккэ тоҥуу хаарынан быһыта көтүөлээн сырыыларын атаҕын ылыыларын киһи ылбычча өйдөөн көрбөт ити үчүгэй сүүрүк ат бэлиэтэ диэн сэһэргиирэ үһү.
Дьон-сэргэ билиитинэн Өкөстөөн Бүөтүрэ Бүлүүлэр аттарыгар лаппа ымсыыра сылдьыбыттаах үһү. Тылгыныттан Солоҕооноп сүүсчэ киилэлээх ойоҕун мэҥэстэн Түүкээни харбатан тахсаат нөҥүө күнүгэр сүүрдэн ата иккистиир. Онно ыраах айантан сылаарҕаан кэлбит ат иккиһинэн кэлбитигэр сөҕөн, хайҕаан атыылааҥ диэн хаайбыт дииллэр. (Тоһуонньаны булунуон иннинэ) Винокуровтар ат баайыытынан, сүүрдүүтүнэн улаханнык дьарыгырбыт дьоннор эбит. Аттар туйахтарын хайа үктүөхтэрэ, оһоллуохтара диэн саас аайы сүүрдэр сирдэрин күүстээх дьоннорунан төгүрүччү холодуускалаталлар, сирин дэхсилээн. Сир кырса лаппа куурбутун кэннэ сүүрдүүнү оҥоттороллор эбит.
Өкөстөөн Бүөтүрэ Тоһуонньа сүүрүгү булунуон иннинэ сүүрүк аттарыгар табыллыбакка баайын-дуолун ыһан хотторо сылдьар кэмигэр Сунтаар дьахтара Сиидэстээн удаҕан Далырга балтыгар кэлэ сылдьан Өкөстөөн Бүөтүргэ хонон ааспыт. Ол киэһэ көрүүлэммит. “Ити, кыбыыга бааллан турар икки үрүҥ сылгыттан бииригэр сиэлин анныгар мэҥ бэлиэлээх, ол ат ааккын ааттатыах дьөһөгөй оҕото”, – диэбит. Өкөстөөн Бүөтүрэ иһиттим-истибэтим диэбиттии ойон тахсан бастаан бэйэтин атын сиэлин арыйан көрбүтэ туох да суох, Тоһуонньаттан атастаспыт сылгытын сиэлин арыйан көрбүтэ мэҥ бэлиэлээх сылгы ол буолан соһуппут.
Тоһуонньа көстөр көрүҥүнэн, киһи таһыттан көрөн ымсыырбат дьүдэх көстүүлээх сылгыта үһү. Утуктаабыт курдук уһун ньолоҕор сырайынан сири сыллыы сылдьар, дьон-сэргэ мыына көрөр сылгыта. “Ама, бу ат сүүрүө дуо?” диэн. Оо, онтон сүүрдэҕинэ дьөһөгөй оҕото түһэр үһү, сиэлэ туран, кутуруга субуллан, дьэ ат талыыта кини буолар эбит. Тоһуонньа сүүрсэр атын кытта, тэҥҥэ ыган айанныырын сөбүлүүр эбит. Түмүк биэтэк отой чугаһын эргин дьэ, түһүүлэрин көрдөртүүрэ үһү. Хара маҥнайгыттан соҕотоҕун түһүнэн кэбиспэт идэлээх буолан, Мэгэдьэккэ да сүүрдүүтүгэр тэҥҥэ ыган айаннастаҕа, онон Уйбаанча сүүрүгү халтарыттаҕа. Ыктарбыт ат ыксаан, атаҕын ылыытын буккуйдаҕа. Хайдахтаах да сүүрүк аты, Тоһуонньа ыган иннин ылара үһү. Тоһуонньа сүүрүк түөрт Бүлүү улууһугар аҥардастыы аатыра сылдьыбыт сылгы буолар, муҥутаан сүүрүүтүн дэмин, кыаҕын дьигинэн көрдөрбөтөх. Ол курдук лаппа кыахтаах сылгы кэлэн барбыт эбит.
Тоһуонньа сүүрүк күннээн сүүрэ сырыттаҕына дойдутугар Мэйик сайылыгар Мунду Күөлгэ Ньурбалар сүүрүк аттара кэлэн күөн көрсүбүттэр. Үлэ, тыыл ветерана Иванов Василий Николаевич бу сүүрдүүнү истибитин кэпсээччи. Олорор күөлү күөх кэриитинэн сыаллаан Ураһа диэн күөл аартыгыттан үстэ эргиппиттэр. Быһа холоон көс курдук. Оччотооҕу дьоннор сэһэннэригэр олоҕуран эттэххэ. Ньурбалар сылгылара көстөр көрүҥүнэн быһыы-тутуу мааны, биир сиргэ таба турбат, сүүрээри бугуһуйа сылдьара эбитэ үһү. Үөрүйэх аттар тэҥҥэ түспүттэр. Үһүс эргииргэ диэри хардары-таары кулгаах куотуһан испиттэр. Бүтэһик биэтэккэ тиийиигэ Ньурба ата бүдүрүйэн атаҕын буккуйуутугар ыган испит дойдулаах ат кыайыыны ылар. Сир, дойду баата, байанайа биэрдэ диэн буолбут. “Аара айаммытыгар да сылайыы-элэйии кэлэр, аны эһиги биһиэхэ кэлиҥ”, – диэн. Ити болдьоһуунан Мэгэдьэккэ ыҥырсыы буолбут. Хайа да өттүттэн оҥостуу, туттуу сэрэнии, сэрбэнии буолбута мэлдьэҕэ суох. Аттары да харыстаан көрүү, били “татаар тыллаах таба эппэтин” диэбит курдук. “Айылҕалаах баардаах” да дьоннор бука кыттыстахтара, дьон быһа этиэ диэн, Сунтаарга Тоһуонньаны сүүрдэ барыыга Хаччагаев Никиитэ диэн кыра уҥуохтаах, бэйэтин лаппа кыанар бөдөҥ саҥалаах киһини харабылынан илдьэ сылдьыбыттар. Кыайан-хотон эргиллиилэригэр аара суолга кэтэнэн, мананан айаннаан кэлбиттэр. Манньатын тарбыйахтаах, ынах ылбыт. Күргүйэ улахан буолан кими да айахтаах оҥорбот үһү. Киһи салыбырыар диэри күргүйдээҕинэн биллибит. Эҥэнтэй Хоппоосоп этэрэ үһү (Күүстээх Хоппоосоп): “Кыһыл оҕону бүөбэйдиир курдук көрөр-истэр этибит. Дьон араас буоллаҕа, муокастыы сатыыр да түгэннэр баар буолааччылар”. Тоһуонньа сүүрүгү Лэскэйээн диэн Винокуровтар иитиэх уол гына сылдьар уоллара сүүрдэрэ үһү.
Төрдө Далыр Күүлэтин Ынахсыт күөл олохтоохторо этэ. Лэскэйээн ийэтин алах, былах өйдүүбүн диэн билигин сэһэргиир үлэ, тыыл ветерана Иванов Василий Константинович.
90-с сылларга аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа Яковлев Иван Яковлевичтыын кэпсэтиигэ Лэскэйээнинэн эрэ билэр эбитин, “Винокуровтарга үрдүттэн иитиэх уол этэ. Дьэ, кыанар киһи этэ, биир улахан сүүрдүүгэ утары күрэхтэһээччилэрин дьонноро буоллаҕа, тумулга кэтэһэн туран үөл тоһоҕону төбөлөөн баран Тоһуонньалаах, Лэскэйээни туһулаан бырахпыттар, бука хайаларыгар да анаатахтара, Лэскэйээн ону хаптас гынан аһаран, сүүрэн иһэр атын күөнүнэн эргийэн тахсан салгыы сүүрдэн кыайбыта”. Ити түбэлтэни Иванов Василий Константинович билигин бигэргэтэр. Тоһуонньаны биир кэмҥэ сүүрдэ сылдьыбыт Мэйик төрүт олохтооҕо Тарасов Иван Иннокентьевич–Сылыбыр сүүрдэн иһэр ата оҕуттаҕына, тэҥҥэ туран сиэлиттэн тардыһан тахсан сүүрдэрэ диэн кырдьаҕастар сөҕөн сэһэргээччилэр. Акка лаппа сыстаҕас, кыанар да дьоннор төрөөн-үөскээн ааспыттар эбит. Билиҥҥи көлүөнэ истиитигэр омуннааһын, остуоруйалааһын курдук буолуо да, бааллар этэ дьон сытыылара, дьорҕоотторо, хардааччылара.
Биһиги нэһилиэк улахан бөҕө дьонноро Степанов Василий Иннокентьевич – Буучугурас, Донской Никита Гаврильевич – Бөҕө Бөтөҕө аттар сүүрүүлэрин көрө, харабыл да курдук барсаллар эбит. Ардыгар көр курдук тустуулар буолаллар үһү. Биһиги дьоммутугар киирэр киһи суох буолара диэччилэр.
Мэгэдьэккэ сүүрдүүгэ Сэмэнэп таҥара кэмэ балаҕан ыйын 14-дэ, сайыны санатар ылааҥы ичигэс кэмнэр буолааччылар. Дэлэҕэ былыргы дьахталлар сайыҥҥы үлэлэрин үмүрүтэн көрүнэр, истинэр дьаһанар кэмнэрэ диэхтэрэ дуо? Боккуоп туһунан эттэххэ былыргы сырыы, дьаам аттара Өлүөхүмэнэн, Бодойбонон, Алданынан сылдьар буоланнар баарды гыммыт тэриллэрэ. Онно, дьыл араас кэмигэр сырыттахтара. Ол сүүрдүүгэ боккуоп кэтиллиэр диэри улахан тоҥоруулар түстэхтэрэ? Дьыл кэлиитэ араас буоллаҕа. Ол Уйбаача Сүүрүк, Тоһуонньа Сүүрүк Бүлүү эҥээригэр өтөрүнэн үөскээбэтэх үөһэттэн айдарыылаах үтүөкэннээх сылгылар кэлэн аастахтара. Ханнык баҕарар күрэххэ кыах, баат диэн баар. Ол кыах, баат быһаарыыта Тоһуонньа Сүүрүккэ түбэстэҕэ, кыайдаҕа. 1976 сыллаахха армияттан сулууспалаан кэлбит кыһыммар, бииргэ сылдьыбыт табаарыспар Иван Саввиновы көрсөөрү Өкөстөөн Бүөтүрүн уола Винокуров Николай Петровичтаахха Тоһуонньа Сүүрүк иччитин кытта турар хаартыскатын көрбүтүм. Онно Иван эбэн эппитэ “аатырар Тоһуонньа турар, оҕонньор өлөрүн саҕана үһү” диэн. Онно кырдьык иннэ намыһах да буолан буоллаҕа умса соҕус туттан турара. Бүөтүр атын сиэтэн турара, бириэмэтэ саас хаар быһыта сиэһэн эрэр кэмэ этэ. Кэлин ол хаартысканы ирдэһэн көртүм да булбатаҕым, сүппүт этэ. Баҕар, ханыы хаартыската ханна эрэ, кимиэхэ эрэ баара буолуо.
Тоһуонньа сүүрүгү кэлин сүүрэрэ тохтообутун кэннэ ытык сылгыны ытыгылаан туттубуттар, сүгэлэммэтэхтэр үһү. Винокуровтар сиэрин-туомун, силигин ситэрэн астаабыттар, бэрбээкэйдэригэр уҥуох курдук быччыҥнааҕын быһаарбыттар, иҥиирэ суох эбит. Ол аата, анньар уҥуох былчыҥнаах. Онон бу сылгы айылҕа үөһэттэн түһэрбит дэҥҥэ көстөр сүдү бэлэҕэ эбит. Төбөтүн чөмчөкөтүн бырааттыы Винокуровтар уҥуохтарын чуолҕаныгар кэриэстээн ууран сытыараллар. Ол Винокуровтар уҥуохтарын Дьоодьо уус Далыр Таҥаратын дьиэтиттэн ордубут көмүс дуйдаах лииһинэн бүрүйбүтэ, саҥатыгар күн уотугар чаҕылыйан хойукка диэри сүрдээх этэ. (Томтор эниэтигэр таҥара дьиэтэ тутуллуохтааҕа хаалбыт, онон чочуобуна диэн ааттаммыт (часовня)).
Дьэ, итинник айылҕаттан айдарыылаах дьөһөгөй оҕото Бүлүү эҥээригэр тэҥнээҕин булбакка аатыран-суолуран Үөһээ Бүлүүтүн, Мэйигин Бучугурас Бөҕөнү кытта тэҥҥэ ааттаттаҕа. Тоһуонньа Сүүрүк кэнниттэн үүт үрүҥ өҥнөөх Молоһуок диэн сылгы үөскээн ааспыт. Нэһилиэк ыксаллаах соругар, ол атынан Бүлүүгэ бараллар эбит. Сыарҕатыгар дохсун, балысхан барыылаах үһү. Бүлүүттэн сөпкө эргиллэн кэлэрэ диэн сэһэргииллэр. Молоһуок айантан кэллэҕинэ, баайан кэбиспит аттарын сыарҕата туран эрэ дьигиҥнии турарын көрбүт эрэ сөҕөр эбит. Дьөһөгөй оҕото күүһэ-уоҕа (энергията) сыарҕатыгар бэрилиннэҕэ.
Биһиги нэһилиэк үһүйээннэргэ олоҕуран дьөһөгөй оҕото бэлиэлээхпит. Ол курдук уос номоҕор хаалбытынан былыр көмүс аттар үөһэттэн түһэн ааһаллара үһү.
Түмүкпэр санаа саҕан этиэхпин баҕарабын, Саха сиригэр биир улахан историческай суолталаах сүүрдүү Мэгэдьэк сиригэр буолбутун, өйдөөн-санаан туран, аныгы кэм ирдэбилинэн улахан бириистэрдээн, үөһэттэн айдарыылаах дьөһөгөй оҕолорун Тоһуонньа, Уйбаача Сүүрүк сырдык кэриэстэригэр Бүлүү эҥээригэр ат сүүрдүүтүн күрэҕэ тэриллэрэ буоллар.
Владимир ФЁДОРОВ,
РФ журналиһа.
Тоһуонньа Сүүрүгү, Лэскэйээни дьүһүйэн уруһуйдаата Игорь Яковлев.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a08f5b5a-dfdc-424f-9150-562301cb7fc9>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://uhhan.ru/news/2018-08-10-15963", "date": "2018-08-19T16:54:19Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221215261.83/warc/CC-MAIN-20180819165038-20180819185038-00190.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Соторутааҕыттан ыла Миша икки доҕордонно: Пушок диэн ааттаах ыт уонна куоска Васька. Миша оҕо саадыттан кэлэригэр доҕотторо кинини аан аттыгар көрсөллөр. Уол сыгынньахтанар кэмигэр Пушок үөрбүт быһыынан өрүтэ ыстаҥалыыр. Оттон Васька, кутуругун куйбаҥнаппытынан, ырыа таһаара-таһаара, атаҕын салаамахтыыр. Васьканы Миша ийэтэ имэрийэр-томоруйар кэмигэр олох атыннык курдьугунуур, ол баҕар доҕордоһуу ырыата буолуо.Миша, аһаан бүтээт, оонньоон барар. Миша пограничник, Пушок служебнай ыт буолаллар. Кинилэр кыраныыссаны кэһээччини – Васьканы эккирэтэллэр. Пушок үрэр, Миша хаһыытыыр. Васька дьыбаантан кириэһилэҕэ, кириэһилэттэн остуолга ыстанар уонна аҕаларын чааскытын түҥнэри көтөр. Тохтубут кофе наа-далаах кумааҕылары марайдыыр. Миша итини барытын көрөр да, буруйдааҕы эккирэтэрин уураппат. Атын да оонньууну оонньообуттарын иһин, тоҕо эрэ дьиэ иһигэр, ийэлэрэ кэпсииринэн, туох барыта күөрэ-лаҥкы түһэр.
– Көрүҥ эрэ! – аҕалара кэтэҕин тарбанна.
– Бу быһыы хаһан бүтэр?
– Дьиэ буолбатах, кыыллар уйалара буолла, – өрө тыынна ийэлэрэ.
Субуотаҕа аҕалара эттэ:
– Миша, хайдах да маннык салҕанан барыа суох. Эйиэхэ хайалара ордугун тал – Пушок эбэтэр Васька?
Кинилэртэн биирдэстэрэ дьиэҕэ наа-дата суох. Киэһээҥҥэ диэри быһаар, биһиги үлэбитигэр биир дьээдьэ хайаларын баҕарар ыларга сөбүлэспитэ.
– Сөп, сөп, – диэтэ ийэлэрэ, – талыах-ха наада. Квартирабыт зоопарк буолла.
– Мин иккиэннэрин сөбүлүүбүн, – Миша ытаары ыксатта.
– Түксү! – аҕалара кытаанах куолаһынан эттэ. – Бүтэһиктээхтик быһаарылынна. Тал! Эйигин ким да тиэтэппэт, бүгүн күн баар.
Миша күнү быһа, оонньообокко эрэ, толкуйга түстэ. Кини доҕотторуттан хайалара наадата суоҕуй? Пушоктуун сасыһа оонньуурга үчүгэйиэн! Кини кыа-йан булбатаҕына, баарын биллэрэн, үрэрдиин дьикти! Оттон Васька, түүлүүн-өҥнүүн ньалҕааран, хайдахтаах курдук эриэккэһий!
Уолчаан күнү быһа сыымайдаата. Киэһэ аҕата ыйытта:
– Дьыала хайдаҕый, хайатын таллыҥ?
Миша кытаанахтык эппиэттээтэ:
– Таллым!
– Хайдах? – муодарҕаата аҕата, иккиэннэрин хаалларарга көрдөһөн ытыа дии санаата. Ийэтэ эмиэ муодарҕаата.
– Дьиэҕэ хайалара наадата суох эбитий?
– Миигин илдьиҥ, – Миша, хараҕыттан уу-хаар баһан туран, нэһиилэ саҥарда.
Ийэтэ кууһан ылла уонна эттэ:
– Биһиги эйигинэ суох тугу гыныахпытый?
Аҕалара, хоско хаамыталыы-хаамыталыы саҥарда:
– Чэ, сөп, кими да илдьибэппит, маннык салҕанан бара турдун.М
иша үөрүүтүттэн өрө ыстаҥалаата, Пушок үрэн ньаргыйда, Васька эмиэ эккирэтэн барда: бастаан остуол үөһэ ойдо уонна аҕаларын кофетын тоҕо көттө…
П. ФЁДОРОВ тылбааһа.
Владислав АВДЕЕВ
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4d291256-4962-4450-954b-eafb80a78499>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://keskil14.ru/olujtaryy/", "date": "2018-08-14T10:40:41Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221209021.21/warc/CC-MAIN-20180814101420-20180814121420-00051.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Саха тыла баай. Ол эрээри, аныгы үйэ ыган, саха тыла күн-түүн өлөр-тиллэр хапсыһыыга сылдьар курдук. Урукку өбүгэлэрбит хас эмэ үйэлэр тухары туттубут тыллара умнуллар, оттон сахалыы саҥа тыллар толкуйдамматтар, айыллыбаттар.
Холобур, билигин ардьаах, сутуруо, оһох хорото, чабычах, симиир, моойторук, саары, этэрбэс, балтарык диэн курдук тыллары туттуоххун баҕарбытыҥ да иһин, ол маллар бэйэлиин мэлийбиттэр. Ол оннугар аныгы сайдыы тыллара: көмпүүтэргэ, электроникаҕа, тиэхиньикэҕэ сыһыаннаах хас эмэ тыһыынчанан саҥа тыл тоҕо тибэн киирэ турар. Ону барытын саха тыла кыайан буһарар, илдьиритэр кыаҕа да суох балаһыанньаланна. Дьон ол саҥа тыл төрдүн-төбөтүн ырыҥалыы барбакка, хайдах баарынан ылан туһанан барар.
Син ол тэҥэ, саха духуобунай өйдөбүллэрэ эмиэ умнулла быһыытыйда. Өбүгэлэрбит этэллэринэн, “оннооҕор от атах уол иччилээх” диэн. Ол эбэтэр, бу орто дойдуга айыллан оҥоһуллубут мал-сал, үүнээйи, киһи-сүөһү барыта иччилээх. Холобур, былыргы сахалар сыһыыга, хонууга ойдом турар, уопсайынан “ханна баҕарар” да диэххэ сөп, уратытык үүммүт, аһара улахан, туох эрэ бэлиэлээх, киһи хараҕар быраҕыллымтыа маһы ытыктыы, сүгүрүйэ көрөллөрө. Бу маска хайаан да дойду (аартык, тоҕой, сыһыы) иччитэ хорҕойон, саһан олорорун курдук саныыллара. Маннык маһы, биллэн турар, аньыырҕаан тыыппаттара, аттыгар кэлэн айдаарбаттара. Эгэ кэлэн, кэрдиэхтэрэ дуо! Оннук ураты мастары былыр ойууннар кэрэххэ туһаналлара (кэрэх мас диэн, судургутук, ханнык эрэ ыарыыттан-сүтүүттэн толук туттаары өлөрбүт ынахтарын-сылгыларын тириитин ыйаабыт мастарын аата. Ол маска ыйаммыт “куочай” диэн уһуктаах мас ол “бэлэх” хайа дойду абааһыларыгар анаммытын чопчу ыйан турар), сорохтор бу маска хайаан да үтүө иччилэр олороллоругар бүк эрэллээх, бэлэх-туһах ыйаан Ытык мас оҥостоллоро, сүгүрүйэллэрэ.
