text
stringlengths 258
560k
| source
stringclasses 1
value | meta
stringlengths 435
3.28k
|
|---|---|---|
Бу күннэргэ Баку куоракка саха норуодунай бэйиэтэ Наталья Харлампьева «Доҕорум муус устар» диэн кинигэтэ азербайджан тылынан тахсыбытыгар анаммыт презентация уонна суруйааччылыын көрсүһүүлэр буоллулар.
Наталья Ивановна манна Ататюрк киинин ыҥырыытынан кэллэ. Кинигэ тахсыытыгар, тылбааһын тэрийиигэ бэйиэт, издатель, уопсастыбаннай диэйэтэл, Түүр эдэр суруйааччыларын аан дойдутааҕы холбоһуктарын салайааччы Экбер Гошалы улахан оруоллаах. Кини Наталья Харлампьеваны Ататюрк киинэ тэрийэн ыытар Поэзия бырааһынньыгар бочуоттаах ыалдьыт быһыытынан ыҥырда.
Бу тэрээһиннэр — кинигэ тахсыыта уонна айан, Саха сиригэр олорор, үлэлиир Мохсоҕоллоохтооҕу цемент собуотун дириэктэрэ Алиш Мамедов спонсордааһынын көмөтүнэн олоххо киирдилэр.
Саха норуодунай бэйиэтэ Наталья Харлампьева ааҕааччыларын кытта көрсүһүүлэрэ Сумгаикка лицейгэ, Култуура киинигэр, Бакуга педагогическай университекка ыытылыннылар.
Сүрүн презентация, биллэн турар, Ататюрк киинигэр Бакуга буолла. Манна литературовед, академик, Ататюрк киинин салайааччыта Низами Джафаров Наталья Харлампьева кинигэтигэр үрдүк сыанабылы биэрдэ. Кини этэринэн, Харлампьева поэзията түүр дьахталларын суруйууларын Олжас Сулейменов курдук дьон таһымыгар таһаарар, дириҥ бөлүһүөктүү көрүүлээх, бэйэтин норуотун инникитин ааспыт историятын кытта ситимниир, үрдэтэр, эрэллээх оҥорор ураты күүстээх.
Наталья Харлампьева маны таһынан, Бакуга, Былатыан Ойуунускай “Кыһыл ойуунун” тылбааһын оҥорон бүтэрэн эрэр биллиилээх суруналыыс Аида Эйвазованы көрүстэ, консультация биэрдэ. Итиэннэ Бакуга Бастакы тюркологическай историческай сийиэс буолбут дьиэтигэр сырытта.
Сүрүн хаартыскаҕа: Азербайджан Суруналыыстарын сойууһугар пресс-конференция буолла.
Татьяна МАРКОВА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:935fba48-e76d-403b-ab3d-93650d75bdab>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://sakha.ysia.ru/bakuga-saha-noruodunaj-bejietin-kinigetin-s-rehteetiler/", "date": "2018-10-15T16:47:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583509336.11/warc/CC-MAIN-20181015163653-20181015185153-00265.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000091791152954, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000091791152954}"}
|
“Бородууксуйа – 2050” станцияттан электричкаҕа олорсон биэлсэр биэрэгин таһыгар баар маҕаһыынтан уончалаах уол хас күн аайы биир кэмҥэ кэлэн биэс лиитэрэлээх бытыылкалаах уу атыылаһан барар. Киһи сүөргүлүү көрөрө, мантан иҥнэрэ, омос көрдөххө, суохха дылы. Арай уолчаан итинник кырынарын хас күн аайы ити кэмҥэ кэлэн ааһар Сэмэн Сэмэнэбис муодаргыы саныыр.
— Тукаам, ити туох уутун күн аайы ылаҕын? – диэн биир күн кини станция тохтобулугар туран уолтан ыйытар.
— Иһэр уу ылабын. Манна 20 солкуобай 99 харчы, — диэн хардарар хап-сабар уол.
— Чэпчэки буоллаҕа буолуо, оччотугар? – Сэмэн Сэмэнэбис ити бытыылкалаах уу куоракка төһө сыанаҕа турарын билбэт буолан токкоолоһор.
— Чэпчэки. Дьиэбит таһыгар баар маҕаһыыҥҥа маннык уу 44 солкуобай 51 харчы, — уол “сөпкө гынабын буолбат дуо” диэбиттии сэһэргэһээччитин диэки молооруччу көрдө, чуолкатын уҥа илиитинэн садьыйа бырахта.
— Ээйбиин, быдан чэпчэки эбит буолбат дуо? Кырдьык, сөпкө гынар эбиккин. Ол туох айылаах ыараттылар икки бүк, эһиги маҕаһыыҥҥытыгар? – Сэмэн Сэмэнэбис тохтобултан уҥа турар икки мэндиэмэннээх үрүҥ кырааскалаах маҕаһыыны хайгыы көрдө. Омунугар ол диэки барыах айылаахтык иннин диэки биир хардыыны оҥордо.
— Билбэтим. Ол иһин куруук мантан ылабын, — уол туох эрэ сэкириэти эппит киһилии тутунна, бытыылкалаах уутун хаҥас илиититтэн уҥатыгар көһөрдө, ытыһын көхсүнэн муннун туора сотунна.
— Дьэ, кырдьык, чэпчэки сыаналаах маҕаһыын эбит. Аныгыскыга манна сылдьыллыа, — Сэмэн Сэмэнэбис үчүгэй сири ыйдаран көнньүөрэ түстэ, маҕаһыын диэки өссө биирдэ кыҥастаһан ылла. Онтон тохтуу түһэн баран уолтан салгыы токкоолосто. — Бээ эрэ, оттон, бу хас күн аайы кэлэргэр бырайыаһыҥ төһө буоларый?
— 15 солкуобай. Былырыын сэттэлээхпин диэн албынныыр этим. Онон сэттэ солкуобайга сылдьарым. Бысайын улаатан хааламмын, аны итэҕэйбэттэр, ол иһин бырайыаһы толору төлүүбүн, — уол аҕа саастаах сэһэргэһээччитин кытта эйэргэһэн улахан киһилии дьоһуннук туттан лоп-бааччы кэпсии турда.