Дьокуускай куорат Лермонтов уулуссатын бүтэр уһугар, “Гимеин” диэн дьикти ааттаах тохтобул таһыгар, Ийэ скверэ баар. Улахан пааматынньыктаах. Баҕар, ким эрэ өйдөөн көрбүтэ буолуо, ол сквер утары, уулусса кытыытыгар хатан хаалбыт соҕотох бэс турар.
Өссө 2011 сыллаахха, уулуссаны саҥардан оҥоро сылдьар дьон бу маска кэтиллэ түспүттэр. Суол оҥоһуутун бүөлээн турар маһы, биллэн турар, кэрдэн ылан быраҕан кэбиһээри гыммыттар. Ол эрээри, туох эрэ имнэнэн, тохтообуттар. Дьиҥинэн, суолу оҥорооччулар диэн оннооҕор буолуоҕу суулларбыт-сууһарбыт, алдьаппыт да, оҥорбут да бойобуой дьон буоллахтара. Сэрэйдэххэ, атын омук дьоно эҥин буолуохтарын сөп. Быһата, бэйэлэрэ кэрдэн кэбиһиэхтэрин илиилэрэ барбатах. Ол иһин саха абааһытын эҥин туһунан туох да өйдөбүлэ суох туора омук дьонун наймыылаһан кэртэрэ сатаабыттар да – анарааҥҥылара эмиэ куттаммыттар. Кырдьыга да, “туох эрэ куһаҕаннаах буолан бэйэлэрэ кэрдибэккэ, биһиэхэ кэртэрэ сатыыллар” диэн уорбалыы санаатахтара. Ол курдук, хас да атын бөлөх дьон харчы да манньаҕа кэрдэртэн кыккыраччы батынан кэбиспиттэр. Ким да туһааннаах кэмин иннинэ өлүөн-сүтүөн, ыарыһах буолуон уо.д.а. баҕарбатах.
Суолу оҥорооччуларга, эбиитин, ким эрэ “былыр манна саха төрдө буолбут Эллэй, Омоҕой эҥин олорбут буолуохтаахтар. Кинилэр Сайсары күөл соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олорбуттара дииллэрэ” диэн сырдаппыт.
Инньэ гынан, мас туран хаалбыт. Суол кинини тумнан, арыылаан ааспыт.
Дьокуускай куорат олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Е. Слепцова санаатын бу курдук этэр:
– Былыр манна син элбэх бэс үүнэн турбута. Бу бэс кинилэртэн олох ойдом, кытыыга турара. Олохтоохтор маска кэлэн сороҕор салама ыйыыллара. Онтон сэбиэскэй былаас саҕана, араас өҥнөөх саламаны ыйыыр туһунан дьон умнубута. Ол эрээри, бу маска дьон син биир уратытык, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара. Холобур, мин бэйэм бу кырдьаҕас маска чугаһыахпын куттанабын, оҕолорбор, сиэннэрбэр даҕаны инньэ диэн сүбэлиибин.
* * *
Уопсайынан ыллахха, Дьокуускай кырдьаҕас да олохтоохторо чуолаан бу мас туһунан ханнык да былыргы номоҕу, ураты сэһэни билбэттэр. Бу маска ким да туох эрэ дьикти бэлиэни көрбүтэ дуу, бу мас кимиэхэ эрэ үчүгэйи-куһаҕаны оҥорбута дуу диэни киһи истибэт. Хаппыт мас турар да турар. Аныгы сахалар “ити мас турдаҕына турар буоллаҕа, суулуннаҕына да сир-халлаан сиҥнэн түһэрэ биллибэт” диэн бөлөһүөктүү саныыр буолуохтаахтар.
Ол эрээри, кэлин бу маһы суолу оҥорооччулар тумнан ааспыттарын, кэлин, эбиитин күрүөлээбиттэрин кэннэ дьэ дьон болҕомтото хатаммыт буолуон сөп. Онуоха эбии бу эргин кимнээх эрэ маһы “абааһылаах үһү”, “ити маска чугаһаатыҥ да ыалдьар үһүгүн”, “оннооҕор суолу оҥорооччулар куттанан тумнан ааспыттара” эҥин диэн сүрдээх-кэптээх сурахтары тарҕаппыттара.
Онон, быһата, суолу оҥорооччулар тумнубуттарын эрэ кэннэ бу мас “урукку боростуой олоҕо” уларыйан, мааныга-далбарга, ытыктабылга, сүгүрүйүүгэ тиксибит курдук. Бу мас, өскөтүн этэллэрин курдук абааһылаах да эбит буоллаҕына, ону ханнык да учуонай анаан үөрэтэ, бигэргэтэ илик.
Быйыл бэс ыйын 5 күнүгэр Сайсары күөл үрдүгэр турар маска “Харысхал бэлиэтэ” диэн ааты иҥэрбиттэрэ. Бу тэрээһини “Русский Север” диэн пуонда бэрэсидьиэнэ Юрий Григорьев тэрийбитэ. Манна даҕатан эттэххэ, “Русский Север” диэн нуучча дьонун түмэр уопсастыба. Атыннык эттэххэ, биһиги, сахалар, маспытын, “саха омугун духуобунаһыгар суолталаах” диэн нуучча дьоно көмүскэһэ сылдьаллар. Кинилэр бу ураты маска болҕомтону туһаайар наадатын, кырдьаҕас мас норуот устуоруйатыгар улахан оруоллааҕын туһунан этэллэр уонна анал ааты иҥэриини туруорсаллар. Юрий Григорьев, “бу маска “мас пааматынньык” аата иҥэриллэрин биһиги салгыы туруорсуохпут” диир.
Бу маһы көмүскэһиигэ иилээччи-саҕалааччы быһыытынан сылдьар Андрей И., Арассыыйаҕа барытыгар биллэр чинчийээччи, санаатын бу курдук кэпсиир:
– Бу устуоруйаҕа суолталаах мас туһунан хас биирдии киһи билиэхтээҕин учуоттаан туран, биһиги түмсүүбүт, хаһыат, тэлэбиидэнньэ, араадьыйа үлэһиттэригэр мунньан, субуотунньук тэрийбиппит. Маннык улахан суолталаах мас баарын туһунан олохтоохтор билбэттэр. Дьиҥэр, хас биирдии киһи бэйэтин олорор дойдутун устуоруйатын эндэппэккэ билиэхтээх этэ буоллаҕа. Ол эрээри, хомойуох иһин, бу тэрээһиммитигэр олус аҕыйах киһи кытынна. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр араас омук дьоно бөҕө кэлэн бараллар. Саҥа куоракка кэлбит киһи, үгэс курдук, “бу куораккытыгар туох ураты, бэлиэ сирдээххитий?” диэн ыйытар. Онно мин түмэллэри, пааматынньыктары көрдөрөн баран, кырдьаҕас ойуун маһа баарын туһунан эттэхпинэ, киһи барыта өрө көрө, сонургуу түһэр. “Айабыын, оннук баар эбит дуу!” – диэн буолар.
Бу маһы судургутук “ити туох да иччитэ суох мас” диэн баран сапсыйан кэбиһэр чэпчэки. Бу мас баар, турар уонна салгыы да туруоҕа. Кырдьык, ыраах сиртэн кэлбит ыалдьыттарга олохтоох норуот устуоруйата, бэлиэ миэстэлэрэ болҕомтону тардар бөҕө буоллахтара. Өссө бу маһы туох да сиэрэ-туома суох кэрдэн ылаары гыммыттара. Оннук табыллыбат буоллаҕа дии?! Норуот устуоруйата симэлийэн сүтүө суохтаах, ол туһугар нуучча-саха диэн арахсыбакка бары бииргэ үлэлэһиэхтээхпит.
Бу мас пааматынньыгы көмүскүү сылдьар дьону кытта кэпсэтэн баран, саха итэҕэлигэр сыһыаннаах, куорат устуоруйатын үчүгэйдик билэр дьоҥҥо төлөпүөннээн кэпсэтэ сатаатым. Ону баара, биир да киһи болҕомтотун уурбата. “Ханнык маһы этэҕиний? Оннук мас баар дуо?” – диэн төттөрү бэйэбиттэн ыйыталаһаллар. Сорохтор “ээ, ол маһы этэҕин дуо?” диэн аахайбатахтыы этэн баран бу кэпсэтиибитигэр интэриэстэрэ тута уостар. Быһата, билбэт мастара эбит.
Дьэ, Дьокуускай куорат кытыытыгар турар биир Ытык Мас туһунан устуоруйабыт итинэн бүтэр. Кырдьык, бу мас урукку өттүгэр атын кэккэлэһэ мастартан туох да ураты айдарыыта, аба-хомуһуна суох да эбит буоллаҕына... Билигин кини – дьиҥнээх Ытык Мас. Ону кини аттыгар силигилээн турбут хара тыа барыта кэрдиллибитин кэннэ собус-соҕотоҕун ордон хаалбытынан, суолу оҥорооччулар сүгэлэриттэн-эрбиилэриттэн бэйэтин ис кыаҕынан, Үрдүкү Айыылар көмөлөрүнэн төлө көппүтүнэн, оннооҕор буолуоҕу солообут суол тиэхиньикэтэ барыта кинини тумнан, суолу өҕүлүннэрэн туран арыылаабытынан, эбиитин, кинини бэлиэтии көрөн ханнык эрэ үтүө дьон күрүөлээбиттэринэн, пааматынньык оҥорбуттарынан. Маннык чиэскэ мас эрэ барыта тиксибэт.
Улуу, иччилээх мастары эрэ маннык ураты дьылҕа күүтэр.
Онон, сылдьыҥ, сүгүрүйүҥ, ытыктааҥ!
Екатерина АФАНАСЬЕВА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:5ceb26dd-2123-41d1-8b95-002567510095>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajymny/dyl-a/433-ichchileekh-mas-baaryn-bile-it-duo", "date": "2018-08-20T19:09:09Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221216724.69/warc/CC-MAIN-20180820180043-20180820200043-00051.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Дьоҥҥо сырдыгы саҕар санаалаах2014-02-2006272014-- Арктика сыла
Музей, библиотека, архыып үлэһиттэригэр олус ымсыырабын. Кинилэри историяны илдьэ сылдьар дьонунан ааҕабын. Чуолаан бу дьиэлэргэ түмүллэр олох... дьон олоҕо... нэһилиэк олоҕо... улуус олоҕо...
Кумааҕы, хаартыска, хартыына лииһэ, сирэйэ төһөнөн саһарар да күндү буолар дьылҕалаах. 10 сыл, 100 сыл, 1 үйэ – өлбөт тыыннаахтар. Суруллубут суоруллубат. Биһиги редакциябыт эмиэ архыыптаах. Манна араас суруйуулар, хаартыскалар, уруһуйдар түмүллэллэр. Дөрүн-дөрүн бу сыттыын күндү дьааһыгы арыйан, сааһылаан, хат ааҕар олус да күндү.
Бу сырыыга «Найба саһарҕата” диэн литературнай куруһуок кыттыылаахтарын икки ыйга биирдэ тахсар уус-уран сурунаалларын 1-кы №-рэ харахпар хатанна. 1970 сыллаахха олунньу ый 28 күнүгэр Найба бөһүөлэгэр Е.Е. Владимиров редактордаах, И.И. Гоголев худуоһунньуктаах, Мотя Попова сэкирэтээрдээх илиинэн оҥоһуллубут сурунаал элбэҕи да кэпсиир.
Редакция Мотя Попованы, билигин Матрена Гаврильевна Болтунованы булан телефонунан кэпсэттибит.
– Оо, ол кэмтэн түөрт уонтан тахса сыл ааспыт эбит дии. Мин ол саҕана оскуолаҕа пионер баһаатайынан үлэлиирим. Дима Старостин булчут, Егор Егорович Владимиров сопхуос рабочкомун председателэ, Иннокентий Иванович Гоголев кулууп директора, Егор Петрович Васильев сэрии кыттыылааҕа, ГСМ тэрилтэ начальнига, Мария Колесова (Онищенко) нуучча тылын учуутала. Бу маннык састааптаах бастакы сурунаалы оҥорбуппут. Икки сыл олус таһаарыылаахтык үлэлээбиппит. Миэхэ билигин 2,3 эрэ нүөмэрдэрэ бааллар. Ол аата бастакыта эһиэхэ тиийдэҕэ. Билигин да суруйабын. Леонид Попов хоһооннорун олус сөбүлээн ааҕабын. Библиотекардаабытым сүүрбэччэ сыл буолла. Партийнай үлэһит буоламмын, араас салайар үлэҕэ сылдьыбытым. Ити эрээри, айар киһи син биир бэйэтин эйгэтигэр төннөр эбит. Билигин кинигэ ортотугар олоробун, – диэн Матрена Гаврильевна кэпсээтэ. Кини билигин оҕолорун, сиэннэрин үөрүүлэринэн, ситиһиилэринэн киэн тутта тапталлаах Найбатыгар убаастанар, ньир-бааччы олорор.
Бүгүн биһиги “Найба саһарҕата” сурунаалтан Егор Владимиров публистическай ыстатыйатын бэчээттиибит.
Биһиги Найбабыт
Үйэтин тухары халыҥ муус халҕаһанан дьигиһийэ ытылла турар уйаара-кэйээрэ биллибит хотугу байҕал – Лаптевтар муораларын үтэ анньан, кырасыабай кыыс өрүүлээх суһуоҕунуу субуруйан өтөн киирбит “Оҕолоох тумса” хайа илиҥҥилии хотуттан аҥалыйар хаҕыс тыалы бүөлээн турар. Арҕаа өртүттэн өтүүктүү быһыылаах “Илиидэп” таас тумса ыга ылсан, хоннохторугар сыһыаран, быттыктарыгар кистээн, харах уутунуу харыстаан сытыарар хомолорун киэҥ нэлэмэн таас биэриэгин кыйа кырачаан бөһүөлэк дьиэлэрэ кэчигирээн тураллар.
Дьэ ити, биһиги олорор бөһүөлэкпит – Найба. Картаҕа да көрдөххө, самолетунан да көттөххө, киин сиртэн тэйэн ырыы-ыраах ханна эрэ бүгэн сытар кырачаан дэриэбинэ, туундара киэҥ куйаарын быыһыгар иһийэн, орто дойду киэҥ нэлэмэн көхсүгэр симэлийэн, туоһахта буолан сытара киһи хараҕар быраҕыллар. Кырдьык даҕаны, хах-сааттаах хаҕыс тыаллаах, арымыыннаах алдьархай тыыннаах хоту байҕал түллэ түһээт түүрэ харбаан ылан киэҥ мэнэҕэй куолайыгар ыйыстыахха айылаах аҕылыы-мэҥилэстии сытарын көрдөхпүнэ, туох үлүгэрдээх күүһүгэр-уоҕугар эрэнэн бу орто дойдуттан мунан сытарга айылаах кырачаан бөһүөлэк баараҕай күүстээх байҕалы кытары эҥэрдэстэ, диэх курдук саныыгын.
Халлааҥҥа тиийэ барбаһан, устар көрдьүн былыттардыын киэҥ көрсөр, күрэс былдьаһар хайалардаах, хайыр тааһынан кырыымпа оонньоон кылыгырыы сүүрүгүрэр үрэхтэрдээх, эбээн кыыһын кэрэ түөһүнүү кутанныы эппэйэр киэҥ нэлэмэн туундаралаах хоту дойдум, былыр былыргыттан быйылгыга диэри хорсун, хоодуот дьонноох буолан быстар-эстэр дьылҕаламмакка, өлөр-сүтэр төлкөлөммөккө баараҕай байҕаллыын ыкса ыаллаһан, чугас доҕордоһон олордоҕо дии. Харах далайа кыайан уҥуордаабат алыылардаах, бардар бараммат уһун субуу хордоҕойдоох бу дойдуну уһаты туора сылдьан булт бултаан, таба иитэн сылайбат-элэйбэт сындааһыннаммыт, чэгиэн-чэбдик салгыны ыймахтаан киэҥ-холку санааламмыт, ыраас халлааны кытта ыксалаһан кыраҕы харахтаммыт, чуор кулгаахтаммыт, аламай күннүүн арыаллаһан үтүө сүрэхтэммит, хоодуот санааламмыт хоту дойдум киһитэ – дьэ бу Найбаҕа олорор.
Бу бөһүөлэккэ олороллор үйэлэрин-саастарын тухары баай кыраай манньыатынан аатырбыт, күндү кыраай көлөтүнэн буолбут адаар муостаах табалары, толбон өҥнөөх тугуттары иитиинэн дьарыктанар аарыма кырдьаҕастар, хоһуун уолаттар, эрдэҕэс эмээхситтэр, эмньик дьахталлар. Манна олороллор: оноҕос сааны тутта оонньуохтарыттан, чахаан оҥорон дьарыктаныахтарыттан, орой мэник оҕо саастарыттан кылааннаах түүлээҕи сонордоон, “сымнаҕас көмүһү” сырсан, чулуу булчут аатырбыт, киэҥник биллибит, үгүстүк сураҕырбыт эр бэттэрэ, эристиин үтүөлэрэ.
Эргэ үйэҕэ анаммыт, былыргы үйэҕэ быстарга дьылҕаламмыт эбээн омук, үс бүк батталы көхсүнэн сүгэн этирик түөстэммит, иҥиир тараһаламмыт саханы кытары сарын-санныларыттан ылсан, илии-илиилэриттэн сиэттиһэн Владимир Ильич Ленин өлбөт-сүппэт идеятынан, марксизм үөрэҕинэн байытыллыбыт модуҥ күүстээх, улуу өйдөөх нуучча норуотунуун доҕордоһон, батталтан босхолонон, атаҕастабылтан арахсан, дьоллоох олоҕу туругурдустулар, көҥүл олоҕу тутустулар. Өрөбөлүүссүйэ өрөгөйдүүрүн туһугар, өлөр-тиллэр охсуһууга өргөс-кылаан тутуһан баайдары бахтатыспыт, былааһы бөҕөргөтүспүт Болтунов Алексей Алексеевич, Попов Терентий Семенович, Никитин Арьян Яковлевич, Данилов Иннокентий Петрович, Колесов Игнатий Афанасьевич уонна да атын хоһуун дьону иитэлээн таһаарбыт үтүө үгэһинэн киэҥ туттар Найба бөһүөлэгэ.
Киэҥ сир киэргэлэ, үтүө сир үгэһэ, ыччаттары үүннэриинэн, кырдьаҕастар ааттарын үрдүктүк тутуунан аатырар эбээт, бу дойдуга! Күн сирин кэхтибэт кэскилэ көлүөнэнэн, хоту сир төннүбэт төлкөтө ыччатынан. Ааспыт аҕыйах сыллар, устубут умнуллубат дьыллар үгүс ыччаты үүннэрдилэр, кэрэ кэскили туттардылар! Биһиги ортобутугар бааллар эбээт, кыра саастарыттан эрчиллэн үлэ үөһүгэр иитиллэн олохторун үгүс өртүн колхоз бөҕөргүүрүн туһугар, совхоз туругурарын иннигэр анаабыт дьоҕурдаах салайааччылар, биллиилээх механизатордар, дьоһун специалистар, үрдүк үөрэхтээх учууталлар, культура фронун үлэһиттэрэ, дьулуурдаах уопсастыбанньыктар.
“Ылдьыыс уотунан” сандаарыйан, тиһиликтээх тракторынан тигинээн, көтөр аалынан ньириллээн күнүн-түүнүн үүнэр-сайдар – Найба. Кырдьык даҕаны, көҥүл олох күөнүгэр бигэтэн; уйгу олох быйаҥар уһаарыллан үөрэх сырдыгар таласпыт, үгүс дьонноох, киэҥник сураҕырбыт салалталаах, уонунан ааҕыллар бастыҥ бостууктардаах, чулуу булчуттардаах эбээт, Найба бөһүөлэгэ! Онон даҕаны, уонунан тыһыынча табаны иитиэхтээн, туундара кылааннаах түүлээҕин сонордоон баай-талын олохпут дэлэйдэ, дохуоппут үрдээтэ!
Кыталык үҥкүүтүн түһэрбит
Киэҥ алыы кирбиитин сиһигэр
Сиэркилэ өҥүнэн килбэйбит
Муорабыт хомотун биэрэгэр.
Саҥалыы бөһүөлэк тутуллан
Саргылаах олоҕо түстэннэ,
Сайдыылаах үлэһит дьонунан
Сахабыт сиригэр билиннэ.
Туундара бараммат быйаҥын
Бастыҥ дьон илиигэ ыллылар
Хоту сир кистэлэҥ кэрэтин
Бар дьоҥҥо төлкөлүү ууннулар.
Сайаҕас Найбабыт ыччата
Өбүгэҥ үгэһин киэн туттан
Кэскиллээх олоҕу тутуһан
Кинилиин инники дьулуһуй!
Салгыы Дима Старостин туһунан суруллубуту уонна кини биир хоһоонун бэчээттиибит. Хомойуох иһин, билигин Дмитрий Старостин биһиги ортобутугар суох.
Ханнык эдэр киһи хоһоон суруйарга холоммотоҕой? Сырдык ыраас тапталын санаа баҕата оҥостубатаҕай? Дима Старостин – эдэр киһи, кини суруйарга саҥа холонон эрэр. Эдэр саас күдээпчилэммит дохсун иэйиитин лирическай хоһооннорго түмэр. Эдэр киһи төгүрүктүүр олоҕу ыраас, сырдык хараҕынан көрөр. Кини олоххо кэрэни, нарыны көрдүүр. Ону санаа ырата оҥостор. Ол иһин кини хоһоонноро, тыллара-өстөрө нарыннар. Аахпыт киһи кутун-сүрүн ортотунан киирэр, истиҥ иэйиилээхтэр.
Суолга
Кылбаҕаркаан табалар
Кынтайаахтыы сиэлэллэр,
Кырса маҥан буураттар
Кылбайахтыы тэбэллэр.
Хоту дойду чысхаана
Ынырыктык иһиирэр
Күүстээх тымныы дьыбарга
Тэбиэһирэ күүлэйдиир.
Ыга тоҥон, кырыа буолан
Иһэбин мин дьиэбэр.
Кэннибиттэн ыга ылан
Хатан дьыбар сырсыһар.
Бастыҥ таба ньуоҕуһут
Эбэн биэрэр сиэлиитин,
Үрдүк систэн таҥнары
Ыппыт охтуу сурулуур.
Бастыҥ таба ньуоҕуһут
Биллэ дьиэтэ чугаһын,
Ыраах сындал айантан
Сынньанарын үөрүүтүн.
Тохсунньу 19 к. 1970 с.
Итиэннэ Мотя Попова-Матрена Гаврильевна Болтуноваҕа анаммыт сирэйи хайдах баарынан бэчээттиибит.
Оскуоланы бүтэрии – эмиэ да дохсун үөрүү, эмиэ да курас санаа! Үөрэҕин, олох киэҥ аартыгар үктэнэргиттэн, дойду, дьон-норуот туһугар айымньылаах үлэнэн кыттаргыттан. Хомойоҕун, үгүс сыл бииргэ оонньоон-көрүлээн улааппыт, биир кыһалҕаҕа иитиллэн истиҥник санаспыт доҕотторгуттан арахсаргыттан! Оо, оҕо саас уонна оскуола!
Таптал. Эмньик сүрэхтээх эдэр киһини бу тыл хайдахтаах курдук күүскэ долгутарый?! Сокуоннай сааһын сиппит уолаттар уонна кыргыттар ТАПТАЛ диэн тугун, хайдаҕын таайа сатаан, истиҥ уонна килбик иэйиилэрин кимиэхэҕэ да биллэрбэккэ хоһоон тылыгар холбуурга, лирика күүһүгэр итэҕэйэрэ үгүс буолааччы. Биллиилээх суруйааччылар, аатырбыт поэттар “Таптал туһунан” эгэлгэ айымньыны, ырыаны-хоһоону суруйаллар. Оттон таптал диэн тугун билэ илик эдэр киһи... кини тапталы уустаан-ураннаан өйүгэр оҥоро сатыыр. “Биир эмэ киһини көрсө түһэн билсии – ол, таптал” – дииллэр сорохтор. Оттон атыттар “Итинник көрсө түһээт доҕордоһуу дьиҥнээх таптал буолбатах, ааһар былыт албына, көтөр былыт көрдьүнэ” диэн сылыктыыллар. Үгүстэр: “Тапталы тулуурдаахтык көрдөөтөххүнэ, эр санаалаахтык күүттэххинэ эрэ, дьиҥнээх истиҥ тапталы булуоҥ. Дьиҥнээх таптал бу – хорсун быһыы” диэн сүбэлииллэр.
Быраһаай, оскуолатааҕы кэм
Олох суола угуйар
Барыбытын биир сыалга,
Үлэ күүһэр тус-туспа
Талааммытын холбуурга.
Оскуолабыт кэрэ кэмин
Атаардыбыт биһи бииргэ,
Доҕордоһуу уоттаах кыымын
Сүрэхпитигэр иҥэрэн.
Түүнүн түһээн эйигинниин
Истиҥник кэпсэтэрим,
Ардыгар утары көрсөн
Килбигийэ мичээрдиириҥ!
Тоҕо олус килбиктик
Тэйэ, туоруу хаамсабыт,
Илиибиттэн сиэттиһэн
Сэргэстэһэ испэппит.
Оҕо саас кэрэ кэмэ
Ааста дии биллибэккэ,
Хайдах эрэ түүлгэ түһээн
Олорбут курдук санатан.
Иннибитигэр сүдү дьол
Тосхойорун билэрбит,
Ол иһин сүрэхпитигэр
Умнуллубат төлөн кыыспыт.
Олунньу 23 к. 1970 с.
Салгыы Мария Константиновна Колесова (Онищенко) хоһоонун киллэрэбит.
Кини идэтинэн үрдүк үөрэхтээх учуутал. Языковед. Үгүс түбүктээх, сылаалаах үлэтин кэнниттэн сынньалаҥ кэмигэр хоһоон суруйарын сөбүлүүр. Кини хоһооннорун хабар темата киэҥ, үгүс өрүттээх. Сырдык ыраас ньыманан ыһыахтанар лирическай хоһооннору, кутурҕан хомолтото, сэрии содулуттан хараастыы, абарыы-сатарыы ыар күһэр тыллара солбуйаллар. Мария Константиновна хоһоонноругар киһи-аймах кэрэ кэскилгэ тардыһыыта, эйэ темата элбэх.
Өлбүттэр кэриэстэригэр
Ынырыгыан, ааҕан баран
Мир олордум, санньыйан
Хааннаах фашист дьайыытыттан
Олус күүскэ абаран:
Түөрт уон үс сыллаахха
“Хатынь” село дьонноро
Сүүс биэс уон түөрт киһи
Өлбүттэр уокка умайан.
Барыларын умаппыттар
Сири кытта сир гынан.
Онтон ыла сүүрбэ сэттэ сыл
Им-дьим устан ааста.
Аны күлбэттэр, кыргыттар
Ол селоҕа киэһэ аайы,
Гармонь аны ыллаабат
Онно калитка ааныгар.
Онтон арай биир киһи
Суос-соҕотох дьиктитик оппут,
Кини уот кутаа ортотуттан
Хайдах эрэ гынан куоппут.
Ынырыгыан! Ким да суох манна
Олох долгуннуу устубат,
Үлэ күүрээнэ суох манна
Арай чуумпу-уу чуумпу...
Оппут аҕа манна кэлэн
Өр тохтоон чуумпуну иһиллиир,
Арай санаатыгар оҕото
Тыыннаах эбит – “Аҕаа” диир.
Оччоҕо чорбос гынан иһиллиир
Тула чуумпу иһийэр,
Дьон өлбүт миэстэтигэр
Кэрэ сибэкки киэргэйэр.
Ити кинилиин тыыннаахтар
Кэриэстииллэр бу сири
Буулдьаттан, уот кутааттан
Муҥнанан өлбүттэри.
Бэлэмнээтэ Полина НИКОЛАЕВА
Ещё по теме:
2017-05-02Традиции пешелыжного перехода сохраняются
2017-04-29В Булунском районе наблюдается снижение количества пожаров
2017-04-29Агафья Казанова: Бэйэм билиибин үллэстэрбиттэн үөрэбин
2017-04-29Наивысший приоритет отдается принципу профилактики
2017-04-27В следственном управлении подведены итоги конкурсов за 2016 год
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:702dc769-548b-4034-afdf-263a625811a3>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://www.mayakarc.ru/?module=articles&action=view&id=525", "date": "2018-08-18T07:22:01Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221213405.46/warc/CC-MAIN-20180818060150-20180818080150-00206.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009298324585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009298324585}"}
|
Уоттаах түүҥҥү Дьокуускай
Киин куорат түүҥҥү олоҕун сырдатар сыаллаах младшай лейтенант Руслан Корниловы уонна полиция суоппара, сержант Захар Алексеевы кытта сылдьыстым.
Үлэбит киэһэ 22:00 чаастан сарсыарда 10:00 диэри буолла. Үгэс курдук, хас биирдии автопатрульга анал маршрут бэриллэр. Патруль икки көрүҥэ баар. Сатыы сылдьан бэрээдэги хонтуруоллуур уонна массыынанан сылдьар полиция патрула баар. Биһиги Дьокуускай куорат киин уулуссаларынан сырыттыбыт. ППС массыынатынан айаннаан истэхпитинэ, младшай лейтенант Р.Корнилов кэпсиир:
– Автопатруль түүҥҥү үлэтэ – 12 чаас. Үлэҕэ киириэх 30 мүнүүтэ иннинэ анал ыйыыны-кэрдиини ааһабыт. Ол кэннэ бирикээс оҥоһуллан, сөпкө таҥнан-симэнэн, малбытын-салбытын хомунан үлэҕэ турунабыт.
Полиция үлэһиттэрэ иккиэн бронежилеттаахтар, өттүктэригэр бэстилиэттээхтэр, электрошокердаахтар уонна анал бэрчээккилээхтэр.
– Биһиги үлэбит өрөбүллэргэ, бырааһынньык күннэригэр үксүүр. Билигин дьахтар аймах буруйу оҥоруута үгүстүк бэлиэтэнэр буолла. Итирэн баран таксига киирэн утуйан хаалаллар, охсуһаллар, айдаараллар. Эр дьон буруйу оҥороро элбэх. Биһиги куорат киин уулуссаларыгар сылдьар буоламмыт, улахан буруй мээнэ тахсыбат, чуумпу соҕус. Ол гынан баран, бу туһунан улаханнык саҥарымыахха наада. Билигин, холобур, Сайсары эҥин түөлбэтигэр элбэх быһылаан тахсар.
“15 сууккаҕа киирбит киһи”
Ити курдук, кэпсэтэ-ипсэтэ айаннаан истэхпитинэ, 22:30 чаас саҕана Ленин болуоссатыгар баар уопсай дьиэ подъеһыгар “бомжтар” охсуспуттарын туһунан араассыйаҕа иһитиннэрии кэллэ. Биһиги онно айаннаатыбыт. Тиийбиппитигэр биир орто саастаах эр киһи муостаҕа бокуйан, сыт-сымар буолан сытар. Үрдүгэр биир кыра куоска хаама сылдьар. Бу киһи улахан итирик. Хата, киһиҥ нууччалыы-сахалыы бэркэ саҥарар. Сахалыы “тыл-өс маанытынан” үөхсэр, полиция үлэһиттэригэр маатыралыыр, куруубайдыыр. Бэйэтин кэпсээниттэн 49 саастаах эрээри, тас көрүҥэ буорайбыт, 60-ча саастаах оҕонньорго майгынныыр. Киниэхэ өссө суһал көмө быраастара кэлэн, доруобуйатын туругун бэрэбиэркэлииллэр. Ол турдахпытына полиция үлэһиттэрэ боротокуол суруйаллар, олохтоохтору кытары сэһэргэһэллэр. Икки саха кыыһа: “Бу дьиэҕэ бырадьаагалар олохсуйбуттара ыраатта. Тулуйарбытын аастыбыт. Киэһэ ахсын элбииллэр, этиһии-охсуһуу бөҕөтө буолар”, – диэн дьиксиммиттии кэпсииллэр. Суһал көмө быраастара бэрэбиэркэлээн баран, “эмсэҕэлээччи доруобай туруктаах” диэн, ыспыраапка суруйан полиция үлэһитигэр биэрдилэр.
Ити турдахпытына, Руслан Корнилов араассыйатыгар сиэп төлөпүөнүн уорбуттар диэн иһитиннэрии кэллэ. Өр-өтөр буолбакка, уоруйах автовокзал таһыгар тутуллубутун биллэрдилэр.
Суһал көмө быраастара барбыттарын кэннэ полиция үлэһиттэрэ итирик оҕонньору кытары бодьуустаһаллар. Бомж “миигин, саатар, 15 сууккаҕа хаайаллара буоллар, олус бэрт буолуо этэ” диир. Син барытын өйдүүр курдук эрээри, үс-түөрт этээһи эрэй бөҕөтүн көрөн түстүбүт. Араас тыл-өс, силлээһин-хаахтааһын – барыта баар. Этэргэ дылы, ытаан да ылар, ыллаан да барар. Салгыы киһибит төһө арыгыны испитин билэр сыалтан Наркология дьыспаансырыгар айаммытын туттубут. Онно – халыҥ уочарат…
Наркология дьыспаансыра
Бэрэбиэркэни ааһа олорор икки нуучча уола, аймахтарын көрсүбүт курдук, биһигини бэрт сэргэхтик көрүстүлэр. Биир кэм күлүү-салыы, кэпсээн-ипсээн… Туохтан дуоһуйа астыммыттарын ким билиэ баарай? Баҕар, наркоманнар буолуо…
Уочараппытын кэтэһэн турдахпытына, өссө саха дьахтарын уонна эр киһини аҕаллылар. Аны ол киһи нуучча уолаттарын кытары уолуктаһаары, аахсаары хара сор. Боруоктаах киһи “мин дьахталлартан сылтаан хаайыыга олорбутум” дии-дии, мин диэки бэрт өһүөннээхтик көрөн ылыталыыыр…
Балай эмэ тура түспүппүт кэннэ оҕонньорбут уочарата кэлэн, бырааска киирдэ. Кини бэрт сотору туруупка үрэртэн аккаастанан таҕыста. Бомж оҕонньору салгыы отделга илтибит. Онно тиийэн полиция үлэһиттэрэ эмиэ боротокуол суруйаллар, оҕонньору туттараллар. Отделга тиийбиппитигэр, төһө да түүн оройо буоллар, олох оргуйан олорор эбит. Араас сирэй-харах килиэккэ анараа өттүттэн быгыалаһар. Дьиктиргииллэр, сорохтор утуйан бырылата сыталлар. Кинилэри анал үлэһиттэр хонтуруоллууллар эбит. Субу-субу “Роса” бытыылкатыгар уу ыла эбэтэр туалекка тахсан киирэллэр. Били, үөхсэр, сытыы тыллаах, дьиэтэ-уота суох оҕонньорбут онно тиийэн саҥата суох барда. Түргэн үлүгэрдик таҥаһын туттара охсон, килиэккэҕэ киирэн “ньылбырыс” гынан хаалла.
Ааны аспатылар
Уулуссанан айанныы сырыттахпытына, Октябрьскай уулуссаҕа турар дьиэҕэ 10-ча киһи дьахтары кырбыы сылдьалларын туһунан иһитиннэрдилэр. Онно тиийдибит. Кыбартыыраҕа чугаһаан сэмээр иһиллээбиппит, улахан айдаан суох. Көннөрү эр киһи уонна дьахтар тугу эрэ быһаарсар саҥалара иһиллэр. Тоҥсуйабыт да, ааннарын аспатылар.
“Биһиги дьиэ куортамнаан олоробут. Барыта үчүгэй. Барыҥ!” – диэн хардардылар.
Маныаха полиция сержана Захар Алексеев эбэн этэр:
– Ааны аспат буоллахтарына, алдьатан киирэр бырааппыт суох. Улахан айдаан баар буоллаҕына, туспа миэрэни ылыахпытын сөп.
Аллараа этээстэн олохтоох киһи тахсан, биһиэхэ сайабылыанньа суруйда. Кини этэринэн, били, айдааннаах кыыстаах уол ахсынньыга кэлбиттэр. Күнүс утуйаллар, түүн илэ бараллар үһү. Кинилэри кытары салгыы учаскыабай үлэлэһиэхтээх.
Подъезка ыттаах киһи
Петровскай аатынан уулуссаҕа баар дьиэҕэ ыттаах киһи подъезка киирэн утуйа олорорун туһунан консьерж тыллаабыт. Онно тиийбиппитигэр 60-тан тахсыбыт консьерж көрүстэ. Кинини кытары 13-с этээскэ олорор дьиэтигэр кыайан киирбэккэ сылдьар дьахтар баар. Иккиэн бу курдук эттилэр:
– 13 этээскэ ыттаах киһи кирилиэскэ олорор. Чугаһаатахха, ыта ырдьыгыныыр, кими да чугаһаппат. Онон дьиэбэр кыайан киирбэккэ сылдьабын.
Полиция үлэһиттэрэ түргэн үлүгэрдик киһини кытта уопсай тыл буллулар. Сэрэнэн-сэрбэнэн аллара түһэрдилэр. Ытын сыаптаах илдьэ сылдьар эбит. Бу киһи полиция үлэһиттэрин истэр, тугу да тылласпат, мээнэ дьүһүлэммэт. Арааһа, кыра холуочук быһыылаах. Дьону мэһэйдээмээри, саамай бүтэһик этээскэ тахсан утуйарга санаммыт. Таҥаһа-саба хоп курдук. Кини этэринэн, дьоно күлүүһү хаалларбакка дэриэбинэҕэ барбыттар, онон хонор сирэ суох хаалбыт. Бу киһи аатыгар консьерж сайабылыанньа суруйартан аккаастанна. Онон кини “үлэбэр хонуом” диэн тылын биэрэн, дьиэттэн тахсан барда.
16 саастаах уоруйах
Түүн 03:00 саҕана Короленко уулуссатыгар баар маҕаһыыны халаабыттарын биллэрдилэр. Биһиги тиийэрбитигэр хайыы үйэҕэ ЧОП (частное охранное предприятие) үлэһиттэрэ буруйдааҕы тутан, массыына иһигэр олордоллоро. Буруйданааччы – сокуоннай сааһын ситэ илик 16 саастаах оскуола үөрэнээччитэ. Киниттэн 2800 солк. уонна 26 хаа табаҕы туппуттар. Младшай лейтенант боротокуол суруйда, тустаах иһитиннэрии хомуйда. Салгыы СОГ бөлөҕө (следственная оперативная группа) кэлэн, быһылаан буолбут сирин үөрэтэ хаалла.
Биһиги буруйдааҕы сарсыарда 05:00 чаас диэки отделга аҕаллыбыт. Салгыы уолу уонна кини төрөппүттэрин кытары силиэстийэ уоргана үлэлэһэр эбээһинэстээх. Санатан эттэххэ, бу уол ааспыт нэдиэлэҕэ Студгородокка эмиэ маҕаһыыны халаан тутуллубут эбит.
Уолу туттаран тахсааппытын кытта Петр Алексеев уулуссатыгар “киһи хаһыытыыр” диэн аноним иһитиннэрдэ. Тустаах аадырыска тиийбиппит, туох да айдаан суоҕа. Онон иһитиннэрии бигэргэммэтэ. Сорох дьон сайабылыанньа суруйуохтарын сүрэҕэлдьээн, ааттарын-суолларын этэртэн аккаастаналлар эбит.
Салгыы Лермонтов уулуссатыгар эмиэ 40 кэриҥэ саастаах эр киһи подъезка сылдьарын туһунан консьерж үҥсүүтэ киирдэ. Онно тиийбиппитигэр эмиэ сааһырбыт нуучча дьахтара көрүстэ. Кини этэринэн, 40 кэриҥэ саастаах эр киһи баар үһү. Ол эрээри полиция кэлиэн иннинэ дьиэттэн тахсан барбыт. Уопсай дьиэ үлэһитэ көрдөрүү суруйан, сайабылыанньаны Руслан Корниловка биэрдэ.
Полиция үлэһиттэрэ кэпсииллэринэн, Дьокуускай куоракка олорор дьиэлэргэ үлэлиир консьержтар үксэ 60-тан тахсыбыт дьахталлар буолаллар эбит. Дьиҥэр, түүҥҥү үлэҕэ кырдьаҕас дьон үлэлииллэрэ сөбө суох бөҕө буоллаҕа дии.
Кырбаммыт дьахтар
Бүтэһик ыҥырык сарсыарда 08:00 чааска Чернышевскай аатынан уулусса уопсай дьиэтиттэн киирдэ. Эр киһи консьерж дьахтары кырбаабытын туһунан биллэрдилэр. Быһылаан тахсыбыт аадырыһыгар орто саастаах эр киһи, туох да буолбатаҕын курдук, дьиэ таһыгар тэпсэҥнии сылдьара. “Миэхэ чугаһаамаҥ, мин ыстааммар “каакалаан баран сылдьабын” диэннээх.