— Кэлэ-бара 30 солкуобай буолар буоллаҕа, — Сэмэн Сэмэнэбис тутан турар бакыатын сиргэ уурда, быар кууһунна уонна уҥа илиитин сыҥааҕар даҕайан уолу үөрэтэрдии көрдө. — Оччотугар, доҕоор, итини эптэххэ бу ууҥ сыаната ыараан тахсар ээ, — ахсаан учуутала үөрэнээччилэригэр садаача суоттатаары дуоска иннигэр туран быһаарарын курдук туттан уолга этэр.
— Суох, бу ууну син-биир 20 солкуобай 99 харчыга атыылаһабын, — уол уу тоҕо сыаната ыараан тахсарын өйдөөбөтө, сэһэргэһээччитин диэки эмиэ молооруччу көрөн ылла.
— Чэ, суоттаан көрүөххэ. Бу ууҥ сыаната 20 солкуобай 99 хаппыайка. Бырайыаһыҥ 15 солкуобай. Оччотугар кэлэ-бара 30 солкуобайы барыыгын. 20 солкуобай 99 хаппыайкаҕа 30 солкуобайы эптэххэ хас буоларый? – Сэмэн Сэмэнэбис бинсээгин сиэбиттэн былатыагын таһааран ачыкытын сотордуу тэриннэ.
Уол кэтэҕин тарбанар. Билбэт киһитэ кэлэн кинини эксээмэннээн эрэрин сөбүлээминэ сири кымыстыыр, ааһар дьону көрүтэлиир.
— Хайа, хас эбитий? – Сэмэн Сэмэнэбис ачыкытын күн уотугар кыҥастаһан көрө-көрө соторун быыһыгар ыйыталаһар.
— 55 солкуобай 99 харчы, — диэн толкуйдаан-толкуйдаан баран хардарар уол.
— Ити дии. Оттон дьиэҥ таһыгар баар уу төһө сыаналааҕый? – Сэмэн Сэмэнэбис ачыкытын ыраастаан бүтэн сиэбигэр былатыагын суулу тутан угарын быыһыгар салгыы туоһулаһар.
— 44 солкуобай 51 харчы, — хап-сабар хардарар уол.
— Оччотугар төһөнөн ыарахан буолан тахсарый? 55,99 көҕүрэтэҕин 44,51. Төһө буоларый?
Уол бу садаачаны суоттууруттан куотуон баҕарда. Сэһэргэһээччититтэн тэскилээри уҥа-хаҥас көрүтэлээтэ да, баран олоруох да, туруох да сири булбата. Онуоха эбии төһө да биэс лиитэрэлээх уу чэпчэки курдугун иһин өр биир илиигэ тутан турдахха, ыарахана сүрдээх. Илиититтэн илиитигэр төттөрү-таары хачайдаан баран сиргэ уурда, ким эрэ илдьэ баран хаалыа диэбиттии атаҕынан кыпчыйда, төбөтүн садьыс гыннаран сирэйигэр түспүт чуолкатын көннөрүннэ.
— Таак, биэс уон биэстэн түөрт уон түөрдү, уон биир буолар. Онтон тоҕус уон тоҕустан биэс уон биири. Таак, уон биир сыалай… – уол салгыы суоттаан муҥнанар.
— Уон биир солкуобай түөрт уон аҕыс хаппыайка буолар, — Сэмэн Сэмэнэбис уол суоттуурун кэтэһэ сатаан баран бэйэтэ этэр. — Оччотугар дьиэҥ таһыттан атыыласпытыҥ судургу буолбатах дуо? – уонна уол кыһалҕатын быһаарбыт киһи быһыытынан сиэбиттэн эмиэ былатыагын таһааран аны күн уотуттан сирэйигэр көлөһүн бычалыйбытын сотунна, онтон төттөрү суулаан сиэбигэр угунна. Санаата көнньүөрэ түстэ.
— Суох, уум сыаната ыараабат, — уолчаан чочумча тура түһэн баран санаатын таһыгар таһаарда.
— Бырайыаһыҥ сыанатын эптэххэ, ыараан тахсар эбээт. Хас күн аайы 55 солкуобай 99 хаппыайканы барыырыҥ дуу эбэтэр 44 солкуобай 51 хаппыайкаҕа ханна да барбакка эрэ дьиэҥ таһыттан ыларыҥ дуу? Арай чэ бу мантан биир сырыыга элбэх ууну ылар буоллахха, барыһырыахха сөп. Онтон атын дьиэҥ таһыттан ылбытыҥ быдан судургу, — Сэмэн Сэмэнэбис кассир дьахтар тимир харчылары биир-биир ааҕан ытыһыгар түһэрэн ыларын курдук садаача төрдө-төбөтө ханна сытарын чаас-чааһынан арааран быһаарар.
— Суох, биир сырыыга элбэх ууну кыайан ылбаппын, кыайбаппын, — уол бытыылкалаах уутун бигээн көрөр, илиитигэр ылаары гынан иһэн төттөрү уурар.
— Оччотугар дьиэҥ таһыттан ыл ээ, ууну, — Сэмэн Сэмэнэбис кэпсэтэн бүттүбүт диэбиттии сиргэ уурбут бакыатын илиитигэр ылла, эргим-ургум тутан, суулаан хонноҕун анныгар угунна.
— Суох, ылбаппын, манна чэпчэки сыаната, — уол билбэт киһитэ тоҕо дьиэтин таһыттан ууну ыллара сатыырын олох өйдөөбөтө, арааһа тугу эрэ сыыһа эттим дии санаан хоруйун өссө биирдэ чуолкайдаан эттэ.
— Тоҕо? Сибилигин аҕай быһаардым буолбат дуо, мантан ыларыҥ ыарахан буолан тахсар диэн. Эбэтэр маннааҕы уу амтана атын дуу? – Сэмэн Сэмэнэбис уол өйдөөбөтүттэн кыратык кыйаханан ылла.
— Суох, амтана син-биир.
— Оччотугар дьиэҥ таһыттан ыларыҥ ордук, — Сэмэн Сэмэнэбис быһааран бүттүм диэбиттии кытаанахтык эттэ.
— Онно ыарахан, — уол иннигэр сөдөллөн турар улахан киһи бу маҕаһыыҥҥа уу чэпчэки сыаналааҕын өйдөөбөтөҕүттэн бэйэтэ да ыксаата, мөҕүллэн эрэрин сэрэйэн бытыылкалаах уутун ылан туора хаамта.