Быһылаан ис-иһигэр киирдэххэ, бу икки дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта эрдэттэн билсэллэр эбит. Эр киһи тапталлааҕар хоно кэлэн баран, сатаспакка илиитин көтөхпүт. Биллэн турар, улахан итирик. Аны туран, атаҕа ыалдьар буолан, икки өттүттэн баттыктаах. Дьахтарын тимир баттыгынан илиитин-атаҕын илдьи охсубут. “Сирэйбин-харахпын, илиибин-атахпын иэдэттэ” диэн эмсэҕэлээччи ытамньыйар. Атаҕастааччы, төһө да инбэлиит буоллар, тыла-өһө бэрт сытыы, туттуута-хаптыыта да холуон. Буруйдаах курдук санаммат, “эһиги баҕастар!” диэн үөхсэр, мээнэ тыллаһар. Эмсэҕэлээччи дьахтар сайабылыанньа суруйан, полицияҕа биэрдэ. Буруйдааҕы салгыы килиэккэлээх массыынаҕа олордон отделга илтилэр…
Биир түүн устата араас дьону көрөн аастым. Сарсыарда буола охсубутун, билбэккэ да хааллым. Полиция үлэһиттэрэ тулуурдаахтарын, дьулуурдаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын өссө төгүл сөхтүм. Мээнэ киһи тулуйбат саҥата-иҥэтэ элбэх. Сорох түгэҥҥэ ньиэрбэ да ыалдьыах курдук этэ. Хомойуох иһин, бэрээдэги кэһээччилэр ортолоругар кэрэ аҥаардар бааллара хомолтолоох. “Эбисийээнньиккэ” олорор эдэр кыыһы көрөн, санаам сүрдээҕин түстэ…
“Полиция үлэһиттэрэ эбээһинэстэрин толоруохтаахтар” диэн өйдөбүллээхпит. Үлэ үлэнэн эрээри, биһиги чуумпу олохпут иһин түүннэри-күнүстэри үлэлиир полиция уонна суһал көмө үлэһиттэригэр убаастабыллаах сыһыан баар буолуохтаах.
Онон бэйэ-бэйэҕэ харыстабыллаах, эппиэтинэстээх сыһыаннаах буолуоҕуҥ. Туох баар куһаҕан быһылаан арыгыттан тахсарын ханнык да түгэҥҥэ умнумаҥ!
Дьокуускай куорат түүҥҥү олоҕун сырдатта
Екатерина АФАНАСЬЕВА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:879f412c-62ef-4aa5-9036-c092732786cc>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://yakutiafuture.ru/2018/03/12/19680/", "date": "2018-08-14T10:25:41Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221209021.21/warc/CC-MAIN-20180814101420-20180814121420-00219.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Дьыл оҕуһун иккис муоһа тостубут буолуохтаах этэ да, халлаан тымныыта сүрдээх. Сарсыарда киһи тыына сырылыыр дьыбардаах. Ол эрээри күн биллэрдик уһаата, тула өттүбүт кэм сырдаата. Күнүһүн, бэл, ылаарыах да курдук гынар.
Ити да буоллар Ньукулай оҕонньор кыһын быйылгы курдук уһаабытын өйдөөбөт. Ол, арааһа, саас кэлэрин, дойдутугар тахсарын кэтэһэрэ бэрдиттэн эбитэ дуу… Тугу да гыммакка дьиэҕэ олорортон атын таҥара накааһа суох да быһыылаах. Саатар оһох оттуоҥ, тиэргэн хаарын күрдьүөҥ дуу. Суох. Толору хааччыллыылаах таас дьиэҕэ олороллор. Үлэтэ диэн, уулусса уҥуор турар маҕаһыынтан килиэп атыылаһыы, биирдэ эмэ бөхтөөх мөһөөччүгү таһаарыы. Уонна күнү быһа сыта-олоро сатыыртан хал буолла, ханнык да күүстээх үлэттэн сылайбытынааҕар сындалыйда. Кыыһа, күтүөтэ: “Аҕабыт баар буолан абыраата, бэлэм аска кэлэбит”, – дииллэр. Кинилэргэ, үлэһит, күн бокуойа суох дьоҥҥо, кырдьык, бэрт буолуо.
Онтон оҕонньор тэһийбэтэ, тулуйбата. Этэргэ дылы, сыапка олорор ыттыы улуйара эрэ хаалла. Халлаан арыый сымныыра буоллар, били, Сэргэй уолга эрдэттэн илдьиттээн, дьиэтин отуннарар, дойдутугар тахсар бигэ санааны ылыммыта ыраатта. Оҕолоро соҕотоҕун хайаан олоруоххунуй диэн ыытымаары дьирээлэһэллэрэ чахчы. Ону санаатар эрэ, эрдэттэн суоһурҕанан, кыыһыран киирэн бараары гынар.
Соҕотоҕун олорор, кырдьык, чуҥкук соҕус да, манна тэҥнээх буолуо дуо? Хайа, мууһуҥ, маһыҥ, сүөһүҥ-аһыҥ… Киһи аралдьыйара элбэх буоллаҕа. Ньукулай билигин да «тэп» курдук сананар. От оҕустаҕына, мас мастаатаҕына үлэлии үөрүйэҕэ суох эдэр уолаттардааҕар баҕас таһыччы кыайыылаах-хотуулаах. Сааһа да соччо ыраата илик. Быйыл алта уон сэттэтин туолбута. Аҕата тоҕус уонуттан тахсан, эһэтэ сүүс үһүгэр тиийэн өлбүттэрэ. Онон, кинилэргэ холуйдахха, оҕо буоллаҕа дии.
Эмээхсинэ Өрүүнэлиин, түөрт уонтан тахса сыл бэрт эйэ дэмнээхтик олорон, биэс оҕону улаатыннаран кэлбиттэрэ. Өрүүнэтэ, өссө да олоруох киһи, куртах рагыттан өлбүтэ үһүс сыла буолла. Оҕолор улаатан, үлэһит буолан, куоратынан, тыанан тарҕаспыттара ыраатта. Быйыл, кыра кыыһа хаайан, куоракка кыстаата. Маҥнай өссө сүөһүтүн-аһын эһэн, букатын көһөрөн киллэрээри гыммыттарын ыыра ылымматаҕа. Сүөһүтэ, сылгыта суох хайдах олоруон өйө хоппотоҕо. Онон сыл тахсар отторун хааччыйан, хамнаһын төлөөн туран, төрүүр икки ынаҕы кытта тыһаҕастаах борооскуну дьоҥҥо көрдөрөргө кэпсэппитэ.
Сэргэйдээх хара үлэҕэ сыстаҕас, бүгүрү бөҕө дьон. Онон оҕонньор ити чааһыгар баҕас бөҕөх. Тэллэх баттаһа олорор буолан, сүөһүлэрэ бэйэлэрин хотонноругар тураллар. Оҕонньор бэйэтэ таҕыстаҕына түөрт сүөһү көрүүтүн тулуппат. Биэтэ уонна көлүнэр ата сылгыһыт Дьөгүөргэ хаалбыттара. Быйыл дьыла үчүгэй, онон дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар этэҥҥэ сыл тахсаллар ини.
Ньукулай, Саҥа дьыл иннинэ, сэргэхсийэ таарыйа, үһүс сылын уолугар киирэн, кыстаан олорор Маайа эмээхсиҥҥэ баран кэлбитэ. Маайа эдэригэр иирэ талах курдук имигэс быһыылаах-таһаалаах, бэрт намыын, ис киирбэх кыысчаан этэ. Билигин даҕаны, төһө да үгүс дьыл хаара баттаатар, сааһынааҕар быдан эдэр көрүҥнээх. Сэрии ыар сылларыгар Ньукулайдыын биир кылааска үөрэммиттэрэ, интэринээккэ бииргэ олорбуттара. Төрөппүттэрэ сүөһү көрөн, Мэччиргэлээх диэн алааска кыстыыллара. Онон өрөбүллэргэ өрүү аргыстаһан дьиэлэригэр баран кэлэллэрэ. Наһаа тапсар, сөбүлэһэр этилэр. Сэрии бүттэҕин дьыл Маайа дьоно атын холкуоска көспүттэрэ. Ньукулай ол дьыл ыалдьан, үөрэммэккэ хаалбыта. Икки сыл буолан баран, Маайаны сайын ыһыахха көрсүбүтэ да кэпсэппэтэҕэ. Онтон күн бүгүнүгэр диэри кэмсинэр. Кыыс эт туппут, сиппит-хоппут этэ. Сиидэс ырбаахылаах кыыһы көрөөт, Ньукулай тоҕо эрэ сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ уонна кыбыстан, Маайаттан тэйиччи сылдьыбыта. Итинтэн икки сыл кэриҥэ буолан баран, Маайа кэргэн тахсыбытын истибитэ. Тула өттө олус курус, санньыар буолан көстүбүтэ.
Онтон ыла атах тэпсэн олорон, ирэ-хоро кэпсэтэ иликтэр. Биирдэ эмэ көрүстэхтэринэ, үлэ-хамнас, сүөһү-ас туругун туһунан быһыта-орута кэпсэтээччилэр. Маайа кэргэнэ Түмэппий, бэрт ыһыы, үлэһит киһи, сахалыы эттэххэ, охсор охсон, сылтан ордук суорҕан-тэллэх киһитэ буолан, ыалдьан өлөөхтөөбүтэ. Ийэтэ соҕотох хаалбытын уола куоракка көһөрөн киллэрбитэ.
(Бүтүүтүн «Кэскил» хаһыат 49 №-гэр аах).
Данил Макеев.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bcbcdd25-8c36-48b7-ac4b-f955af2803e8>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://keskil14.ru/kyrda-astar-kepseen/", "date": "2018-08-20T18:07:16Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221216724.69/warc/CC-MAIN-20180820180043-20180820200043-00219.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
“Сүрүн ыйытыы” бырайыакпыт ыам ыйынааҕы таһаарыытыгар Ил Дархан Егор Борисов социальнай көмөҕө туһуламмыт боппуруостарга хоруйдаата. Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтэ 18 % дьадаҥытык олорорун бэлиэтээн туран, социальнай көмө тус сыаллаах, аадырыстаан тиийиэҕин туһунан иһитиннэрдэ. Ону сэргэ, нэһилиэккэ саҥа үлэ миэстэтин таһаарыыга, хаачыстыбаны тупсарыыга санааларын эттэ.
Нэһилиэнньэ 18 % дьадаҥы
Кирилл Алексеев: Бу сырыыга үгүс боппуруос социальнай эйгэҕэ киирбититтэн көрдөххө, дьон-сэргэ көмөнү ылыыга санаатын уурар эбит. Онон бүгүн бу тиэмэ туһунан кэпсэтиэхпит. Бу соторутааҕыта Эн икки ыйаах таһааран тураҕын. Кэпсэтиибитин онтон саҕалыахха.
Егор Борисов: Бастатан туран, бу сыллаах үлэбит-хамнаспыт сыалын-соругун туһунан этэн аһарыам этэ. Былырыын Анал этиибэр инники күөҥҥэ тутуллар икки хайысханы ыйан турабын: олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы уонна кыаммат буолууну суох оҥоруу туһунан. Төһө да биһиги дохуот чааһыгар, хамнаһы, биэнсийэни, атын да дохуоттары аахтахха, дойду үрдүнэн бастыҥнар ахсааннарыгар кииристэрбит, хомойуох иһин, билигин нэһилиэнньэбит 18 % дьадаҥытык олорор. Үгүс киһи тиийинэн олоруу алын кээмэйиттэн кыра хамнастаах. Манна ордук элбэх оҕолоох ыаллар оҕустараллар.
Кэнники сылларга улуустарга сылдьан элбэх оҕолоохтору кытары элбэхтэ көрүстүм. Тус бэйэм эмиэ элбэх оҕолоох ыалга улааппыт буолан, кинилэр кыһалҕаларын олус үчүгэйдик билэбин, өйдүүбүн. Ити кэпсэтиилэр түмүктэринэн кинилэргэ көмөлөһөр суолу тобулуохха наада эбит диэн санааҕа кэлбитим.
Ол иһин бу соторутааҕыта социальнай көмөҕө туһуламмыт ыйаахтарбын таһаардым. Бастатан туран, элбэх оҕолоох ыалга көмөлөһүүнү киллэрдибит. Ол курдук, уонтан элбэх оҕолоох ийэҕэ “Дьоруой ийэ” диэн аат иҥэриллиэҕэ. Бу манна биирдии мөлүйүөн төлөнүөҕэ. От ыйыгар диэри бырабыыталыстыба туох баар механизмын оҥорон, от ыйыттан бу үлэни саҕалыаҕа диэн эрэнэбин. Ону сэргэ “Ийэ Албан аата” аакка бастакы, иккис, үһүс истиэпэннээх диэн киллэрэн биэрдибит. Манна эмиэ материальнай көмөлөөх буолуоҕа. Ону таһынан, араас чэпчэтиини оҥордубут. Ол курдук, култуурунай, социальнай эбийиэктэргэ оҕолорго чэпчэтии көрүлүннэ. Бу уларыйыылар сыл бүтүүтүттэн саҕалаан үлэлээн барыахтара.
Уһук Илин региоҥҥа бастакы
Кирилл Алексеев: 2016 с. ахсынньы 1 күнүгэр диэри өрөспүүбүлүкэҕэ 21 тыһ. тахса элбэх оҕолоох ыал баара биллибитэ. Кинилэр 18 саастарын туола илик 72 тыһ. тахса оҕолоохтор. Регионнары ылан көрдөххө, киһи ахсаанынан эбиллиибит хайдаҕый?
Егор Борисов: Дойду үрдүнэн уонча региоҥҥа нэһилиэнньэ ахсаана оҕо төрөөһүнүнэн эбиллибитэ көстөр. Ол иһигэр Саха сирэ эмиэ киирсэ сылдьар. Кэнники уонча сыл иһигэр Уһук Илин регионнарга биһиги бастакы миэстэҕэ иһэбит. Билэбин, өрөспүүбүлүкэттэн көһөн барыы билигин да баар. Ол эрээри нэһилиэнньэ ахсаана оҕо төрөөһүнүнэн элбии турар. Ону сэргэ олоруу орто көрдөрүүтэ үрдээтэ, өлүү-сүтүү да аҕыйаата. Уонна статистика көрдөрөрүнэн, биһиги бэйэбит испитигэр көһүүбүт быдан кыччаата.
Ити социальнай эйгэттэн улахан тутулуктаах. Кэлиҥҥи сылларга тыа сириттэн дьон-сэргэ киин сиргэ көһөн кэлэр диэн айманар эбит буоллахпытына, билигин ити тохтоон эрэр. Итиннэ, биир үксүн, дьон-сэргэ олорор усулуобуйатын тупсарыыга үлэни-хамнаһы ыыппыппыт улаханнык сабыдыаллаата.
Түөлбэлэр кыттыһыахтара
Кирилл Алексеев: Социальнай көмөнү биэриигэ тус сыаллаах, аадырыстаан көмөлөһүү диэн киирдэ. Социальнай сулууспа хайдах үлэлиэҕэй?
Егор Борисов: Тустаах ыйаахтарбар социальнай сулууспалар сорох боломуочуйаларын нэһилиэк таһымыгар биэрэргэ диэн этэн турабын. Тоҕо диэтэргин, бу сулууспа үлэһиттэрэ оройуон киинигэр олороллор уонна нэһилиэккэ ким, хайдах олорорун билбэттэр. Бу хайысханы нэһилиэк баһылыгыттан ураты ким да билбэт. Онон билигин социальнай көмөҕө наадыйар киһи баһылыкка сүүрэн тиийэн ыйыталаһар, көмө көрдүүр буолуоҕа. Онуоха баһылык социальнай сулууспалары кытары үлэлэһэр бырааптаныаҕа.
Бу көмө хайдах барыаҕай? Бастатан туран, аадырыстаан көмөлөһүүнү күүһүрдүөхпүт. Ол аата көмө ордук наадыйар дьоҥҥо туһуланыаҕа. Ол иһигэр дьиэ кэргэн дохуотуттан көрөн көмөлөһүү диэн киириэҕэ. Холобур, икки тэҥ дохуоттаах ыал үс дуу, алта дуу оҕолооҕуттан улахан тутулуктаах. Биллэн турар, алта оҕолоох ыалга улахан ноҕурууска ууруллар. Ол иһин манна уларытыыны киллэрэр туһуттан федеральнай таһымҥа тиийэ боппуруоспутун туруорса сылдьабыт.
Бу боппуруоска өссө биири бэлиэтээн эттэххэ, социальнай көмөнү биэриигэ уопсастыбаннаһы кытары үлэлэһии күүһүрүөҕэ. Холобур, иһэр-аһыыр дьоммут эппиэтинэһи сүгэллэрин наадатыгар, баһылыктары кытары уопсастыбаннас, түөлбэлэр кыттыһан үлэлииллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпын.
Хаачыстыбаны ирдиибин
Кирилл Алексеев: Кыра дохуоттаах буолуу, биир өттүнэн, үрдүк хамнастаах үлэ миэстэтэ тиийбэтиттэн буолуон сөп. Саҥа үлэ миэстэтин тэрийиигэ туох үлэ барарый? Бу туһунан наһаа элбэх киһи ыйытар.
Егор Борисов: Манна икки суол баар диэн көрөбүн. Өрөспүүбүлүкэбитигэр урут-уруккуттан олохсуйан хаалбытынан, промышленнай тэрилтэлэр быдан үрдүк хамнастаахтар, оттон тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр үлэлиир дьон (тыа сирин дьоно) хамнастара кыра диэн өйдөбүл баар. Ити баар суол. Промышленнай тэрилтэлэр аан дойду таһымыгар үлэлиир буоланнар, ырыынак эйгэтигэр түргэнник киирбиттэрэ, оттон тыа хаһаайыстыбатыгар ырыынак сокуона олус бытааннык киирэн эрэр. Тоҕо диэтэргин, бу эйгэ бэйэтин ис айылгытынан туспа, ураты. Ити биһиэхэ эрэ буолбатах эбээт, аан дойду үрдүнэн барытынан баар көстүү.
Ол иһин билигин бу эйгэни өрө көтөҕөн, киһи үлэлиир, олорор усулуобуйатын тупсарыыга үлэни ыытабыт. Тыа хаһаайыстыбатыттан үрдүк дохуоту ылыыга биһиги тиийиэхтээхпит. Онуоха холобур быһыытынан былырыын Сунтаар улууһун Кириэстээҕэр бара сылдьан аатырбыт ыанньыксыппыт Владимир Михайловы кытары кэпсэтиибитин аҕалыахпын баҕарабын. Владимир Африкановичтан дохуотун туһунан ыйыппыппар, кини сайыҥҥы бириэмэҕэ ыйга 120 тыһ. солк. аахсабын диэн хоруйдаабыта. Кини итини хайдах ситиһэрий? Ситиһэр суола биир: ынахтан элбэх үүтү ыан ылар. Сайыҥҥы кэмҥэ биир ынахтан 3,5 тыһ. киилэттэн кыраны ыабат эбит.
Ол иһин этэбин, билигин биир ынахтан 1,5-2 киилэ үүтү ылабыт дии олорон, үрдүк хамнастаныахпыт диэн кэпсэтэрбит табыллыбат. Үрдүк хамнастаах буоларбытыгар, бастатан туран, оҥорон таһаарыыны үрдэтиэхпитин наада. Онтон атын суолу көрбөппүн. Көдьүүстээх үлэ дохуоту аҕалар. Ол иһин билигин хаачыстыбаны тупсаран, ахсааны ылыыга ылсыахтаахпыт.
Аны үлэ миэстэтин таһаарыы туһунан эттэххэ, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыахпыт диэн этэн турабын. Ити бары хайысхаҕа барытыгар сыһыаннаах. Дьоҕус, орто бизнеһи сайыннаран, үлэ миэстэтин таһаарыыга үлэлэһиэхтээхпит.
Оттон промышленнай тэрилтэлэргэ олохтоохтору үлэҕэ ылыы туһунан этэн аһардахха, манна хампаанньалары кытары дуогабар түһэрсэн үлэни ыытабыт. Биллэн турар, сүрүннээн, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан кэлбит дьоҥҥо бараҥҥын промышленноска үлэлээ диир уустук. Ол эрээри манна эдэр дьон күүскэ ылсыахтаахтар. Билигин улахан хампаанньаларбытыгар олохтоохтор бары эйгэҕэ киирэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Мирнэй, Ленскэй буоллун барытыгар. Ол эрээри бэйэбит дьоммутун оробуочай, орто сүһүөх үлэлэргэ эрэ буолбакка, биһиги салалтаҕа эмиэ көрүөхпүтүн баҕарабыт. Промышленноска үлэлэһэрбитин онон сыана быһабыт. Ол эрээри үлэһит салайар үлэҕэ тахсарыгар хас да түһүмэҕи, хас биирдии үлэ миэстэтигэр улахан күөн көрсүһүүнү ааһыахтааҕын өйдүөхпүтүн наада.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6bdb4595-fa1c-4d6d-8186-6f584ac75638>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://sakha.ysia.ru/s-r-n-yjytyy-do-o-tustaah-k-m-k-r-e/", "date": "2018-08-17T22:30:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221213158.51/warc/CC-MAIN-20180817221817-20180818001817-00204.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Биһигиттэн хоту сытар ыаллыы Усуйаана оройуона Абыйтан “Таба-Яна” тэрилтэттэн таба аҕала тиийбит бэрэстэбиитэллэри сылаас ытыһын үрдүгэр түһэрдэ. Түргэн-тарҕан туттунуу, үөрэ-көтө сэһэргэһии, уопсай дьыалаҕа бэриниилээх буолуу түмүгэр кэлиэхтээх табалар кэскиллээх Кэбэргэнэҕэ үктэннилэр, тап-тап табыйан ыстаадаҕа тиийдилэр. Онон үгэстийбит дьарыкка иккис тыын угуллуоҕа. Бу туһунан уонна да атын тыа хаһаайыстыбатын сонуннарын салгыы ааҕыҥ.
Бу күннэргэ халлаан хатаан турарынан хаар, муус ууллуута бытаан, ол да буоллар саргылаах саас сылаас тыына биллэр. Ол иһин биһигиттэн тэйиэс олорор Кэбэргэнэ олохтоохторо санаалара куорсун түүлүү чэпчээн эмиэ биир кыстыгы этэҥҥэ туораан эрэллэриттэн үөрүүлэрэ үксүүр.
Нэһилиэк дьаһалтатын тыа хаһаайыстыбаҕа специалиһа М.В. Слепцовы кытта телефонунан сибээстэстибит. Маҥнай утаа кэпсэтиибит Усуйаанаттан аҕалыллыбыт табалар тустарынан сэһэргэһииттэн саҕаламмыта. Онтубут уһаан-тэнийэн нэһилиэккэ тыа хаҺаайыстыбатыгар ахсаабат кыһамньы уонна ураты болҕомто уурулларынан диэлийэн таҕыста. Нэһилиэктэргэ сүөһү, сылгы иитиитинэн дьарыктанааччылар аҕам саастаах дьоннор эрэ буолалларын туһунан түгэн күөрэйдэ да ыас курдук ыстыырбыт мэлдьэһиллибэт. Дьиҥнээх хартыына оннук буоллаҕа. Оттон специалистыын кэпсэтииттэн көстүбүтүнэн Кэбэргэнэ эдэр уонна орто саастаах араҥата тыа хаһаайыстыбатын түргэнник ситэр салаатыгар илиитин чэрдитэр баҕалааҕа чопчуланна. Онон мантан салгыы сааһыламмыт матырыйаалы ааҕыҥ.
— Михаил Владимирович, олохтоох салалта Усуйааналыын кэпсэтиитин бэркэ дьирээлэһэн туран толордо. Кырдьыга, таба төбөтө маҥнайгы ахсааныттан аҕыйах кэллэ, ол төрүөтэ биһиги оройуоммутугар сыҺыана суох. Кэлии табалар туруктара хайдаҕый, ыйаахтаах сирдэрин буллулар дуо?
— Суол ончу хаалыан иннигэр 70-тан тахса табаны «Таба-Янаттан» аҕаллыбыт, туһугар, сэмэй ситиһии диэтэххэ сөп. Тыа хаһаайыстыбатын управлениетыттан Роман Калининскай, Григорий Атласов, ветуправлениеттан Руслан Слепцов, Кэбэргэнэттэн Мария Лебедева, Федор Рязанскай, баһылык Иван Атласов уонна мин үс суукка айаннаан нэһилиэкпитин буллубут. Кэлии табалар аҥардара тыһылар, кинилэри ыларга дьулуспуппут. Төрөөн-ууһаан бардахтарына, Кэбэргэнэни дойду оҥостоннор төттөрү охтуохтара суоҕа диэн өйдөбүлтэн. Бу кэмҥэ табалары көрүөхтээх-истиэхтээх «Искра» бааһынай хаһаайыстыба (сал. Ф.И. Рязанскай) нэһилиэктэн 90 км. ыраах сытр ыстаадаҕа табалары илтэ. Табаһыкка Сидор Сидоров, Ростислав Николаев, Анатолий Захаров кураторынан сыһыарыллан барсыбыттарын таһынан нэһилиэктэн доброволецтар көмө илиитин ууммуттара махталлаах дьыала. Уон киһи кэлии табалары кыайа-хото тутаннар карантиҥҥа туруордулар. Барыта табыллар ини диэн эрэлбит уота күүстээх.
— Кэлэр халлаан кэлэрэ чуолкай, соторунан сыһыыларга күөх анньыаҕа, сүөҺүгэ, сылгыга абыраллаах кэм чугаһыыр. Билиҥҥитэ хороҕор муостааххыт, сыспай сиэллээххит төһөнүй, төрүөх хайдаҕый?
— Сүөһү төбөтүн ахсаана 57, ол иһиттэн ынаҕа 21, 15 ынах төрөөтө. Арыый да бөдөҥ хаһаайыстыбанан Семен Алексеевич Пермяков «Успех» диэн бааһынай хаҺаайыстыбата буолар, сүүрбэччэ сүөҺүлээх. Хоһуун дьон бу дьарыктарыттан араҕар санаалара суоҕа биһигини үөрдэр. Маны таһынан, атыттарга да кинилэр тумус туттуллан холобур көрдөрөллөрүн этэр наада.
Сылгыбыт 143-кэ тэҥнэһэр, сүүрбэччэ саҥа төрүөхтэр билиҥҥитэ этэҥҥэлэр. От быгыар диэри сүөһү, сылгы аһылыгын саппааһа син баар, онон быстыы-ойдуу суох буолар чинчилээх. Аны сайыҥҥы оттооһуҥҥа былааммыт 215 туонна от. Бу олус эппиэтинэстээх хампаанньаҕа тэрээһин боппуруостарынан тиһигин быспакка дьарыктанабыт. Техника, оттук, үлэһиттэргэ ас-үөл боппуруостара кэмиттэн кэмигэр чуолкайдааһыны ааҺаллар. Сүбэ мунньахха нэһилиэккэ оттооһуҥҥа мобильнай биригээдэ тэриллиэхтээҕэ этиллибитэ сөптөөх. Дьон-сэргэ оттооһуҥҥа көхтөөхтүк кыттарга санаатын уурбута былааны толорорго тирэх буолар.
— Эһиэхэ ыччаттар хамсааһыннара күүстээх уонна уратылардаах диэни билэн олоробут. Холобур, тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыны туораттан кэтээн көрөрү сыыһанан аахпыккыт. Тус бэйэҕит суол тэлэргэ холонор аартыкка үктэммиккит. Мантан сиһилии кэпсии түс эрэ.
— Ис дьиҥэр, баҕа санаалары тута сурукка тиһэр сатамньыта суох буолуо. Олортон төһөтө туолуо, табыллыа-табылымыа биллибэт. Ити да буоллар, нэһилиэк ыччаттарын түмсүүтэ салайааччы Николай Очиров көҕүлээһининэн, олохтоох дьаһалта өйөбүлүнэн кэскиллээх санааларын сайа этэр, туруорсар уонна үлэ туоларыгар араас механизмнарын быҺаарсар. Холобурдаатахха, ыччаттартан нэһилиэккэ хортуоска олордуохха, көрөн-харайан үүннэрэн атыыга таһаарыахха диэн этии киирбитэ. Инньэ гынан «Туймаада-Агроснабтан» түөрт куул хортуоска ылбыппыт, олордуу саҕаланна да бааһынаҕа тиийэн түһэриэхпит. Оҕуруоппутугар күрүө-хаһаа үлэтэ кэтэҺэр. Оттооһуҥҥа сыһыары тутан эттэххэ, ыччаттарбыт киин оройуоннарга ыытыллар курдук күүлэйи бу сайын тэрийэргэ былааннаахтар. Оччотугар эдэрдэр көмөлөрүнэн от резервэтэ баар буолуоҕа. Салгыы эбэн эттэххэ, ыччат түмсүүтэ аны кыһын буолуохтаах ас-үөл дьаарбаҥкатыгар үгэстийбит бородууксуйа эрэ атыыланарын итэҕэс диир. Балык үрдүгэр олорорбутунан киниттэн бородууксуйа арааһын элбэтэр буоллар өссө үчүгэй буолуо этэ. Ол иһин ыччаттар манна үлэлэһиэххэ диэн санаалаахтар, холобур, хатарыллыбыт, ыыһаммыт балык, маакса о.д.а. Бу баҕа санаа туолуон сөп. Оройуоҥҥа сибиинньэ, көтөр иитэр салааларга акылаат уурулунна. Кэбэргэнэҕэ эдэр уонна орто саастаах дьон-сэргэ, 10-ча ыал, сибиинньэ иитэргэ бэлэмнэрин туһунан этэллэр. Онон «Тирэх» хаһаайыстыба атаҕар бигэтик турдаҕына биһиэхэ да бу салаа тоҕо суох буолуоҕай? Сидор Сидоров көтөр сымыыттарын аҕалтарбыта, төһө тахсарыттан уонна туруктарыттан көрөн нэһилиэнньэ манна эмиэ санаатын уурар. Тус бэйэм үс козаны Дьокуускайтан аҕалтардым, суолун ороскуотун дьаһалта уйуммута, баһылык Иван Атласов өйөбүлүгэр махтал буоллун.
… Кэпсэтиини туомтуу тардыахха. Национальнай нэһилиэккэ былыргыттан төрүт дьарык буолбут таба иитиитэ сап саҕаттан салҕанан инникитин сайдарыгар түөрэх түспүтэ киҺи сэргиир дьыалата. Онно эбэн эдэр ыччаттар тыа хаҺаайыстыбатыгар интэриэстэрэ улааппыта, сонун толкуйдары тобулаллара нэһилиэк инникилээҕин, кэскилэ сырдыгын көрдөрөр диэтэххэ баһан этии буолбат.
Газета «Хотугу кыым»корреспондент Афанасий Иванов
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c41ce73a-9ddc-4520-a338-04d41a1c9abd>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://portal.b14.ru/news/abyjdar-usujaanattan-tabalary-a-allylar/", "date": "2018-08-21T15:31:34Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221218357.92/warc/CC-MAIN-20180821151743-20180821171743-00613.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Филипп Петрович Хорошев (1905-1988) Иркутскай уобаласка төрөөбүт. 1942 сыллаахха Дьокуускай куорат байыаннай комиссариатынан Кыһыл аармыйа кэккэтигэр тылланан барбыт. Тоҕо диэтэххэ, кини сэрии инниттэн саха дьонугар киэҥник биллибит “Диктатор” борохуот хапытаана эбит. Алдьархайдаах сэриигэ 1941 сыллааҕы бастакы хомуурга ыҥырыллыбыттар үксүлэрэ “Диктатор” борохуотунан айаннаабыттар. Онно дьон-сэргэ айманарын уу хараҕынан көрбүт, эт кулгааҕынан истибит хапытаан сүрэҕэ тулуйбатах, этиллибитин курдук, сэриигэ тылланан барбыт.
Филипп Хорошев бастаан утаа бинтиэпкэ саалаах стрелок, онтон пулеметчик, разведчик. Ленинград оборуонатын уонна ону төлө көтүү кыттыылааҕа.
II Прибалтийскай фронт састаабыгар Латвия киин куората Риганы босхолоспут. Висла уонна Одер өрүстэри бастакылар кэккэлэригэр туораспыт, Германия Данциг уонна Берлин куораттарын ылсыбыт.
Хорсун буойун “Кыһыл Сулус”, “Аҕа Дойду Сэриитэ” I, II степеннээх уордьаннарынан, “Бойобуой үтүөлэрин иһин”, “Ленинград оборуонатын иһин”, “Берлини ылыы иһин”, “Германияны кыайыы иһин”, ону таһынан үс төгүл “Хорсунун иһин” мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн үлэлээбит Өлүөнэ өрүс пароходствотыгар төннөн, “Красный”, “Кыым” борохуоттарга хапытаан. “В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар. Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Хорсун буойун, хоһуун үлэһит Ф.П. Хорошев Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин II Ыҥырыытыгар Дьокуускай куорат Даркылаахтааҕы быыбардыыр уокуруктан депутатынан талыллыбыт. Сэрии уотун ортотунан ааспыт депутаттар, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара Николай Чусовской, Валентин Павлов, Виктор Стрельцов, Сунтаар Чакырыттан (билиҥҥи Күндэйэ) түөрт уордьаннаах Николай Матвеев, сэрии кэминээҕи ыар олох кэнниттэн дьону үөрдэргэ, сэргэхситэргэ композитор Марк Жирков, ырыаһыт Анна Егорова, суруйааччы Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон уо.д.а. буоланнар Сахабыт сирэ чэчирии сайдарын туһугар 1947 сыл олунньу 20 күнүттэн 1951 сыл олунньу 23 күнүгэр диэри үлэлээбиттэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:41e772cd-c942-4bfb-b1f2-82c702c1036b>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://keskil14.ru/horsunun-i-in-s-meteelleeh-deputat/", "date": "2018-08-16T01:03:49Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210387.7/warc/CC-MAIN-20180815235729-20180816015729-00493.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Динозавр
Динозавр,[1] диэн Арозавр рептилията буолар, Мезозой эратыгар биир ордук тарҕаммыт кыыл этэ. Учуонайдар 500 тахса араастары булбуттар.[2] Динозаврдар уҥуохтара бары континеннарга булуллубуттара уонна сотору сотору булуулар тахсаллар.
Динозаврдар араастара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Динозаврдар атын кыыллартан уҥуохтарыгар 21 уратылаахтар.[3] Ол уопсай характеристикалара ('синапоморфиология' диэн аттаналлар) учуонайдар динозаврдар биир төрүттээхтэр диэн толкуйдууллар.
Динозаврдар арахсыылара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:155f44dd-3edd-4250-9297-56389c1dc895>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80", "date": "2018-08-16T04:24:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210413.14/warc/CC-MAIN-20180816034902-20180816054902-00217.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000046491622925, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 33, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000046491622925}"}
|
Афанасий Владимровы Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын иһинэн олохтоох бэйэни салайыныы департаменын салайааччытын эбээһинэһин толорооччунан анаатылар. Бу туһунан Ил Дархан э.т. Айсен Николаев муниципальнай тэриллии салайааччыларын кытары буолбут селекторнай мунньахха эттэ.
“Биһиги олохтоох бэйэни салайыныы департаменын үлэтин сөргүтэбит. Биэдэмистибэ сүрүн сыалынан олохтоох бэйэни салайыныыны түмүү буолуоҕа. Бу департамент баһылык уонна барыбыыталыстыба иһинэн биир ыйааһыннаах уорганынан буолуоҕа. Салайааччынан Афанасий Владимиров үлэлиэҕэ”, - диэтэ Николаев.
Санатар буоллахха, ааспыт кулун тутарга Егор Борисов Владимировы Ыччат уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин миниистириттэн АГИП ис бэлиитикэ департаменын салайааччытынан анаабыта.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:110ba404-767d-4285-bc12-e00b0aecf234>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/politika/974-afanasij-vladimirovy-emie-k-rd-ler", "date": "2018-08-16T00:06:27Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210387.7/warc/CC-MAIN-20180815235729-20180816015729-00677.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
НВК САХА – Хапсаҕай федерациятын кубогар 10 улуус бөҕөстөрө күөн көрсүөхтэрэ: Таатта, Сунтаар, Ньурба, Үөһээ Бүлүү, Нам, Дьааҥы, Дьокуускай, Уус Алдан, Чурапчы уонна Амма бастыҥ хамаандалара кыттыахтара, бу туһунан “Тайм аут” биэриигэ күрэхтэһии тэрийээччилэрэ эттилэр.
Дьокуускайга ахсынньы 9-10 күннэригэр хапсаҕай федерациятын кубога ыытыллыаҕа. Ол курдук биэриигэ хапсаҕай федерациятын толорооччу дириэктэрэ Алексей Мастахов, күрэхтэһии сүрүн судьуйата Андрей Яковлев уонна спорт маастара, Таатта улууһун сүүмэрдэммит хамаандатын хапытаана Григорий Масаев хамаанданан хапсаҕай туһунан сиһилии кэпсииллэр.
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:928f5b06-b7ff-4bc0-9d7c-705085dd95af>", "dump": "CC-MAIN-2018-34", "url": "http://nvk-online.ru/hapsa-aj-kubogar-10-uluustan-basty-hamaandalar-k-n-k-rs-htere/", "date": "2018-08-16T08:08:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-34/segments/1534221210559.6/warc/CC-MAIN-20180816074040-20180816094040-00491.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000056028366089, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000056028366089}"}
|
Бэйэ иһигэр хаатыйаламмыт дьоҥҥо бу Хотугу Пальмира чыйаатыра уонна литовец режиссер Оскарас Коршунавас айымньылара уратытын көһүннэ. Артыыстар саҥаларын дуораана, дорҕооно атын. Нуучча рогун биһигэ Ленинград тыына биллэр. Литовец режиссер Европалыы менталитета өтө көстөр. Бу спектакль классика буолбатах — абсурд, авангард, синтез, эксперимент барыта баар. Хас эмэ үйэ тухары Шекспири классическайдык туруоруу кэннэ аныгы режиссердар бу ньымалара суох саҥаны этэллэрэ, киллэрэллэрэ даа уустуга чахчы…
Мин режиссеру сөбүлээтим диэбэппин эрээри ылынным. Көрөөччүнү кытта тыыннаах ситими баар, спектакль көрөөччүнү сылаппат, аралдьыппат — тэтими тутар. Кини үлэтин быһах биитигэр үҥкүү, сахалыы эттэххэ өлүү халбас хара быатыгар биэтэҥнээһин быһыытынан сыаналыыбын. Кыратык халыйда, туораата, сыыһа үктэннэ да айымньы эстетикэтин, гуманизмын сүтэрэр кыахтааҕа тыҥааһына үөскэтэрэ эрээри, режиссер Оскарас Коршунавас улахан маастар буоларын бигэргэттэ — эстетикэни алдьаппата, баабыры бэркэ тэһииннээтэ. Онон Александринскай театрга өссө төгүл: «Браво!» диибин.
Саха сирин чыйаатырдара кинилэртэн артыыс пластикатыгар, мизансценаны туһаныыга уонна көрөөччүнү кытта ситими тутууга үөрэниэхтэрин сөп эбит.
Чэ, ситинник. Салгыы көрөн-билэн иһиэхпит. Гастроль салҕанар!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:69930f1f-24d7-4cf2-ae06-f2eda29b2346>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://sakhalife.ru/yiraahtaa-yi-tyiyaatyira-yialdyittaata/", "date": "2018-09-24T18:19:29Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267160620.68/warc/CC-MAIN-20180924165426-20180924185826-00167.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000081062316895, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000081062316895}"}
|
Уваще ***
Сэрии буоллагына даганы биьиэхэ кризис эрэ курдук биллиэ
Билгэьит бастаан эмэьэ5ин тутун уонна билгэлээ, сэрии куй буолуо5а. буолбат.
Т. В. ты4ы ыт саа5а сааххын сиэ пиз. да блэт
Тугуй эн сэриин дуо ол? нучалары комускэьэгин что ли? пыы таннарыахсыт.
Ханна саьабыт?
Сэрии буолар кыаҕа суох. Улахан куттал киһи көһүппэтэх өттүттэн кэлэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bebf3254-a201-421c-8e5a-c88fc956d19c>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4360476", "date": "2018-09-26T06:50:17Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267163704.93/warc/CC-MAIN-20180926061824-20180926082224-00502.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 10, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Бүгүн Хаҥалас улууһугар халаанынан сибээстээн ыксаллаах быһыы-майгы балаһыанньата биллэрилиннэ.
“Хаҥалас улууһугар ыам ыйын 15 күнүгэр Өлүөнэ өрүскэ уу таһыма эмискэ үрдээн, олорор дьиэлэри, уһаайбалары уу ылбытынан сибээстээн, баһылык уурааҕынан ыксаллаах быһыы-майгы балаһыанньата биллэрилиннэ”, - диэн улуус дьаһалтата иһитиннэрэр.