— Тууй-сиэ, бу да уол. Ахсааҥҥа ким үөрэтэрэ буолла, киһи быһааран, суоттаан биэрдэҕинэ, өйдөөбөт дуу? Этэбин ээ, бу ууну мантан ыларгынааҕар, дьиэҥ таһыгар турар маҕаһыынтан атыыласпытыҥ быдан чэпчэки буолар диэн. Күн аайы бырайыастыын баҕастыын элбэҕи төлүүгүн, — Сэмэн Сэмэнэбис хонноҕун анныгар кыбыммыт бакыатын уларытан атын өттүгэр көһөрдө, уолу батыһа хааман кэлэн умса көрөн туран хаастарын түрдэһиннэрэн хас биирдии тылын кытаанахтык уонна чуолкайдык эттэ.
— Уу сыаната бу маҕаһыыҥҥа чэпчэки дии, тоҕо оччоҕо мин ыарахан сыанаҕа ылыахпыный? – уол молооруйбут сирэйэ өссө уһаата, билбэт киһитин диэки өйдөөбөтөхтүү көрдө, ыксаата.
— Оттон бырайыаскын эптэххинэ ыараан тахсар диибин ээ. Эбэтэр тугу эрэ өссө ылаҕын дуу? Дьонуҥ төһө харчыны биэрэллэрий? – Сэмэн Сэмэнэбис дьэ манна кэлэн буккулунна, кини өйүгэр сатаан хоторбото, уолу дьоно тоҕо бу маҕаһыыҥҥа ыыталларын.
— Аҕам бу маҕаһыыҥҥа чэпчэки сыаналаах уу баар, ону ылаар диэн 21 солкуобайы биэрэр. Ийэм кэлэргэр таһаҕастаах кэлэҕин саатар кэлэргэр бырайыастан диэн 15 солкуобайы биэрэр. Оттон эбэм оскуолаттан сылайан кэлэн баран төттөрү бараҕын диэн дьиэбиттэн маҕаһыыҥҥа кэлэрбэр 15 солкуобайы биэрэр. Вот так вот! – уол ити кэнники тылларын бу кэмҥэ станцияҕа кэлбит электричкаҕа киирэн иһэн эттэ. Сэмэн Сэмэнэбис саҥа садаачаны төбөтүгэр эргитэ саныы-саныы тохтобулга алааран туран хаалла, хонноҕор кыбыммыт бакыата сиргэ түспүтүгэр да кыһаммата.
Аграфена КУЗЬМИНА, Крым, Алушта.
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:197c9653-0030-4df2-a646-67df1754674e>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://www.edersaas.ru/uulaah-uol-kepseen/", "date": "2018-10-21T08:41:27Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583513804.32/warc/CC-MAIN-20181021073314-20181021094814-00120.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бүлүү педколледжын студеннара Москва — Санкт Петербург куораттарынан киэн программалаах туурга баран кэллилэр. Бастатан туран, студеннарга Республика бастакы Президена Михаил Ефимович Николаевтыын көрсүһүү долгутуулаах түгэнэ тосхойбута.
Михаил Ефимович Бүлүү коллеһыгар 3 этээстээх бэртээхэй таас дьиэни туттаран, Бүлүү түөлбэ эрэ буолбакка Республика бүттүүнүн ыччата үөрэнэр-сайдар усулуобуйатын олохтоохтук тэрийбит үтүөтүн хас биирдии Бүлүүгэ үөрэммит устудьуон өрүү махталынан ахтар. Москваҕа Республика Представительствотыгар Юрий Степанович Куприяновтыын көрсүстүлэр. Төгүрүк остуол тула үөрэх, сайдыы, ыччат политикатын туhунан санаа атастастылар, колледжтарын үлэтин кэпсээтилэр, 95-с сыллаах үбүлүөйдэрин көрсө аны сайын Москваҕа, Санкт Петербурга буолуохтаах ыһыах тэрээһиннэригэр кыттар былааннарын тириэртилэр. Москваҕа үөрэнэр биир саастаахтарын, үөлээннээхтэрин, «Айтал» диэн устудьуоннар түмсүүлэрин лидердарын кытары алтыстылар, Кинилэр киин куораттарга cаха ыччата хайдах тэринэн — дьаhанан сылдьалларын, үөрэхтэрин туһунан ирэ-хоро билиhиннэрдилэр, улахан киэҥ эйгэҕэ тахсар билиҥҥи кэм ирдэбилэ диэн сүбэлээтилэр, биһиэхэ үөрэнэ кэлин диэн ыҥырдылар, биһиги көрсүөхпүт, бэйэбит кэккэбитигэр үөрэ -көтө ылыахпыт диэтилэр.
Айан биир саамай интэриэһинэй түгэнинэн алтынньы 14-гэр Саха республикатын былааҕын күнүгэр түбэһиннэрбит курдук аан дойду үрдүнэн 19-үс төгүлүн ыытыллар ыччат фестивалын арыллыытыгар карнавальнай шествияҕа кыттан ылыы үөрүүтэ-көтүүтэ буолла. Инньэ гынан Бүлүү педколледжын устудьуоннара Аан Дойду ыччатын cомоҕолооһун, норуоттар икки ардыларыгар бигэ ситими олохтооһун курдук үтүө санаалаах Ыччат 19-үс фестивалын историятыгар киирдибит диэн киэн тутта кэпсиэхтэрин сөп. Бу парад – шествие Кыһыл болуоссат таһыттан Васильевскай спусктан күнүс 3 чаастан саҕаламмыта.
Оттон салгыы оҕолор Кыһыл болуоссакка турар ГУМ-на арыллыбыт Улуу Октябрьскай революция 100 сылыгар аналлаах Аан дойду таһымнаах «Муода – норуокка» диэн выставкаҕа кытыннылар. Кыргыттар колледжка улэлиир «Сандаара» диэн муода студияларыгар оҥоһуллубут хотугулуу матыыптаах киэргэллэри көрдөрдүлэр уонна выставка Лауреаттарынан буоллулар. Маны таһынан Россияҕа экология сылыгар аналлаах экологическай выставкаҕа сырыттылар.