Өктөмҥө 214 дьиэ баар уһаайбатыттан дьону көһөрөллөр. Бүгүн 12 ч. туругунан онно уу таһыма 479 см тэҥ этэ, биир чаас иһигэр уу 15 см үрдээбит (кутталлаах таһыма 480 см). Билигин миэстэтигэр быһыты кытаатыннарар үлэни ыыталлар. Быстах кэмнээх олорор пууҥҥа 38 киһи киирбит, ол иһигэр 12 оҕо. Хотуччугу олохтоохторун үрдүк сиргэ көһөрбүттэр. 11 оҕо уонна 3 дьахтар оскуолаҕа олохтоммуттар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c0cf9e0d-ca25-4ff1-8525-a92a700a1a30>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajyl-a/836-kha-alaska-chs-billerilinne", "date": "2018-09-24T06:27:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267160145.76/warc/CC-MAIN-20180924050917-20180924071317-00044.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Все пострадавшие получают необходимую медпомощь. Напомним, что на трассе Хабаровск - Комсомольск-на-Амуре в трех километрах от населенного пункта Дубовый Мыс лоб в лоб столкнулись два рейсовых автобуса, в результате аварии погибли 15 человек, пострадали 63. Среди детей - семилетний мальчик из поселка Нижний Куранах, две девочки девяти и четырнадцати лет и двенадцатилетний мальчик из Алдана. Они госпитализированы во вторую краевую клиническую больницу Хабаровска, их состояние врачи оценивают как средне-тяжелое. Сопровождавшие их взрослые погибли. В данный момент Постпредство Якутии в регионе оказывает поддержку пострадавшим, детям переданы продукты питания и одежда. Их родители уже в ближайшее время прибудут в Хабаровск. Оформляются и восстанавливаются документы. Следственные органы по факту ДТП возбудили уголовное дело, расследование продолжается.
Comments
no comments
Video on this topic
«Царское село» музей-заповедникка Владимир Доброхотов быыстапката туруорулунна
2014 сылга Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет культурнай киинигэр Владимир Доброхотов «Ааспыт кэм...
«Норуот фрона» оҕо лааҕырдарын бэрэбиэркэлиир
Бүтүн Россиятааҕы «Норуот фрона» общественнай хамсааһын Саха Сиринээҕи салаата оҕо лааҕырдарын үлэтин...
Хаҥаласка Строитель күнүн бэлиэтээтилэр
Хаҥалас улууһун киинигэр Покровскайга араас хайысхалаах программаларга тирэҕирэн, кэлиҥҥи сылларга элбэх...
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f67b93b9-18fb-48be-97af-49fd5def9645>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "https://youtubecolor.com/video/c20Sud6Ut1s/%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B2-%D0%94%D0%A2%D0%9F-%D0%B2-%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%B2-%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D1%82/", "date": "2018-09-21T12:39:36Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267157070.28/warc/CC-MAIN-20180921112207-20180921132607-00273.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.6003698110580444, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.6003698110580444, \"rus_Cyrl_score\": 0.3871341347694397}"}
|
Бордуолаах боотур – умнуллубут XVII үйэҕэ олорон ааспыт, саха тойоно, нуучча ыраахтааҕытын былааһыгар бас бэриммэккэ Кытайга күрээбит сахалар бөлөхтөрүн баһылыктара. Суруйааччы Харысхал ааттыырынан, саха бастакы политическай эмиграна. Бу саха тойоно Амма сиригэр олорбут баатылылар баһылыктара. Нууччалары утары дьаныардаах сэриилэспит. Хас төгүл кыаттарбыт эрээри, хардааччы санаата самныбатах.
Сотору буолаат Өймөкөөнтөн үгүс күндү түүлээҕи халаан-талаан иһэр хаһаахтар этэрээттэрин тоһуйан кыргар. Ол иһин Бордуолааҕы сойуолаһар этэрээттэри ыыталлар кыаттарбат. Тиһэҕэр Тобольскай анал карательнай этэрээти аҕалан дьэ, баппат тойону хам баттыыллар. Онуоха, киһилэрэ атын нуучча былааһын билиммэтэх сахалары илдьэ 1692 с. Алданынан, Учурунан Амыр өрүскэ түһэр. Итиэннэ, Маньчжурия Богдо Хааныгар 200 талыы сылгыны бэлэх биэрэн көмүскэл көрдүүр. Богдо Хаан бэлэхтэн манньынан Бордуолаах дьонун бэйэтин көмүскэлигэр ылар.
Маньчжурия5а тойон Бордуолаа5ы кытары көспүт сахалар ахсааннара арааhынай, чуолаан эттэххэ 700-1000 киhи буолуон сөп.
Билигин олор маньчжурдар истэригэр, ассимиляцияҕа барбыттар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:87e048ad-9cea-4f3f-a1dd-dc01e7cad28f>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://www2.forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4344967", "date": "2018-09-24T17:00:30Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267160620.68/warc/CC-MAIN-20180924165426-20180924185826-00356.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 16, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Киьи оло5о- эрэй ноко. Наркоманнар уонна буддистар эрэ дьоллоохтор.
сиикэйдээмэ...
мин бэйэбин толору дьоллооҕунан ааҕынабын (наркоман да, буддист да буолбатахпын)миэхэ ийэм уонна аҕам биэрбит олохторун сирбэтпиноннуккиһи бэйэтин таҥнарарыттан атын акаары быһыы һуохону өйдүөхтээхпит
Мин.
ТимирТирии
Астынарый диэн арыый атыҥҥа туттуллар тыл.Дьахтары астыныахха сөп.
Ким хайдах сатыырынан олорор буоллага,ки4и буолан баран сыы4арын ханна барыай.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c6e72904-4906-45d7-aab5-6540f953f6fb>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4280725", "date": "2018-09-18T23:14:10Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267155792.23/warc/CC-MAIN-20180918225124-20180919005124-00320.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
Халыып:Билиҥҥи сэргэммит ыстатыйа
Яков Федорович Санников (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
(өссө…)
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6cf974df-86fd-415e-9f90-3758a0a5afc7>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%8B%D0%BF:%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D2%A5%D2%A5%D0%B8_%D1%81%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BC%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0", "date": "2018-09-21T23:55:33Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267157574.27/warc/CC-MAIN-20180921225800-20180922010200-00367.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 39, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Помог мужу
Моему мужу препарат помог. Правда, использовать получалось не каждый день. Тоже лечила без ведома пьющего мужа, который не считал себя алкоголиком и отказывался принимать любую помощь. Вкус капель не очень выражен, но все-же старалась добавлять в пищу с ярким вкусом: кофе, борщ, свекольник,квас и т.д. После лечения прошло уже два месяца – семейные скандалы и ругань забываются, как страшный сон. В последнее время стала планировать как-то подтолкнуть мужа к «воскрешению» забытого за пьянкой, но любимого занятия – рыбалки. Стараюсь сохранить свою семью, поэтому буду участвовать и в его хобби. Пожелайте удачи!!!! Очень — очень нужна !!!!!
Арыгыьыттары барытын хомуйан Чечняҕа эмтэтэ ыытын, трудовой лааҕырга, хайаҕа.Кой салгын,куох халлаан, чеченскай гостеприимство. Эмтэнэрэ босхо,проеьын аймахтара уйдуннар. Уо биир ыйынан, боруоста бэрээдэккэ уорэниэхтэрэ. Арыгыны коро коро куотуохтара. Кадыров уолаттарын эмэ томо тургэнник тиийимтиэ буолуо. БЕА р, инньэ диэн субэлээн,все что гениально,очень просто. һа-һаах. Тугу тобоҕутун сынньаҕыт.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:96d70927-731f-4f34-90cf-e99b48799e7c>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4334678", "date": "2018-09-24T13:24:06Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267160454.88/warc/CC-MAIN-20180924125835-20180924150235-00335.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9141435623168945, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9141435623168945, \"rus_Cyrl_score\": 0.07534737884998322}"}
|
Биллэрин курдук 2014 сыл Россияҕа культура сыла биллэриллэн турар. Бу өрөгөйдөөх сылы уруйдуу Мэҥэ-Хаҥалас культуратын үлэһиттэрин спартакиадата бэс ыйын 4 күнүгэр “Манчаары” стадиоҥҥа ыытылынна. Манна барыта 7 хамаанда кытынна. Маҥнай үөрүүлээх аһыллыыга республикатааҕы культура үлэһиттэин профсоюһун председателин солбуйааччы А.И.Комарова эҕэрдэ тылын тириэртэ. Салгыы культура уонна духуобунай сайдыы управлениетын салайаааччыта С.М.Холмогоров, улуустааҕы профсоюз председателэ А.Н.Мартынов уонна күрэхтэһии кылаабынай судьуйата спорт ветерана, республикаҕа биллэр ааттаах-суоллаах сүүрүк А.П.Илларионов мустубут дьоҥҥо ситиһиилэри баҕардылар.
Культура үлэһиттэрэ барыта 11 көрүҥҥэ күөн көрүстүлэр. Кросс, волейбол, остуол тенниһэ, дуобат, , мас тардыһыыта, буулдьанан ытыы, эстафета 4х100, хары баттаһыыта, канат тардыһыыта, 100 м. сүүрүү уонна көрдөөх стартар. Бу көрүҥнэргэ барытыгар чаҕылхай ситиһиилэнэн “Эрэл” (Хара, Чүүйэ, Лоомтука, Бөкө, Хаптаҕай, Павловскай) сүүмэрдэммит хамаандата 26 очкону ылан I миэстэни хааччынна. Кинилэртэн 1 эрэ очконан хаалан 27 очкону ылан Төҥүлү, Нуораҕана, Матта, Балыктаах II миэстэ буолары ситистэ. 36 очкону ылан III бириистээх миэстэни Кыталык, музыкальнай оскуола сүүмэрдэммит хамаандата ылла. Кыайыылаахтар улуустааҕы профсоюз комитета олохтообут анал кубогынан, дипломунан уонна харчынан бириэмийэлэри туттулар.
Урукку сылларга культура үлэһиттэрин ыһыаҕын курдук, ол иһигэр күрэхтэһэн кэлбит буоллахпытына, былырыыҥҥаттан аҥардас спортивнай эрэ күрэхтэһии быһыытынан культура аксакала В.П.Винокуров-Кыталык Баһылай көҕүлээһининэн, ылыныллыбыт программаҕа олоҕуран чопчу сыаллаах-соруктаах ыытыллар буолбута кэрэхсэбиллээх. Этэргэ диэри культура үлэһитэ эт-сиин өртүнэн чэгиэн буоларыгар маннык күрэхтэһии төһүү буолара саарбаҕа суох.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:32334739-e5b8-4a60-8dab-e90bff161252>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://www.ukdr-maya.lact.ru/e/192-kultura-leitterin-spartakiadata", "date": "2018-09-21T13:46:26Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267157203.39/warc/CC-MAIN-20180921131727-20180921152127-00122.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
БЫРАХТАРБЫТ, Вася Егоров боксатын Дохсунна керен баран астымматым. Четкай плана суох на бой , акцент удар суох, таптарара элбэгэ. Урут ааттаах-суоллаах боксердарбыт киирсиилэрэ учугэйэ бэрт буолааччы, танастара-саптара, тургэннэрэ, таптахтарына сутурук тыаьа "лып" , туспа туттуу-хаптыы. ( Филиппов, Самойлов так далее) Багар сыыьарым буолуо...
Александр Михайлов чемпионат Мира призердаан баран кэлэ сылдьан боксаласпыта республика5а. Бу танаьа-саба учугэйэ, моднайа, барыта адидас, ты что. Бээтэ ессе красавчик, киьи кере астынар этэ, туттардыын-хаптардыын, техника бе5ете.
Биьи дьоммут боростуой туруусук- маайка, наскы, кыьыл эрэьиинэ кеда.
Класс сборной СССР - оройуон чпмпионнара. Ол да буоллар уолаттар кыбыстыбат этилэр, керен турбакка киирэн сабыр5атыьан иьэллэр этэ.
Мин санаабар,Вася олимп иннинээҕи боксата лаппа үчүгэй этэ.Олимпка,лебзяк бэйэтин боксаты навязывайдаабыта көстөр.Киһи бэйэтэбуочардаах,кимҥэ да майгыннаабат.Вася тэйэ,провали гына,опереди гынар этэ.наступательнай,атакующай стиль киниэнэ буолбатах.Вася,урукку стильгар көс,ону сайыннар.
Токио Олимпиадатыгар кыттыбатахтарына даганы Ньургунна уонна Коляга реальнай шанс баар буолар, Мирга неолимпийскай ыйаасыннарга , 61 куустээхтэрэ ере тахсан эбэтэр ыйаасын тусэрэн син биир Олимпка кытталлар, очного автоматически 2020 с аан дойду чемпионатыгар 61кг кыттыбаттар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d2678d50-97a0-4ee3-9de0-e2d694fd85eb>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4341007", "date": "2018-09-19T16:58:25Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267156252.62/warc/CC-MAIN-20180919161420-20180919181420-00259.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999690055847168, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999690055847168}"}
|
Санаа туһунан санаалар
Киһи санаа кулута – диэн өйдөбүл баар. Хас биирдии санаа бэйэтэ туһунан айылгылаах буолар. Сорох санаа киһини кэрбиир, сиир, түмүгэр аллараа да дойдуга ыытыан сөп. Сорох санааҥ киһини кынаттыыр, эмтиир, уөрдэр-көтүтэр, сүргэни көтөҕөр, күүс-уох эбэр. Сорох санаа сыыс-бөх курдук туохха барытыгар мэһэйдээн, умуннаран, муннаран киһини бутуйар аакка сырытыннарыан сөп(абааһы мэһэйдэспитигэр дылы). Санаа эмиэ бэйэтэ туһунан тэтимнээх (энергетика) долгуннаах(вибрация-частота).
Ылбычча киһи ханнык баҕарар санааттан кыайан босхоломмот. Итинниккэ дьарык наада.
Төһөннөн төбөҥ иһэ толору буолар да, үөрэҕи ылыныы ыарахан буолар(информационная отравления – диэбит курдук)
Төбөҥ куруутун кураанах буоллаҕына, эн гений да буолуоххун сөп.Киирбит информация туох да иҥнигэнэ суох иҥэр.Туһата суоҕун бэйэҥ да билбэккэ сиидэлээн иһэҕин. Итинниккэ холобур элбэх – оҕо саҥа төрүөҕүттэн оннук буолар. Оннукка тиийэргэ аналлаах эрчиллиилэр(медитация,тренинг) элбэхтэр. Олорунан сүрэҕэлдьээбэккэ дьарыктаныахха эрэ наада (сороҕо төлөбүрдээх буолар)
Санааҕа оҕустарбыт киһи оннукка-манныкка түбэһиэн сөп, сааһыламмыт санаалаах киһи туохха да түбэспэт, эбэтэр туох да буолтун иннигэр төрдүн төбөтүн дөбөҥнүк быһаарар(мунаахсыйбат).
Төбөнү ыраастанар, тастан дьайыыта суох, ыарахан соҕус буолуо…
Бу билигин интернет ситимэ үөскээбитин түмүгэр, итинниккэ туох да хааччаҕа суох дьарыктаныахха сөп. Талбыт поисковика (яндекс, гугл) наадыйар кыһалҕаҕын суруйдуҥ да информация бөҕө кутулла түһэр.Эн баҕарар баҕаҕын чопчу соҕустук суруйуоххун эрэ наада.
Сороҕо босхо буолуо, сороҕо харчылаах буолуо.Бэйэҥ куккар хайата чугаһый да ону хачайдаан ылан дьарыктанан киирэн барыахха наада, кэнникигэ көһөрдүҥ да ол оннук хаалар, туох да уларыйыыта суох.
Аны туран итиннэ сэрээхтээх соҕус буолуохха наада, харчы эрбээччилэриҥ
хара баһаам буолуохтара, дьиҥнээх туһалыыр информация олох аҕыйах буолуо. Бастатан туран ону араара үөрэниэххэ наада. Ол онно бу интернет ситимэ эмиэ көмөлөһүөн сөп(мониторинг,отзывы…)
Чэ уонна тугу этиэмий?
-“Куһаҕан санаа куһаҕаҥҥа тиэрдэр, үчүгэй санаа үчүгэйгэ тиэрдэр” – диэн өйдөбүлү умнумаҥ!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:75b4d190-ba8a-49f7-8d3b-72f14f489624>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://yakutiafuture.ru/2015/11/22/sanaa-tu%D2%BBunan-sanaalar/", "date": "2018-09-23T04:56:50Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267159006.51/warc/CC-MAIN-20180923035948-20180923060348-00446.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
«Сир эдэр хаһаайына»
«Сир эдэр хаһаайына» быйыл Мэҥэ-Хаҥалас улууһун агро хайысхалаах Ороссолуода орто оскуолатыгар үһүс сылын таһаарыылаахтык ыытылынна.
Бу күрэх агро хайысхалаах оскуолаҕа үөрэнэр оҕо сатабылын теория эрэ өттүнэн буолбакка, практикаҕа туһанарга үөрэтэр, ону таһынан агро хайысхалаах оскуолаларга эбии дьарык үлэтин үрдэтэргэ аналлаах. “Сир эдэр хаһаайына” бырайыак 2014 сыллаахха Ороссолуода орто оскуолатыгар дириэктэри производственнай үлэҕэ солбуйааччы Антонова В.Д. көҕүлээһининэн оҥоһуллубута.
Быйылгы күрэх таһыма үрдээн илин эҥэр улуустарга ыытылынна. Барыта 7 агро хайысхалаах оскуолалар кэлэн күөн көрүстүлэр, ол курдук, Амматтан Абаҕа, Бөтүҥ, Уус-Алдантан Танда, Уус-Майаттан Күп, Мэҥэ-Хаҥаластан Ларионов аатынан Майа уонна Ороссолуода, Хаҥаластан 2-Дьөппөн, Чурапчыттан Сылаҥ орто оскуолалара кыттыыны ыллылар. Оскуола аайыттан биир салайааччы уонна 8 үөрэнээччиттэн турар хамаанда кэлэн кытынна.
Тэрээһин экспертэринэн үлэлээтилэр:
Коколова Л.М. – ветеринарнай наука доктора, гельминтология лабораториятын сэбиэдисэйэ
Борисова П.П.- тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата.
Александрова И.Н. – зоотехник.
Жирков Н.С. – СР агрооскуолаларын союһун дириэктэрэ.
Протопопова А.В.- агроэкология уонна хортуоска үүннэриитин лабораториятын үлэһитэ.
Павлова С.А. – тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата, эбии аһылыгы бэлэмнээһин лаборатория сэбиэдиссэйэ.
Григорьев И.И. – таба иитиитин лабораториятын үлэһитэ.
Федоров А.Е.- Ороссолуода орто оскуолатын технологипя учуутала.
Пестерева Е.С. – тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата, эбии аһылыгы бэлэмнээһин лабораториятын старшай сотруднига.
Николаева Н.А. - тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата.
Стручков Ф.А. – улуустааҕы үөрэх управлениятын сүрүннүүр специалиһа.
“Сир эдэр хаһаайына” күрэх хамаандалар бэйэни билиһиннэриилэриттэн саҕаланна.
Иккис түһүмэҕинэн, бириэмэҕэ тургутуктары толоруу буолла. Ол кэнниттэн, квест-оонньуу ыытылынна. Манна оҕолор станцияларынан сылдьан араас сорудахтары толортоотулар. Бастакы станция “Юные животноводы”, иккис “Юные цветоводы”, үһүс “Юные механизаторы “, төрдүс “Юные овощеводы”. Станцияҕа үөрэнээччилэр сатабылларын тургутан көрдүлэр.
Кыайыылааҕы быһаарар финалга, станция түмүгүнэн түөрт бастыҥ оҕо күрэхтэстэ. Араас сиэмэни наардааһын, сибэкки олордуу, үүт сүүрдэр сэппэрээтэри хомуйуу, техниканы наардааһын уонна 10 боппуруоска бириэмэҕэ эппиэттээтилэр. Ол түмүгүнэн, Ороссолуода орто оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччитэ Алик Трофимов “Сир эдэр хаһаайына” ааты сүктэ.
Уопсай түмүгүнэн, маннык анал ааттар, миэстэлэр таҕыстылар, Ороссолуода орто оскуолата – 1 миэстэ, Танда орто оскуолата -2 миэстэ, 2-Дьөппөн орто оскуолата – 3 миэстэ.
“Юные овощеводы” анал ааты Ороссолуода орто оскуолатын хамаандата, “Юные животноводы” анал ааты Ларионов аатынан Майа орто оскуолата, “Юные цветоводы” анал ааты Танда орто оскуолата, “Эдэр механизатор” анал ааты Күп орто оскуолата ылары ситистилэр. Бэйэни билиһиннэриигэ бастакы миэстэни Ларионов аатынан Майа орто оскуолата, иккис миэстэни Ороссолуода орто оскуолата, үһүс миэстэни Танда орто оскуолата ыллылар.
Кэлбит оҕолор күрэҕи сөбүлээн, астынан бардылар. Эһиилги дьылгпа бу күрэххэ кыттыан баҕалаах элбэх.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4c7d9e4c-2210-45a0-a985-94eb80bffe75>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "https://rassolodinskaya-sosh.webnode.ru/news/%C2%ABsir-eder-kha%D2%BBaajyna%C2%BB-ilin-e4erde/", "date": "2018-09-19T23:05:16Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267156311.20/warc/CC-MAIN-20180919220117-20180920000117-00396.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000050067901611, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000050067901611}"}
|
Владимир Балынец пауэрлифтиҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕы чемпионат муҥутуур кыайыылааҕынан буолла
НВК САХА – Саха сирин паралимпиеһа Владимир Балынец Бановце-над-Бебравоу куоракка (Словакия) ыытыллыбыт пауэрлифтиҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕы чемпионат муҥутуур кыайыылааҕынан буолла. Бу туһунан “Спорт Якутии” хаһыакка суруллар.
“Владимир Балынец сытан эрэ 168 кг өрө анньан бастыҥын өссө биирдэ бигэргэттэ. 2015 сыллаахха Венгрияҕа ыытыллыбыт Европа чемпионатыгар олохтообут рекордун икки кг тупсарда. Күрэх түмүгүнэн бары спортсменнары сабырыйан Владимир Балынец муҥутуур кыайыылааҕынан буолла”, – диэн хаһыат эрэдээксийэтэ иһитиннэрэр.
От ыйын 6 күнүттэн 8 күнүгэр диэри Словакияҕа илиилэринэн-атахтарынан хааччахтаах спортсменнарга аан маҥнайгытын пауэрлифтиҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕы чемпионат ыытылынна. Күрэххэ Венгрияттан, Польшаттан, Россияттан уонна Словакияттан 50 тахса спортсмен кытынна.
Источник: сайт телеканала «Якутия 24».
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:50267a7d-d014-49e2-aa8e-da9da69a2446>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://nvk-online.ru/vladimir-balynets-pauerlifti-a-noruottar-ikki-ardylarynaa-y-chempionat-mu-utuur-kyajyylaa-ynan-buolla/", "date": "2018-09-22T19:27:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267158633.40/warc/CC-MAIN-20180922182020-20180922202420-00134.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000004529953003, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000004529953003}"}
|
Учугэй обслуживаниялаах сотовайдар,танастар магазиннара ытык-куелгэ хомойуох иьин суох.Кырдьык бары одолжение онорон эрэр курдук атыылыыллар.Инник гынаннар клиеннарын сутэрэллэр.Эчи киьини сирэйдээн-харахтаан,танаскыттан-сапкыттан кытта керен сыьыаннаьар продавецтар бааллар.
мин таатта маркеттан ылааччым сотовай мирдэр танастарынан короллор мин боростуой танаспын короннор сэнииллэр быь отой обслуживание молтох хасда кыыс баар купдук даганы киьи кууьунэн ыйыттагыга нэ нэьиилэ эппиэттииллэр итак онно выбор элбэх евросеть обслуж эмиэ молтох дивизион эмиэ.учугэй обслужив.магазин суох.
Региональный директор
Погодаева Диана Александровна говорит несвязанные тексты, иногда хочется спросить, "Диана, где логика?" Предъявила обвинение "Ты не работала, ты не продавала", стажёров в торговую точку не приставила, шалава полицейских, инвалидка из Котенко, силиконовая хрень Вообще, чё она тут в Таатте распоясалась? За четыре месяца после увольнения мне так и Трудовую книжку не выслали. Одного сотрудника Евросети по человечески уволить не могут. Это я им что-то должна да?
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6fc59efc-8dba-49d3-afe0-372b9cdf396d>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=3815343", "date": "2018-09-21T09:44:25Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267157028.10/warc/CC-MAIN-20180921092215-20180921112615-00517.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9872606992721558, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9872606992721558}"}
|
[Сообщение редактировалось]
111
Тяга к курению "умирает" навечно за один день если воспользоваться дедовским советом http://smokne.blogspot.com Я был заядлым курильщиком, курил больше 14 лет и пробовал бросать тысячу раз, но больше пары недель не мог продержаться, а этот метод помог - полгода не курю и не тянет!
В 1975 или 1976 году в Якутске организовали братство и единство народов Буряты и Якуты, переименовали седьмой магазин (кривой магазин) в Наймрайдал, что по бурятски означает = Дружба. В как раз в то время в Якутии узнали что у бурятов похожий танец на Осуохай называется Ехарь, с того времени, некоторые якутски начали называть Осуохай Ехарем, Дьохар
Топ баян.
Цитата:
Могул 24 февраля 2017
ЗиХР этот шибко агрессивный какой то.... Не Дьуохар совсем.
Могул, посмотрел, да?
Мне слышатся якутские слова?
Это наверное древний арийский пласт якутского языка. Надо у чеченов поспрашивать в Интернет, может за родню будем))
саксаксак Ветеран 25 февраля 2017
Могул, как-то сакралил дьохор, когда смотрел на бурятский ёхор и думал, что два слова дьүөгэ и өр-сплетение друзей.
Но теперь после твоих слов, скорее всего от слова Дьохсой=принимать воинственный вид, горячиться; +өр=плести, сплетать, заплетать; вязать, связать.
Дьох+Өр=вязать, плести воинственность. Зихр у чеченцев от тюрков кумыков.
Или Үөр= радоваться.
Үөр=толпа, орда.
Үөр=семья, общество ПЭК стр. 3146
Про дьуохар.Дьуохар это вам не осуохай.Это древне арабское Дьахария.Дьахарии бывают двух видов тихий и громкий.Это связано из ислама от суфистов. Мавзолей в Казахстане Яссау об этом говорит.Саксак и Могул открыли истину,все народы мира с друг с ом соприкасались,во все века.
Якутский поющий говор или акцент есть не во всех вилюйских улусах , а только в Сунтарском улусе и на севере в Абыйском и Момском улусе .Кто бывал там , иногда сам начинает говорить с таким говором при этом не замечает этого , а после когда приезжает в центральные улусы - его знакомые с удивлением ему указывают на его поющий говор .
Это интересное явление , кстати тоже можно попытаться исследовать и изучать откуда этот говор появился в этих улусах. Что бы это значило .
Можно открыть топ по обсуждению говоров в разных улусах . Кто много ездит по Якутии , являясь коренной нацией саха, тот будет удивлен разным говорам в разных улусах.
Дьуохар- сакский танец 5-7 тыс. летней историей, чеченский танец зикр и сакский танец дьуохар имеют одни корни. Когда наши предки жили на нынешних землях Сирии, Ирака, Ирана,Туркмении,Казахстана этот танец имел сакральный божественнный смысл учения ААР АЙЫЫ. Древние Саки- это тюрко- ассирийцы. Нохчи- это тоже аыходцы с тех краев.У бурят ехарь достался от наших предков- курыкан. Со временем божественный танец Дьуохар превратился в Осуохай.У западных хангаласцев -сунтарцев дьуохар и осуохай имеют одинаковое значение.
500чэ тыс саха ап а5ыйах эрээри ессе хайдыьан оонньуу сылдьабыт, тувиннары керун баще 137 эрэ тыс, уонна хайдах курдук сомо5олоохтук олороллорун, кинилэртэн кестер урут ебугэлэрэ улуу омук буола сылдьыбыттара, биьиги да5аны кинилэр курдук ураанхайдарбыт да5аны дьаабылана сылдьабыт, омугунан хайдыьан, ессе эбиитин булуу белехтеру баще саха буотахтар диэххитин? Эбиитин биьигини тонустар эрэ диэбэккэ, буряттар игин диэн, туматтар игин, кэриэйдэр игин диэн, сааппакка биир омугу хас да аныы хайытын кытаатын, ссср са5ана ыьыа5ы сыл аайы сунтаарга эрэ онороллор этэ, уоннаа5ы бутун саха сирэ юбилейнай даталарга эрэ ыьыахтыыллар этэ, саатар онтуккутун умнан эрэ5ит да?
Ити э6енкелар бэйэлэрин ахсааннарын элбэтээри , соруйан Бүлүүлэри э6енке гына сатыыллар.
Ити э6енкалар соруйан сахалары хайытар ньымалара.
Бүлүүлэр э6енке буотахтар, дьиҥ сахалар.
Э6енкелар гаплогруппалара С3с , онтон Бүлүүлэр гаплогруппалара - N1c1.
Уонна Бүлүүлэр бары ыллаан саҥарбаттар, Сунтаар сорох тыалара эрэ ыллаан саҥараллар.
Ханнык баҕар омукка акцент диэн баар. Нууччалар бары биирдик саҥараллара буолуо диигит да? Биитэр, аҕылычааннар? Суох. Оннук курдук сахалар, эмиэ уратылардаахпыт. Ити тылбыт, культурабыт баайа буолар. Ону өйдөөн.
Сунтаардар, Ньурбалар өбүгэлэрэ Мунньан Дархан, Бордоҥ кинээс, онон кинилэр былыргы Хаҥалас аристократиятын акценын илдьэ сылдьар буолуохтарын сөп. Туохтуур тылларга сыһыарыылара даҕаны ону бигэргэтэр:ылыый, барыый, кэлиий, бэрсиий уо.д.а. .
Уонна Өймөкөөттөрү холобурдуохха сөп. Кинилэр өбүгэлэрэ үксэ байаҕантайдар уонна бороҕоттор. Илин-эҥэрдэртэн атыннык саҥараллар. Ыллаан саҥараллар, ол эрэн бардамнык. Сүрүн уратылара, туохтуур тылларыгар күһэйэр суолтаны биэрэллэр: аҕал эрэ, бэрис эрэ, кэл эрэ уо.д.а. . Историяны үөрэттэххэ кинилэр Бахсыгыр, Саһыл Бытык, Бордуулаах ыччаттара буолаллар. Эмиэ тойон хааннах улуус, оччотугар.
Эргис, дьэ билбэтим, армия5а сырыттахха тувиннар биир сомо5о, биир сутурук курдуктар этэ, биьиги да сахалар биир сомо5о этибит, киьи эрэ уеруех, эрээри тувиннар ордук сплоченнайдар, уопсайынан уол о5ону детсадтан саханы, саха сирин таптыырга уерэтиэххэ наада, оччо5о эрэ хайдыьыа ьохпут, ким эрэ ыллаан санарбытын эрэ иьин саха буотах дэспэккэ
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:be18e228-a775-4c3c-b54a-9f0212886aae>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4393079", "date": "2018-09-22T01:16:44Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267158001.44/warc/CC-MAIN-20180922005340-20180922025740-00037.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9993852972984314, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9993852972984314}"}
|
Permanent Resident
Permanent Resident (permanent residency — нууч. вид на жительство), куруук олохтоох диэн тылбаастанар, ханнык эрэ дойдуга анал көҥүлү ылан уһун кэмҥэ олорор гынан баран, ол дойду гражданствотын/подданствотын ылбатах киһи.
Маннык статус Аустралия уонна Канаада дойдутугар бэриллэр. Икки сыл (эбэтэр 4 сыл) дойдуга олордоххо, ханна да тахсыбакка, оччо5о эн автоматически гражданин буола5ын. Ити Канаада5а (3 сыл) уонна Аустралия5а (4 сыл).
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b232ec9a-8583-4278-ae32-1ad3782beaba>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/Permanent_Resident", "date": "2018-09-21T00:23:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267156690.32/warc/CC-MAIN-20180920234305-20180921014705-00186.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999765157699585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 22, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999765157699585}"}
|
СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин э.т. Владимир Солодов балаҕан ыйын 6 күнүгэр ыыппыт мунньаҕар Саха сирин кыһалҕаҕа ыктарбыт..
Госдума дьокутаата, «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа өлүүлэһэн тутууга киирэн баран албыннаппыт, харчыларын уурдаран угаайыга түбэспит дьон..
Ил Дархан э.т. Айсен Николаевы кытта быһа биэрии кэмигэр «Якутия» авиахампаанньа рейстэрэ хойутаан, дьону эрэйдииллэрин, бу..
Ааспыт өрөбүлгэ куоракка күүстээх ардах түһэн, саҥа 203 микро-оройуон даамбата эмиэ иккистээн сорох сиринэн сиҥнэн түстэ...
Иирэлээх полигонун даамбатын чөлүгэр түһэрэргэ ханааба аһыллан, өрүс киртийиитэ хос хатыланна. «Кирдээх уу хаҥас биэрэгинэн киирэ..
Мииринэй улууһугар күүстээх ардах түһэн, алмаас хостуур драгалар үлэлиир сирдэригэр Иирэлээх өрүскэ даамба тоҕо барда. Онон..
Быйыл кулун тутар ыйга “Амарах сүрэх” аахсыйа чэрчитинэн Света Протопоповаҕа көмө харчыны хомуйуу саҕаламмыта. Алта саастаах..
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b70adc56-db49-430e-bf9e-acd2f98324a4>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://www.edersaas.ru/category/su-al/", "date": "2018-09-21T03:49:11Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267156780.2/warc/CC-MAIN-20180921033529-20180921053929-00456.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000019073486328, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000019073486328}"}
|
«Күн күнэ» диэн быйыл бэс ыйын сүүрбэ ордугуна биирис күнүгэр ити былыр-былыргыттан саха урааҥхайдар ыһыах ыһар, мэҥэ халлаан Үрүҥ Күнэ аһылла арыллар кэмигэр, Үөһээ Үрдүк Айыылартан сылы-дьылы этэҥҥэ көрсөр, ол ону чөл-чэгиэн туоруур алгыс түһэринэр биир бэлиэ күммүтүн таҕайа, сырса, хайа баҕарар киһини чөрбөтө дьиктиргэтэр сэргэх, бэрт дьикти, аныгылыы арыйыы ааттанан, тыыннаах дорҕоон доҕуһуолун сэҥээрээччилэрэ, сөргүтээччилэрэ бүтүн Саха сирин араас муннуктарыттан мустаннар, талааннаах, тарбахтарынан кылыта, кырыыҥкай кыллары таарыйа таҕайа, табыйан-дарбыйан, дирбиэннээх тэтим тыас үстүрүмүөн доҕуһуоллаах ырыалара-тойуктара Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр – «Туймаада» эти-сиини чэбдигирдэр киэҥ-куоҥ хонуутун түһүлгэтигэр дуорайан, дьиэрэйэн ааста.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3ede57e5-0e9c-4784-a344-72a9a029bbbd>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "https://www.rpcenter14.ru/2018/07/10/%D0%BA%D2%AF%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%8D-%D0%B4%D0%BE%D1%80%D2%95%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%83-%D0%B4%D1%8C%D0%BE%D2%BB%D1%83%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%BB%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%82%D1%8D/", "date": "2018-09-25T19:16:31Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267162385.83/warc/CC-MAIN-20180925182856-20180925203256-00536.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 12, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
нет развития
Главное должно тепло в домах и умеренные цены на продукты питания. О каком развитии может идти речь если холодно и голодно.
А так хотела бы чтоб сделали ремонт в гостинице Моряк. Не стыдно нашей администрации привозить туристов?
Еще ведь в гостинице размещены коммерческие магазины. Неужели они все не могуть скинуться и хотя бы поменять парадно входную дверь.
тумсуу наада
сопко этэ5ин тумсуу наада,саатар кыраттан са5алаатахпытына холобура ити новай уулусса5а тумсэн субботник онорор киьи ,ба5ар туох эмэ онорон са5алыа этилэр холобура уот туруоруо этилэр,сана ма5аьыыннар,дьиэлэр,баанньыктар,балыьа,аптека уо.д.а наьаа мечтаайдаары гынным быьыылаах.кырдьык бэйэ бэйэни ко5отуу диэн баар ол туьугар улэлээтэхпитинэ туох эрэ тахсыа дии саныыбын
заброшкалар
быра5ыллыбыт диэлэр наhаа элбэхтэр, котурэн сан,а дьиэлэри дуу, эбэтэр тугу эмит туталлара буоллар учугэй буолуо этэ. уонна суолбут тупсара буоллар, тааска атах тан,аhа тургуйбат. уопсайынан тиксиибит тас отто уонна подъездар тупсаллара буоллар. Уонна да элбэх буолла5а дии киhи этэрэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f13e7586-77bd-4464-9e46-0112dc2dce9e>", "dump": "CC-MAIN-2018-39", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=2861454", "date": "2018-09-18T22:05:57Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-39/segments/1537267155702.33/warc/CC-MAIN-20180918205149-20180918225149-00350.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999028444290161, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999028444290161}"}
|
Балаҕан ыйын 1 күнүгэр В.Н. Оконешников аатынан Павловскай орто оскуолатыгар билии күнэ тэрээһиннээхтик ыытылынна. 2016- 2017 үөрэх дьылыгар оскуола үрдүнэн барыта 402 оҕо үөрэниэҕэ. Маҥнайгы кылааска 49 кырачаан оҕо аан бастаан оскуола боруогун атыллаата. Кинилэри ааҕарга- суруйарга үөрэтиэхтэрэ уопуттаах учууталлар Атласова Елена Павловна уонна Дмитрива Александра Андреевна. Быйылгы үөрэх дьылыгар 11 кылаас үөрэнээччилэрэ биир кэлим экссээмэннэри туттаран ситии- хотуу аттестаттарын ылыахтара. Кылаас салаайааччылара – Бурнашева НД, Федорова Л.В.
Билии күнүнэн эҕэрдэ тылы эттилэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун аҕа баһылыгын солбуйааччыта Сазонов П.Д., улуустааҕы үөрэх управлениятын специалиһа Стручков Ф.А., Нөөрүктээйи нэһилиэгин аҕа баһылыга Федоров Н.Г. уонна оскуола дириэктэрэ Петров ВВ. Эҕэрдэ тыл эттилэр 11 кылаас үөрэнээччилэрэ, үөрэх туйгуннара, Костромыкина Варя уонна Федотова Эдуарда. Бастакы чуорааны тыаһатар чиэс бэрилиннэ 11 кылаас бастыҥ үөрэнээччилэригэр Михайлова Машаҕа, Дмитриев Гошаҕа уонна 1 кылаас үөрэнээччилэригэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:31aed723-966c-468a-abb9-ae666226dd2f>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "https://pavlovsk1.jimdo.com/2016/09/19/%D1%81%D0%B0%D2%A5-%D2%AF%D3%A9%D1%80%D1%8D%D1%85-%D0%B4%D1%8C%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D0%B0/", "date": "2018-10-18T01:59:38Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511365.50/warc/CC-MAIN-20181018001031-20181018022531-00074.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Рисунок на тему:"Солнченое лето"Подготовительная группа МБДОУ ЦРР №11 "Кыталык"с. СунтарРуководитель:Семенова А.В.
Томачка,уруьуйун наьаа учугэй. Ситиьиилэри!!!!
молодец очень красиво,красочна
Томачка маладьыас. Наьаа учугэйдик уруьуйдаабыккын.
Тома маладьыас наьаа учугэй уруьуй ессе да ситиьиилэри ба5арабын!
О5ом эбээ сайылыгар оонньуу сылдьарын уруьуйдаабыта то5о да учугэйээй
Наьаа учугэй уруьуй
Маладьас кыпкыра маныгы сатыа суох этэ
Томачка, рисунок очень красочный, настоящее лето. Молодец, дерзай дальше. Желаю больших успехов.
Тома наһаа уруһуйдьут, өссө да элбэх ситиһиилэниэ диэн эрэнэбит! Молодец! Кыайыыны хотууну баҕарарбыт!
Наһаа үчүгэй дии
Землячкам Тома маладьыас!Руководителигар одноклассницабар Айталина Семеновнага ессе урдуе ситиьиилэри!
Красависа,молодчина,так держать
НАһаа үчүгэй кыпкыра эрээри үчүгэй баҕайытык уруһуйдаабыккын
Учугэй ба5айы
Маладьыас!!!
Маладьыас уруьуйуц наьаа учугэй сайыццы куну сепке табан араас кырааска ецун туттан уруьуйдаабытыц олус кэрэ!
+7 914 290 7426
+7 914 2 745 866
[email protected]
© 2016 Zooma
Пользовательское соглашение
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f285d601-5539-48f7-9fce-16b85468b354>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://zooma.top/member/?id=5574&d=", "date": "2018-10-18T05:28:43Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511703.70/warc/CC-MAIN-20181018042951-20181018064451-00421.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.997737467288971, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.997737467288971}"}
|
Кэрэ эйгэтигэр2014-12-040893Арктика, эн дьонуҥ!
Бу күннэргэ «Эвенэк» үҥкүү бөлөҕө саҥа састаабынан маҥнайгы түмүктүүр концертара буолан ааста. Саамай кыралара иккис, үһүс кылаас кыргыттара, уолаттара. Бөлөх сүрүн састаабын кытта бэрт ситиһиилээхтик хотугу үҥкүүлэри толордулар. Саҥа үҥкүүһүттэр сүрүн састаабтан хаалсыбакка төрөппүттэр да, атын да көрөөччүлэр сэҥээриилэрин ылыахтарын ыллылар. Таймылыырдааҕы «Эвенэк» үҥкүү бөлөҕө улуустааҕы күрэхтэргэ бэрт үрдүк таһымнаах бөлөҕүнэн биллэр.