Санкт Петербурга тиийэн Республика Представительствотыгар «Сайдыс» студеннар түмсүүлэрин бастыҥ ыччаттарын кытары көрүстүлэр, Санкт — Петербург 2-ис нүөмэрдээх комбинированнай оҕо уһуйааныгар, Василеостровскай оройуонун 106 –ыс оскуолатыгар музейга, 2-ис кылаастарга аһаҕас уруокка, дьарыктарга сырыттылар, опыт атастастылар. АИ Герцен аатынан университекка, Хотугу норуоттар институттарыгар үөрэнии усулуобуйатын билистилэр.
Студеннар Бүлүү педколледжыгар 43 сыл математика учууталынан үлэлээбит, билигин Москва куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор педагогическай үлэ ветерана, Үлэҕэ килбиэнин иһин мэтээл кавалера, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Орто анал үөрэхтээһин туйгуна Крылова Валентина Ивановнаны 80-уон cааһын туолар ытык бэлиэ үбүлүөйүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлээтилэр, көрсүһүү дьоро киэһэтин Валентина Ивановна уола Ил — Түмэн депутата Окоемов Юрий Константинович тэрийдэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2f4b8f9d-0708-4ed4-abbb-5031a46d6755>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "https://vilcollege.ru/2017/11/ychchat-ajannyyr-yyra-ke-iir/", "date": "2018-10-20T07:37:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583512592.60/warc/CC-MAIN-20181020055317-20181020080817-00366.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009298324585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 16, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009298324585}"}
|
МорПех, http://ysia.ru/obshhestvo/verhovnyj-hural-tyvy-okazhet-pomoshh-postradavshim-ot-pavodka-v-yakutii/
http://storm24.media/news/8467
http://iltumen.ru/content/verkhovnyi-khural-tyvy-okazhet-pomoshch-postradavshim-ot-pavodka-v-yakutii
http://yakutia24.ru/news/obshchestvo/47967-verkhovnyj-khural-tyvy-okazhet-pomoshch-postradavshim-ot-pavodka-v-yakutii
Генерал Притузов племяннига Виктор Федоров сыллаа5ы дохода 140 миллион, ол эрэн биир да миллионы биэ
ол эрэн Виктор Федоров биир да миллионы биэрбэтэ!!!
Хата тувинецтар көмөлөһөллөр.
Позор олигарху Виктору Федорову, который каждый год получает доход минимум 140 миллионов!!
Столичнай Рынок эмиэ Виктор Федоров киэнэ дии...
Дьаабы скупердяй!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:540ed067-8a33-4099-be81-fc0bdb9e7059>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4383439", "date": "2018-10-16T15:25:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583510754.1/warc/CC-MAIN-20181016134654-20181016160154-00264.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.4867503046989441, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.4867503046989441, \"rus_Cyrl_score\": 0.1918693333864212, \"bxr_Cyrl_score\": 0.03296549245715141, \"kaz_Cyrl_score\": 0.03124108351767063, \"alt_Cyrl_score\": 0.021816156804561615, \"mrj_Cyrl_score\": 0.021684523671865463, \"krc_Cyrl_score\": 0.019151367247104645, \"tat_Cyrl_score\": 0.01800166442990303, \"bak_Cyrl_score\": 0.01754334196448326, \"koi_Cyrl_score\": 0.014101754873991013, \"oss_Cyrl_score\": 0.013054740615189075, \"mhr_Cyrl_score\": 0.01033733319491148, \"che_Cyrl_score\": 0.010271497070789337}"}
|
Бастакы Президени кытта көрсүһүүгэ Туймаада туонатыттан эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан кытта кэлбиттэрэ. Талыллан, сүүмэрдэнэн, ыҥырыллан кэлбит ыалдьыттарбыт тугу сэһэргииллэрий?
Эрдэһит хамаҕатталар
Тэрээһиҥҥэ биир бастакынан кэлбит ыалдьыттарбытын үөрэ көрсөбүт.
Адриана Данилова, IX кылаас, Саха-француз лиссиэйэ, Хамаҕатта, Нам:
– Куонкурус туһунан учууталым Алена Николаевнаттан истибитим. Мин биир боппуруоһу толкуйдаан ыыппытым. Михаил Ефимовичтан Россия регионнара төрөөбүт тылларын үөрэтиилэрин, бэйэлэрин тылларынан саҥаралларын бобор-хаайар туһунан туох санаалааҕын ыйытыахтаахпын.
Виталий Никитин, VI кылаас, Саха-француз лиссиэйэ:
– Ыйытыыбын толкуйдуурбар ийэм көмөлөспүтэ. Улаханнык долгуйбаппын. Мин лиссиэйбэр киһи кэрэхсиир учуутала элбэх. Оттон Михаил Ефимович ханнык учууталын ордук күндүтүк саныырын билиэхпин баҕарабын.
Экология долгутар…
Айталина Сидорова, Бэрдьигэстээх, Горнай:
– Көрсүһүүгэ ыҥырбыттарын соһуйа, долгуйа истибитим. Учууталбар Мария Ивановнаҕа эрийэн эппит этилэр. Мин ыйытыым маннык: «Бу күннэргэ Мэҥэ Хаҥаласка метаноловай собуот тутуутун туһунан улахан мөккүөр тахса турар. Сорох дьон туһалаах диир. Оттон атыттар ийэ айылҕабытын алдьатыа, Өлүөнэ өрүспүтүн киртитиэ диэн дьиксинэллэр, утараллар. Маннык тутуу Саха сиригэр туһалаах, наадалаах дуо?»
Чэмэлиинэ Павлова, Бэрдьигэстээх, Горнай:
– Михаил Ефимович Николаев – Саха сирин Бастакы Президенэ. Кини биһиги өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар оҥорбут үтүөтэ, өҥөтө элбэх. Тэрилтэлэр оҥорон таһаарар уонна дьон бөҕүн-саҕын переработкалыыр, утилизациялыыр, улахан кыһалҕаны суох гынар туһунан туох санаалааҕын ыйытыам.
“Дойдулар
сыһыаннаһыыларын
интэриэһиргиибин”…
Алеша Эверстов, XI кылаас, Кэбээйи Е.Е. Эверстов аатынан орто оскуолата:
– Маннык куонкурус биллэриллибитин “Кэскил” хаһыаттан ааҕан билбитим. Учууталым Вера Николаевна Заровняева: “Историяны уонна дипломатияны интэриэһиргиигин. Ол туһунан ыйытарыҥ ордук буолуо”, – диэн сүбэлээбитэ. Онон Бастакы Президентэн Крым, Донбасс, Косово, Каталония туһунан тугу саныырын ыйытыам.
Михаил Николаев – Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай, политическай, култуурунай, духуобунай сайдыытыгар улахан кылааты уурбут ытык киһибит. Оскуолам, нэһилиэгим, бүтүн Кэбээйи улууһун аатыттан Бастакы Президеммитин 80 сааһын туолар өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн, ону таһынан Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 385 сылынан, СӨ Конституцията ылыллыбыта 25 сылынан итии-истиҥ эҕэрдэбин тиэрдэбин. Кытаанах доруобуйаны уонна Сахатын сирин туһугар өссө да үлэлии турарыгар баҕарабын.
Бу сааһыгар сөбө суох дуоспуруннаах, боччумнаах уолу, улахан киһилии көрүүтүн, дьоһун тылын-өһүн хайгыы иһиттибит. Алеша историк эбэтэр химик-биолог буолар баҕа санаалаах. “Урут “Кэскил” хаһыаты кылааһынан суруйтарар этибит. Кэлин оҕолор, улаатан дуу, хайдах дуу, соччо аахпаттар. Мин тапталлаах хаһыаппын билигин да суруйтарабын. Хас да матырыйаалым тахсыбыта. Өссө улуустааҕы хаһыаппар эмиэ бэчээттэнэбин”, – диир.
“Кэскили” ааҕабыт”…
Уруйдаана Афанасьева, “Эрчим” пост, сал. А.И. Афанасьева (Дүллүкү, Үөһээ Бүлүү):
– Өр толкуйдаабыппыт. Мин үс ыйытыыны ыыппытым. Онтон “Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, ханнык саха суруйааччытын сөбүлээн аахпыккыный” диэни талбыттар. Бэйэм Сэмэн Данилов хоһооннорун умсугуйан ааҕабын. Историяны, нуучча тылын ордоробун.
Михаил Ефимовичка доруобуйаны, куруук үөрэ-көтө сылдьарыгар, уһуннук, дьоллоохтук олороругар баҕарабын.
“Кэскил” хаһыаты кырабыттан ааҕабын, суруйууларым хаста да тахсыбыттара. Кэпсээннэри ырытабын. “Кириитикэлиир сорудахха” кыттыбытым. Түмүгүн долгуйа күүтэбин.
Дайаана Федорова, VI кылаас, Дүллүкү, Үөһээ Бүлүү:
– Бэйэм спорду өрө тутабын. Сүүрүүнэн дьарыктанабын. Ол иһин Михаил Николаевтан: “Улахан дьоҥҥо “Манчаары” оонньуулара ыытыллар. Оттон оҕолорго аналлаах маннык өбүгэ оонньуулара баар буолуо дуо?”, – диэн ыйытаары кэлбитим. “Кэскили” сөбүлээн ааҕабын. Ордук бүтэһик балаһаҕа тахсар айымньылары.
(Салгыытын «Кэскил» хаһыат 46 №-гэр аах).
Кэпсэттэ Айыына КСЕНОФОНТОВА.
Василий ПАК түһэриилэрэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bf1b896b-a569-4c04-8bdf-439ca036db15>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://keskil14.ru/m-e-nikolaev-biir-ki-i-leliirin-leleetim/", "date": "2018-10-18T14:50:00Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511872.19/warc/CC-MAIN-20181018130914-20181018152414-00128.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Клавдия Ивановна Иванова Таатта, Чымнаайытыттан төрүттээх. Кини туоһунан дьарыктаммыта 20-тэн тахса сыл буолла. «Бастаан саҕалыырбар туос иһит тигиитин туһунан ханна да булан аахпатаҕым», – диэн этэр. Туоһунан дьарыгырарыгар билбэтиттэн, сатаабатыттан сыыһа-халты туттуу уустуктарын көрсөн эрэйдэммитэ. Кэлин семинардарга сылдьан, ийэтин уонна олохтоох кырдьаҕастартан сүбэлэрин ылан ииһэ сыыйа табыллан барбыта. «Улуус улуус иистэнньэҥнэрин туостан оҥоһуктара, ойуута-мандара тус-туспа кэпсиирдээх, суолталаах, ойуулаах, сииктэрин арааһа, анньыылара сүрдээх элбэх», – диэн сөҕө этэр. Клавдия Ивановна сыыйа үлэтэ таһаарыылаах буоларыгар ийэтэ уонна Мандар Уус этиилэрэ улахан сабыдыаллаахтар.
– Клавдия Ивановна, эн идэлээх киһи быһыытынан туоһу ылыы сиэрэ-туома хайдах оҥоһулларын бэркэ билэр буолуохтааххын?
– Туос үчүгэйдик хоҥнубут кэмигэр, ортотунан бэс ыйын бүтүүтүттэн от ыйын ортотугар дылы хастанар. Туос эрдэ кэлбит дьылга эрдэлээн, хойутаабыт дьылга хойутаан хоҥнор. Кураан сайын болдьоҕун иннинэ сыстан хаалар, онон ардахтаах сайын атырдьах ыйыгар диэри туоһу хастыахха сөп.
Туос хастанар болдьоҕо дойдуҥ хоту-соҕуруу баарыттан эмиэ иннин-кэннин диэки сыҕарыйан биэриэн сөп. Күлүк сиргэ үүммүт хатыҥ туоһа хойут хоҥнор. Туоһу хастыыр болдьох биир бэлиэтинэн хатыы (шиповник) сибэккитэ ситиитэ буолар.