Салайааччынан Кыыдаана Константиновна буолар. Кини 2008 сыллаахха Культура уонна искусство Арктикатааҕы государственнай институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. Өлөөн улууһун олохтооҕо. Ийэтэ оҕом балерина буолуо диэн баҕа санаалааҕа эбитэ үһү. Кыыдаана ийэтэ сүрэҕинэн ыалдьан, кыыс кыра эрдэҕинэ бу дойдуттан барбыт. Онон эдьийигэр иитиллибит. Үҥкүүһүт хайаан да буолуом диэн сэттис кылаастан бигэтик быһаарыммыт. Ол саҕаттан Өлөөн улууһун аатырдар «Оринчакан» үҥкүү бөлөҕүн солистката эбит. Онно үҥкүүнү таптаппыт, үнкүүгэ угуйбут салайааччытыгар Надежда Прокопьевна Николаеваҕа махтала улахан. Өлөөн орто оскуолатын бүтэрээт талбыт үҥкүүтүн үөрэҕэр киирбит. Үөрэнэр сылларыгар Институт иһинээҕи «Аар-аартык» үҥкүү бөлөҕөр дьарыктаммыт. Онно сылдьан үөрэппит салайааччытыгар Ангелина Григорьевна Лукинаҕа, кини сүдү талааныгар, идэтийбит үҥкүүһүт буолан тахсарыгар ииппит киһитигэр махтала муҥура суох. Бөлөх гастролга Россия араас куораттарыгар, дойду тас өттүгэр айанныыра. Ол курдук, Париж куоракка Саха сирин күннэригэр «Аар-аартык» үҥкүүһүттэрэ, олор истэригэр Кыыдаана, Саха Сирин хотугу норуоттарын үнкүүлэрин толорон омук сирин көрөөччүлэрин сөҕүүлэрин-махтайыыларын ылбыттара. Үрдүк үөрэҕин бүтэрэн, Саха государственнай циркаҕа балет үҥкүүһүтүнэн, ону таһынан бүтэрбит Институтугар үнкүүнү үөрэтэн үлэлээбитэ. Онтон ыал буолан, Таймылыыр сиригэр кэлэн, бэрт ситиһиилээхтик таптыыр идэтинэн, оҕолору үҥкүүгэ угуйан-уһуйан 2012 сыллаахтан үлэтин саҕалаабыта. Ол курдук, 2013 сыллаахха «Эвенэк» бөлөх республикатааҕы «Хотугу сулус” күрэҕэр иккис степеннаах лауреат үрдүк аатын сүкпүттэрэ, Кыыдаана – «Үҥкүү коллективын чулуу салайааччытынан” ааттанан грамотанан наҕараадаламмыта.
Бүгүн бөлөх оҕолоро үҥкүү куруһуогар улахан баҕаннан сөбүлээн кэлэн дьарыктаналлар. Улахан кылаас оҕолоро нэдиэлэҕэ биэстэ, кыра кылаас оҕолоро – иккитэ дьарыктаналлар.
Кыыдаана профессиональнай үҥкүүһүт буолан, оҕолортон улахан ирдэбиллээх, бэйэтэ этэринэн, «основа основ танца» ирдэбилин толору баһылыылларыгар кыһанан үөрэтэр эбит. Ону таһынан, аҥардас үҥкүүлүүргэ эрэ үөрэппэккэ, үҥкүү нөҥүө оҕону киһи быһыытынан иитэргэ диэн принциптээх эбит. Оҕолор бэйэ икки ардыларыгар сыһыаннарыгар эйэҕэс-сайаҕас буолаллырыгар, үрдүк культураҕа, кэрэҕэ тардыһыыларыгар үҥкүү кэрэ эйгэтэ туһалыырын ситиһэ сатыыр эбит. Үтүөҕэ, кэрэҕэ үөрэммит оҕолор куһаҕан дьаллыкка ылларбаттар, сыстыбаттар.
«Кыһалҕалаах боппуруоспутунан сыанаҕа кэтэр таҥаспыт – киэргэл, симэх арааһа, матырыйыал кэмчитэ буолар. Билигин кэтэр көстүүмнэрбитин төрөппүттэрбит көмөлөһөн тиксибиттэрэ. Хотугу үҥкүүлэрбит таҥастара сарыыттан, тыстан, түүлээҕинэн киэргэтиилээх буолаллара буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Ол көстөрө буоллар, силикпит ситиэ этэ. Уонна кэлэр инники былааным диэн оҕолору үчүгэйдик бэлэмнээн, 2016 сыллаахха буолар Өрөспүүбүлүкэтээҕи көрүүлэргэ кыттыахпыт этэ. Оҕолор үҥкүүнэн дьарыктанарга баҕалара улахан», – диэн Кыыдаана кылгастык үлэтин туһунан инник кэпсээтэ. Элбэх түбүктээх, улахан кэскиллээх үлэтигэр ситиһиини баҕарабыт.
Татьяна Слепцова,
общ.корр.
ааптар хаартыската
Ещё по теме:
2018-09-18Городской парк Якутска обнесли забором
2017-12-10Глава Республики Саха (Якутия) Егор Борисов вместе с супругой Прасковьей Петровной посетил многодетную семью Гладких в поселке Мохсоголлох Хангаласского улуса и поздравил их с новосельем.
2017-12-09Путин назвал отстранение России от Олимпиады срежиссированным
2017-05-02Эйэ, үлэ, МААЙ: Тиксии олохтоохторо Маайдааҕы хаамыыга таҕыстылар
2017-05-02На Первомайский парад вышли более 500 тиксинцев
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:017d77d9-e5b1-47ef-a01b-dfb32cd8725b>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://www.mayakarc.ru/?module=articles&action=view&id=801", "date": "2018-10-18T11:25:54Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511806.8/warc/CC-MAIN-20181018105742-20181018131242-00303.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009536743164, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009536743164}"}
|
Булуҥ олохтоохторо буолбут алдьархай хомолтотун тэҥҥэ үллэстэллэр2017-04-060242Быһылаан
Нэдиэлэ саҕаланыыта Дойдубут Санкт-Петербург куоратыгар киһи өйүгэр сатаан баппат дьулаан быһылаан буолла. Ол курдук, муус устар 3 күнүгэр петербургтааҕы метро “Сенная площадь” уонна “Технологический институт-2” станциялар икки ардыларыгар дэлби тэбии алдьархайа буолбута. Өссө биир дэлби тэбии “Площадь Восстания” станцияҕа буолуохтааҕын тустаах үлэһиттэр түргэн туттунууларын көмөтүнэн, эрдэттэн тохтоппуттар. Иһитиннэрии баарынан, теракт кэмигэр эмсэҕэлээбиттэр быыстарыгар Саха сирин олохтооҕо эмиэ баар. Уһун унньуктаах эпэрээссийэ кэнниттэн кини доруобуйатын туруга бэттэх кэлбит. Саха сирин толорор уорганнара эмсэҕэлээбит Дьокуускай куорат олохтооҕор материалнай көмө көрүллүө диэн эрэннэрбиттэр. Билигин терагы оҥорбуттары көрдүү сылдьаллар.
Быһылаан кэннэ Эмиэрикэ холбоһуктаах штаттарын уонна Арассыыйа бэрэсидьиэннэрэ телефон нөҥүө кэпсэтиилэрин түмүгүнэн, сир үрдүгэр икки модун дойду терагы утары биир сомоҕо буолан бары күүстэрин холбуохтара, ууруохтара. Дональд Трамп Арассыыйа норуотугар дириҥ кутурҕанын тиэрдибит.
Санкт-Петербург олохтоохторугар 3 күннээх траур биллэриллибитэ. Саха сирэ Санкт-Петербург олохтоохторун, бүтүн Арассыыйа дьонун өйөөн, ыар кэмҥэ туора турбакка, муус устар 4 күнүгэр кутурҕан чааһын тэрийдэ. Кыайыы боллуоссатыгар, Ленинград куорат-герой обелиһыгар Ил Дархан Егор Борисов Дьокуускай куорат олохтоохторун кытта Санкт-Петербург куоракка теракт түмүгэр суорума суолламмыт дьон кэриэһигэр сибэкки дьөрбөтүн уурда, чүмэчи уматта.
Егор Афанасьевич мустубут дьоҥҥо өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата метроҕа эстии быһылааныгар түбэспит Петербург олохтоохторугар уонна, бастатан туран, манна эчэйии ылбыт биир дойдулаахтарбытыгар көмө оҥоһуллуо диэн иһитиннэрбит. “Бу биһиги бары алдьархайбыт. Маннык сиэргэ баппат дэлби тэбии ыар буруйун оҥоруута киһи өйүгэр хайдах да батан киирбэт. Маны билиҥҥи эдэр ыччат өйдүөн уонна хаһан даҕаны маннык провокацияҕа кииримиэн наада”, – диэн Ил Дархан бэлиэтээн эппит.
Егор Афанасьевич Дьокуускай куорат олохтоохторугар уонна ыалдьыттарыгар, чуолаан эдэр ыччакка, хомолтолорун үллэстэ, буолбут иэдээнтэн туора турбакка кутурҕан тэрээһиҥҥэ кэлбиттэригэр махталын биллэрбит.
Буолбут теракт бука, хас биирдии киһини хомоппут буолуохтаах. Тиксиигэ таҥара дьиэтигэр Дионисий аҕабыыт сулууспа ыытан, быһылааҥҥа суох буолбут уонна эчэйбит дьон туһунан саныылларын этэр. «Тиксиитээҕи Серафимо-Никольскай таҥара дьиэтэ Дойдуну кытта бииргэ курутуйар. Алдьархайга эмсэҕэлээбиттэргэ үтүөрэллэригэр баҕарабын, чугас дьоннорун сүтэрбиттэргэ – дириҥ кутурҕаммын тиэрдэбин. Терактар Аан дойду үрдүнэн буолбаттарын туһугар таҥара сулууспатын кэмигэр үҥэбит уонна алдьархай өлүүтүгэр түбэспит дьоммутун-сэргэбитин хайаан даҕаны саныыбыт», – диир аҕабыыт.
Харысхан ПОПОВ
Ещё по теме:
2017-02-04Алкоголь до добра не доводит
2016-06-28Хроника происшествий
2016-06-23Хроника происшествий
2016-04-19Таба – хотугу норуот таҥарата
2016-04-16Павел СОБЯНИН: “Призываю виновников прийти и сдаться”
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6e51038b-de32-4e21-ae1e-49bd64ae32be>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://mayakarc.ru/?module=articles&action=view&id=1915", "date": "2018-10-21T01:28:38Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583513548.72/warc/CC-MAIN-20181021010654-20181021032154-00063.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Меню сайта
Статистика
Онлайн всего: 1
Гостей: 1
Пользователей: 0
Профсоюзная работа в Партизанской школе
Профсоюзнай тэрилтэ – улэьит кемускэлэ, тирэ5э
Биьиги оскуолабытыгар уерэхтээьин са5аламмыта быйыл 85 сылын туолар, бу сыллар усталаах туораларыгар оскуола5а улэьиттэр интэриэстэрин кемускуур, кинилэр бырааптарын араначчылыыр, оскуола иьинэн ыытыллар тэрээьиннэри суруннуур, коллективы биир ейге-санаа5а тумэр тэрилтэнэн профсоюзнай комитет буолар. Коллектив иьигэр уерэтэр-иитэр боппуруостарга уескээбит итэ5эстэри, ыарахаттары туоратыыга оскуола салайааччытыгар кемелеьер, ыйан-кэрдэн биэрэргэ куруук бэлэм буоларга кыьаллар. Атын уерэх тэрилтэлэрин истэринэн улэлиир профсоюзнай тэрилтэлэр курдук, устаапка уонна балаьыанньаларга оло5уран, коллектив уопсай мунньа5ар аьа5ас куоластааьынынан профсоюзнай комитет председателэ талыллар. Биллэн туран коллектив бу профсоюзнай лидер биьиги кыьал5абытын септеех сиригэр туруорсуо, улэлиир, сынньанар барааппытын араначчылыа диэн эрэнэн талар.Инньэ гынан коллектив итэ5элин ылбыт профсоюзнай комитет председателин санныгар сурдээх элбэх эбээьинэс суктэриллэр, ол курдук: араас боппуруостарга профсоюзнай мунньахтары тэрийии, коллективнай договоры туьэрсии, коллектив чилиэннэригэр кыьал5алаах кэмнэригэр бириэмэтигэр моральнай, материальнай кемену оноруу, кабинеттар санитарнай туруктарын тиьигин быспакка хонтуруоллааьын, инвентаризацияны ыытыы, улэ кэмигэр тэрилтэ салайааччытын уонна улэьит икки ардыларыгар тахсар ейдеспет быьыы- майгы уескээтэ5инэ ону быьаарсыы. Маны таьынан субуотунньуктары, бэлиэ тугэннэри, араас тема5а сынньалан биэчэрдэри, утренниктары тэрийии, комплекснай спартакиада5а кытыннарыы, нэьилиэк иьинэн ыытыллар тэрээьиннэргэ кехтеехтук кыттыы о.д.а. Бу улэни барытын профком председателя со5ото5ун быьаарар кыа5а суох, киниэхэ коллектив иьиттэн талыллыбыт профком чилиэннэрэ куус-кеме буолаллар.
Партизан 8-с кылаастаах уонна орто оскуола буолуо5уттан элбэх учууталлар профком председателинэн талыллан, коллектив туьа диэн сылайалларын умнан туран улэлэспиттэрэ, ол курдук:
1979-1983сс- Гуляев Феофан Дмитриевич.
1984-1989сс – Жиркова Матрена Михайловна.
1989 –1994сс – Соловьева Галина Михайловна.
1994 –1996сс –Ядрихинский Иван Николаевич.
1996 –1998сс – Алексеева Матрена Германовна.
1998 –2000сс – Пермякова Елена Иннокентьевна.
2000-2002 сс –Яковлева Валентина Прокопьевна.
2002 –2004сс – Петрова Анастасия Васильевна.
2004 –2006сс – Петрова Екатерина Иннокентьевна.
2006-2007сс – Сивцева Наталья Ивановна.
2007 –2008сс – Соловьева Галина Михайловна.
Мин бу оскуола5а улэлээбит кэмнэрбэр иккитэ коллектив итэ5элин ылан 14-сыл устата профком председателинэн улэлээн кэллим. Профком чилиэннэринэн миигин кытта утуе суобастаахтык, бэриниилээхтик улэлэстилэр мин коллегаларым уонна оскуола техническай улэьиттэрэ: Павлова В.Я, Христофорова С.М, Федоров Д.Д, Колесова Р.И, Сыромятников И.В, Константинова Н.Е, Оконешникова П.Н, Гаврильева В.Н.
2010-2011уерэх сылыттан нэьилиэкпитигэр сана оскуола тутуллуутугар улэ куускэ, кургуемнээхтик са5аламмыта. Нэьилиэк администрацията,оскуола директора Атласов М.Н. уонна оскуола коллективын ке5улээьиннэринэн улахан марафон тэриллибитэ. Выпускниктар, нэьилиэк олохтоохторо, улуус тэрилтэлэрин салайааччылара бэйэлэрин кылааттарын киллэрэн, оскуола проега оноьуллуутугар куус-кеме буолбуттара.
Биьиги оскуолабыт иьигэр кехтеех, инициативалаах улэьиттэр а5ыйа5а суохтар, кинилэр куруутун бэйэлэрин санаттан сана идеяларын этэн, дьону ке5улээн профком председателигэр куус кеме буолаллар, оскуола чиэьин кемускууртэн хаьан да туора турбаттар. Кинилэр ааттарын умнар табыллыбата буолуо:
Свинобоева А.Е. Сыромятникова М.И. Турантаева М.П. Сыромятников В.В. Федоров Д.Д. Посельский Ф.М. Гаврильева В.Н. Гаврильева Т.Н. Сысолятина З.П. Павлова А.М. Сивцев Ю.М. Мордосова А. Е. Павлова В.Я . Новгородова Т.С. Рыкунова Т.А. Гуляев А. Ф. Макарова Р.Н. Иванова В.С. Оконешникова П.Н. Делигразов Н.В. Христофорова А. Е. Местников И.Р. Христофорова С.М, Зырянов Е.Г,Аммосова Н.Н, Прокопьева М.П, Москвитина Е.В. Яковлева В.П, Муксунов Р.В, Зырянова У.И, Новгородова М.Я, Баишев В.П, Гаврильева В.Н, Гаврильев С.С, Нератова А.С, о.д.а.
2007-2008 уерэх сылыттан 2015-2016 уерэх сылыгар диэри
профком председателинэн улэлээбит
Саха Республикатын уерэ5ириитин туйгуна,
Нам улууьун уонна Партизан нэьилиэгин бочуоттаах олохтоо5о,
педагогическай улэ ветерана Соловьева Г.М.
Поиск
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:af62a00e-60cd-4cb8-92b4-c93a0d651ee4>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://partizansosh.ucoz.ru/index/profsojuznaja_rabota_v_partizanskoj_shkole/0-102", "date": "2018-10-23T13:51:31Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583516194.98/warc/CC-MAIN-20181023132213-20181023153713-00383.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999616146087646, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999616146087646}"}
|
Хатыҥ уутун ыларга билигин ордук табыгастаах кэм
НВК САХА – Ыам ыйын 20 күнүттэн саҕалаан биир нэдиэлэ устата хатыҥ уутун ылар кэм үүнэр. Бу манан дьарыктанар, ону таһынан эмтээх үүнээйини хомуйар Варвара Львова хатыҥ уутун сиэри-туому тутуһан сүүрдүү уонна хатыҥ мас лабаата, сэбирдэҕэ киһи доруобуйатыгар туһалааҕын туһунан кэпсээтэ.
Айылҕа маанылаах маһын алдьатыах иннинэ сиэри-туому тутуһан, Күөх далай, хара тыа иччититтэн көрдөһөн баран биирдэ ылар көҥүллэнэр. Ол курдук бастаан бытыылканы хатыҥҥа баайан баран, утах иһэр туруупканы туһаайан, күн көрөр сирин өттүнэн хатыҥы сэрэнэн тэһэллэр. Хатыҥ уута сүүрбүтүн кэннэ туруупканы түспэт гына баайыллар.
“Хатыҥ уутун сааһыттан тутулуга суох, кыратыттан-улаханыгар тиийэ иһиэхтэрин сөп. Туһалаах битэмиин барыта баар уонна киһини уоскутар, киһи этигэр-сиинигэр баар куһаҕан эттиктэри сайҕаан таһаарар күүстээх. Ордук быарга, ноорго, куртахха уонна, уопсайынан, киһи ис уорганыгар олус туһалаах. Күҥҥэ үстэ биирдии ыстакааны истэххэ, доруобуйа тупсар, көнөр, чуолаан улахан тумуу, тымныйыы кэнниттэн туһаннахха, киһи этэ-сиинэ чөлүгэр түһэр”, – диэн Варвара Львова кэпсээнин салҕыыр.
Дьон олорор сириттэн ыраах үүнэр уонна эдэр хатыҥтан ууну ылар табыгастаах, тоҕо диэтэххэ, эдэр хатыҥ сиртэн ылар күүһэ, битэмиинэ быдан элбэх.
Хатыҥ ытарҕата эмиэ киһи доруобуйатыгар туһалааҕынан биллэр, ол курдук хатаран, үлтүрүтэн баран, итии ууга кутан, биир ыстакааны күҥҥэ үстэ нэдиэлэ устата истэххэ, төбө тымырын кэҥэтэр, кырдьыыны бытаардар иҥэмтэлээх.
“Хатыҥ уутун амтана саахардаах ууга майгынныыр. Кыһын устата морозильникка уга сылдьан, ыстакаан үс гыммыт биирин иһиэххэ сөп. Хатыҥ уутун таһынан, сэбирдэҕэ эмиэ битэмииннээх, балык тылын саҕа буоллаҕына хомуйан баран, күн уота көрбөт, хараҥа сиргэ тэлгэтэн куурдуллар. Дьэ, бу кэннэ сылаас ууга биир кыра ньуоска сэбирдэҕи кутан, үс чаас туруоран баран, күҥҥэ үстэ, биир нэдиэлэ устата иһиллэр. Бу хабахха, бүөргэ ордук туһалаах”, – диэн Варвара кэпсээнин түмүктүүр.
Онон киһи доруобуйатыгар бары өттүнэн туһалаах хатыҥ уутун ылар кэм үүммүтүнэн, айылҕалыын алтыһа, кэҕэ кыыл этэр саҥатын истэ, сайын кэлбитин уруйдуу ойуурга тахсыҥ. –яв//кс
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:33b12a59-ea40-4a47-b4e8-07a2595956d2>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://yakutiafuture.ru/2018/05/27/xaty%D2%A5-uutun-ylarga-biligin-orduk-tabygastaax-kem/", "date": "2018-10-16T04:06:47Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583509996.54/warc/CC-MAIN-20181016030831-20181016052331-00417.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 15, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.