Туоһу хастыырга саха быһаҕа, эбэтэр сытыы төбөлөөх быһах туттуллар. Үчүгэй туос диэтэххэ, мас тэмэлдьитин алдьаппакка хайа баһыллар уонна оргууй быһах төбөтүнэн араарыллар. Хайа суруйбут сирбитин хатыҥ бэйэтин буорунан-сыыһынан абырах курдук сотон кэбиһэҕин, оннук түбэлтэҕэ хатыҥ өлбөт. Хастаммыт туос уорҕата халыҥ, өрөҕөтө ыраас, мутуга суох, хабырыттаҕаһа элбэх буоллаҕына үчүгэй туос аатырар. Туоһу хастаан баран дьиэҕэ киллэрэн суулаан, эбэтэр пластаны бэйэ-бэйэтин үрдүгэр ууран пресстээн умуһахха уураҕын. Оччоҕо туос дьүһүнэ тупсар. Харатыҥы саһархай өҥнөннөҕүнэ бөҕөргүүр. Туоһу хастыах иннинэ сири-дойдуну арыылаах алаадьынан аһаталлар, алҕаныллар. Сиртэн-дойдуттан көрдөһөн, көҥүл ылан эрэ баран туоһу хастаныллар. Манна наһаа күүстээх церемонияны ыыппакка, ким хайдах саныырынан, өйдүүрүнэн айылҕаны аймаабакка көрдөһөллөр. Туоһу бэлэмнии хастыы барыах иннинэ лесхозтан көҥүл ыларын булгуччулаах.
– Оттон хастаныллыбыт туоһу хайдах харайабытый?
– Хастаныллыбыт туоһу харайбакка хоннордоххо туос үрүҥ өттүн диэки эриллэн, түүрэ тардыбытынан барар. Онон дьиэҕэ аҕалаат да харайар ордук. Туос иһити тигэргэ чапчааһыҥҥа уонна куругар өҥнөөх туос наада буолар. Туоһу сыстыбытын кэннэ, о.э. атырдьах ыйын ортотун диэки хастаан ыллахха, туос ис өттүгэр тэмэлдьи диэн ааттанар чараас хос араҥалаах буолар. Тэмэлдьилээх туоһу сытыара түстэххэ өҥө уларыйан бороҥ туос буолар.
– Туоһунан киэргэли, иһити, малы-салы оҥоруу туох уустуктардааҕый? Төһө үйэлээҕий?
– Туоска тигии, оҥоруу таҥаска үлэлиирдээҕэр чыҥха атын. Талбытынан имигэстик тутан туоһу ойуулуур, тигэр уустуктардаах буоларын хас биирдии киһи үксэ билэр буолуохтаах. Илииигинэн иһит-хомуос тигэргэ, киэргэл оҥорорго, идэтийиигэ элбэх үлэ эрэйиллэр уонна баҕа наада. Туоһунан оҥоһук эмэҕиримтиэтэ суох, үйэлээх буолар. Күн бүгүнүгэр диэри археологтар сүүһүнэн сыллар аннараа өттүлэригэр көмүллүбүт, туоһунан хамса курдук чороччу эриллибит дьон уҥуохтарын булуталыыллар.
– Аны туоһу хастаан баран сатаан харайбатым, туһамматым, оччотугар тус бэйэбэр куһаҕаны дьайбат дуо?
– Туоһу сөрүүн сиргэ уурар ордук. Итии, наһаа кураанах сиргэ туос хатан тосто, хайда сылдьар буолар. Итинник туоһу сылаас ууга уган, сымнатан эрэ баран туттуохха сөп. Туостан тигэр, оҥорор иистэнньэҥ сыллааҕы соҕотуопкатын бэйэтэ үлэтин объемуттан көрөн хастыыр. Хатыҥ киһи доруобуйатыгар улахан сүҥкэн суолталааҕын бары билэбит. Ол курдук Мандар эппитинии «туоһунан иһит тигээччилэр уһун үйэлэнээччилэр» диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрин туоһулуур. Кини билэр туосчуттара бары уһун үйэлээхтэр эбит. Онон туос туттуллубакка да хааллаҕына, киһи доруобуйатыгар куһаҕаны дьайбат дии саныыбын.
– Оһуор наһаа элбэҕи кэпсиир. Хас биирдии оһуор суолталаах. Ону туоска ойуулуургутугар төһө тутуһаҕытый?
– Хас биирдии оһуор туспа кэпсиирдээх, суолталаах. Ону таһынан бу ойуулар киһи айылҕа оҕото буоларын туоһулуур дириҥ ис хоһоонноохтор. Туоска ойуулуурбутугар оһуордары тутуһабыт. Манна хас биирдии иһити, киэргэли оҥорорбутугар быһыытын, ойуутун-оһуорун син биир көрөҕүн. Холобур, кийиит кыыска маллаах иһити бэлэхтииргэ оһуорун арыый намчы, кэрэ соҕус оҥороҕун. Онтон саастаах ийэҕэ, эбээҕэ оһуорун арыый уустук, хойуу гынан биэриллэр. Тоҕо диэтэххэ бу ийэ буолан төрөөн-ууһаан ууһун тэниппит диэн бэлиэ буолар.
– Клавдия Ивановна, инникитин туох былааннааххын уонна туоһунан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?
– Туос тигиитин ымпыгын-чымпыгын, кистэлэҥин билиҥҥэ диэри илдьэ кэлбит аҕыйах киһи баар. Кинилэр билиилэрин-көрүүлэрин, идэ кистэлэҥнэрин тугу да мүччү түһэрбэккэ харыстаан хаалларан, сүппүтүн сөргүтэн, өссө байытан иһэр сорук турар. Туос иһити талахтаан-силистээн, ойуулаан-мандардаан тигии аан дойдуга биһиэхэ сахаларга эрэ баар. Ону сүтэрэн, симэлитэн кэбиһэрбит хайдах да табыллыбат. Билигин син улуус аайы туоһунан дьарыктанар оҕолору, улахан да дьону үөрэтэр биирдиилээн дьон баалларыттан үөрэбин.
Аныгы үйэ хаамыытынан диэххэ дуу, билигин интернет ситимигэр, ватсап нөҥүө сахалыы таҥастан туоска тиийэ иис группалара бааллар. Онно үөрэниэн баҕалаах эдэр ыччаттан саҕалаан ийэлэр, эбэлэр бааллара үөрдэр. Ол кэрэхсэбиллээх суол. Онон туоһунан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо этиэм этэ, өбүгэлэрбит умнуллан эрэр иистэрин сөргүтэн билиҥҥи да, инники да көлүөнэлэргэ бу үтүө үгэспит хааларыгар, өссө үчүгэйдик сайдарыгар бары үлэлэһиэххэйиҥ, саха норуотун материальнай култууратын быстыспат сорҕото буоларын бары өйүүргүтүгэр ыҥырабын.
Любовь ПОРТНЯГИНА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c3a504b5-c2d9-4bb2-9138-5c1602c1ce84>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://tuymaada.ru/obshchestvo/tuos-ohuorun-toyuga?qt-logintabs=1", "date": "2018-10-18T14:13:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511872.19/warc/CC-MAIN-20181018130914-20181018152414-00128.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
|News topics|
|Политика.Митинги. Пикеты. Партии [825]|
|Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [173]|
|Суд-закон.МВД.Криминал [1104]|
|Право, закон [240]|
|Экономика и СЭР [749]|
|Власть Правительство Ил Тумэн [988]|
|Мэрия, районы, муниципалитеты [340]|
|Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [149]|
|Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [450]|
|Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [110]|
|Коррупция [770]|
|Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [214]|
|Социалка, пенсия, жилье [238]|
|ЖКХ, строительство [122]|
|Образование и наука. Школа. Детсад [193]|
|Люди. Человек. Народ. Общество [131]|
|АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [608]|
|Алмазы Анабара [160]|
http://alanab.ykt.ru//
|Земля. Недра [216]|
|Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [314]|
|СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [101]|
|Промышленность [42]|
|Нефтегаз [244]|
|Нац. вопрос [261]|
|Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [64]|
|Дьикти. О невероятном [165]|
|Выборы [628]|
|Айыы үөрэҕэ [8]|
|Хоһооннор [5]|
|Ырыа-тойук [16]|
|Ыһыах, олоҥхо [78]|
|Култуура, итэҕэл, искусство [327]|
|История, философия [164]|
|Тюрки [76]|
|Саха [110]|
|литература [30]|
|здоровье [372]|
|Юмор, сатира, критика [11]|
|Реклама [6]|
|Спорт [117]|
|В мире [80]|
|Слухи [25]|
|Эрнст Березкин [88]|
|Моё дело [109]|
|Геннадий Федоров [11]|
|BingHan [4]||
|Main » 2016 » Тохсунньу » 23 » Таабырыннардаах поэт дьахтар (Венера айар үлэтэ)
Таабырыннардаах поэт дьахтар (Венера айар үлэтэ)
|21:46 |
Таабырыннардаах поэт дьахтар
Суруйааччы дьахталлар, поэт дьахталлар.
(Венера айар үлэтэ)
Бу тыллары иһиттэхпинэ, мин харахпар, бастатан туран, Анастасия Сыромятникова, Валентина Гаврильева, Варвара Потапова, Наталья Харлампьева дьүһүннэрэ көстөн кэлэр. Кинилэр бэриэтчиктэрин Анна Неустроеваны 2000 сыллаахха саҥа аахпытым.
Аны туран, 90-с сылларга дьахтар поэттар халҕаһалыы анньан киирбиттэрэ, чараас-халыҥ кинигэлэри сыттык анныгар ууруна сылдьан ааҕыллар буолбута. Кинилэр чугас дьүөгэлэрим кэриэтэлэр. Миэхэ эрэ кистээн ис эйгэлэрин арыйар курдуктар...
Чуортан, Чуукаартан, Василий Сивцевтэн, Рафаэль Баҕатаайыскайтан саҕалаан, учуонайдарга К.Д.Уткиҥҥа, Б.Н.Поповка, Н.Н.Тобуруокапка, Г.С.Поповаҕа – Санаайаҕа, В.С.Семеноваҕа уо.д.а. тиийэ билиһиннэрбитинэн, ырыппытынан барбыттара.
Хаһыаттарга литератураны көннөрү таптааччылар даҕаны санааларын аһаҕастык этинэллэрэ. Дөрүн-дөрүн поэт кыргыттар көрсүһүү оҥороллоро, кинигэлэрин сүрэхтииллэрэ. Оннук көрсүһүүлэри Умсуура, Сайа оҥорбуттарын Бүлүүгэ олорон истибитим. 1993 сыл от ыйыгар Дьокуускайга уоппускабар кэлэ сылдьан, Венера «Босхолонуу» диэн хоһооннорун бастакы кинигэтэ сүрэхтэниитигэр А.С.Пушкин аатынан библиотека оччотооҕу ханнык эрэ кыараҕастыҥы саалатыгар соһуччу түбэһэн сылдьыбытым. Өссө тыл эппитим.
Көрсүһүүнү иилээн-саҕалаан ыытааччы поэт Моисей Ефимов этэ. Ырытыыны Б.Н.Попов оҥорбута. Эдэр истээччилэр элбэхтэр этэ, биирдэрин да билбэтим. Власовы өйдөөн хаалбыппын.
Ити кэмтэн ылата Венера поэзиятын ханна көрдүм даҕаны ааҕан иһэр буолбутум, биири да сыыска түһэрбэккэбин. Венера Николаевна икки хоһоон кинигэлээх. Иккиһэ «Сипсиэрдэр» 1996 с. «Бичиккэ» тахсыбыта. Бастакыта «Босхолонуу» 1993 с. Сунтаарга бэчээттэммит.
Петрова Венера Николаевна – ВЕНЕРА 1995 с. СР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Кэпсээннэрин, сэһэннэрин, эсселэрин
кинигэлэрин барытын киллэрэн туран тоҕус кинигэлээх. Бастакы кинигэтиттэн уратылара Дьокуускайга «Бичиккэ» тахсыбыттар.
Венера поэт быһыытынан билиниини ылбыта, үгүстэр таптаабыттара. Сорохтор кини дьикти эйгэтин өйдөөбөтөх да буолуохтарын сөп. Ол кини поэзията уустугуттан, философскайыттан. Уонна, мин санаабар, хоһоонноругар толкуйа бэрдиттэн.
Билиҥҥи кэмҥэ, киһи да күлэр, «наһаа сахатымсыйаары гынныбыт» диэн санааттан буоллаҕа, сорох этиилэрбитин үгэс курдук нууччалыы быһааран биэрдэхпитинэ сатанар. Холобур, үөһэ суруйбуппун тылбаастаатахха: «В стихах Венеры много смысловой нагрузки», - диэн буолар. Мин бэйэм, ааҕааччы быһыытынан, киһини толкуйдатар хоһооннору сөбүлүүбүн. Ырыа тылын курдук наһаа сууххай, уллуҥ суолун курдук олус боростуой хоһооннору ааҕан иһэн ханнан хаалааччыбын, кинигэм долбуурум саамай үөһэтигэр уурааччыбын.
Венера төрөөбүт, пионер-комсомол буолан өрөгөйдөөн үүнэн испит Сэбиэскэ й Сойууһа, сүбэлэтэ үөрэммит былааһа эстэн, аан талҕа буоларын саҕана хоһоон толоонугар чиҥник үктэммитэ. Мин санаабар, ыал маанытык иитиллибит соҕотох атаах оҕото мунан-тэнэн, муннукка ытыырын хата поэзия быыһаабыт быһыылаах. Тыл киниэхэ тыын укпут, тылы тылыннара сатыы сылдьан олох мөкү өттүгэр умньамматах, төһө даҕаны олох ыарахаттарын көхсүгэр сүктэр. Венера тус олоҕор кэргэнтэн арахсыы абатын-сататын, оҕону хомолтолоохтук сүтэрии иэдээнин билбит киһи...
Сахалар суругунан айымньылара сүр күүстээх, иччилээх тыллаах поэзиянан саҕаламмыта диэтэхпинэ улахан мөккүөр тахсыбата буолуо. Ама ханнык атын омуктар биһиги Алампабытын, Өксөкүлээхпитин билиммэт буолуохтарай?! Кинилэр кэннилэринээҕи да эр дьон поэттарбыт кэрэмэстэр: Ойуунускай, Арбита, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Тобуруокап, Кындыл, Сэмэн Данилов...
Сэбиэт былааһа эстээтин кытта эр дьон бэйиэттэрбит бөрүөлэрэ сыппыы быһыытыйбыта кистэл буолбатах. Бу саҕана, 90-с сылларга, саха поэзиятыгар саҥа сахалыы ааттаах кыргыттар
тилэх баттаһан киирбиттэрэ: Умсуура, Сайа, Сабарай Илгэ, Сандаарыйа уо.д.а. олор истэригэр бэйэтин төрөөбүтүн туһунан туоһу суругар киирбит аатын уларыппакка илдьэ сылдьар Венера диэн кыыс баара. Атын поэт кыргыттары үтүктэн сахалыы ааттамматаҕа кини атынын, үтүктээйи буолбатаҕын, дьоно сүрэхтээбит ааттарын өрө тутарын, дьонугар убаастабыллаах сыһыанын туоһулуур. Хоһооннорун кинигэлэрин даҕаны дьонноругар анаабыт.
Суруйааччылар ортолоругар Венера поэзиятын ырытааччылары күлэ-оонньуу «венерологтар» дииллэрин истэрим. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ, боччумнаах учуонай-ырытааччы В.Б.Окорокова буолар. Кини 2002 с. «Бичиккэ» тахсыбыт «Этигэн хомус айманар тойуга» диэн кинигэтигэр уонна «Босхолонуу» диэн ыстатыйатыгар (“Сахаада”, 1995 с., ыам ыйын 18 күнэ) Венера поэзиятын ырыппытын аахпыттаахпын. Бу ыстатыйатыгар аныгы кэми кытта тэҥҥэ хардыылыыр баай уопуттаах ырытааччы В.Б.Окорокова Венера хоһоонноро уустуктарын билинэр: «Венера хоһоонноро, кырдьыга да, бастакы ааҕыыга уустуктар. Ол да буоллар Венера поэзията киһини умсугутар. Кини строкаларыттан, образтарыттан күүстээх, чаҕылхай поэзия үөскүүр».
Варвара Окорокова Венера поэзиятын өйүнэн айыллар поэзияҕа киллэрэр эбит. Ол эрэн философскай хоһооннор буолалларын бэлиэтиир. Ахтан ааспыт кинигэбэр маннык суруйбут: «Венера кыргыттарга эрэ буолбакка, билиҥҥи саха поэзиятыгар бүтүннүүтүгэр ураты философскай лириканы айан киллэрдэ» (121 с.). Бу үрдүк сыаналааһын. Манна даҕатан эттэххэ, Алампа уонна Өксөкүлээх Өлөксөй үрдүк философскай лирикаттан саҕалаабыттара. Онон, итиннэ сигэнэн түмүк оҥордоххо, Венера саха поэзиятын классиктарын традицияларын салҕааччынан буолара өтө көстөр.
Венера Алампаттан эрэ буолбатах, дьиҥнээх улуу философтартан эмиэ үөрэнэр философтардыы дириҥник хорутан толкуйдааһыннардаах. Ол сылдьан мэйии түгэҕэр киирэн хаалан, мунааран хаалыан сөп. Холобурунан аҕалыахха син “Олох оонньуулара” диэн хоһоону (“Босхолонуу”, Сунтаар, 1993 с., 9 с.).
Оттон олох оонньуутугар
Оонньотооччубун дуу, эбэтэр
Оонньуу эрэ оруолларын
Толоробун дуу – билбэппин...
Олох киһинэн оонньуурун олоҕор этинэн-хаанынан билбит киһи Алампа бу туһунан бастаан эппитэ биллэр. Оттон Венера ити философскай өйдөбүл туһунан өйүн сынньан-сынньан баран «билбэппин» диэн түмүктүүр. Олох оонньуутугар «оонньооччу» дуу, эбэтэр «оонньуу эрэ оруолларын толорооччу дуу» буоларын билбэт! Бу дьиҥнээх философ санаата-оноото, толкуйа: ырытан-ырытан баран дьэ чуолкайдыыр чопчу этэр кыаҕа суоҕун. Улуу философ «тугу да билбэппин дьэ кэлэн биллим» диэбитинии...
Венера поэзиятын толкуйдаан-толкуйдаан тобуллар аҥаардас өйтөн эрэ тахсар поэзияҕа мин киллэримээри гынабын. Киниэхэ этиттэрии эмиэ баар: «Манна суохха (дьиҥэ суохха)» («Сипсиэрдэр», Дьокуускай, “Бичик”, 1996 с., 4-5 с.).
Онно Суох – сурааһын,
Онно Баар – далааһын, -
Кэмэ суоҕу кэмниэҕим.
Онно олох диэн дайыы,
Онно күрэх диэн айыы, -
Иэнэ суоҕу иилиэҕим.
Манна суохха...
Бу хоһоону, дьиҥэр, барытын да аҕалыахха сөп курдук, холобур быһыытынан. Биирдэ кутуллан суруллубут хоһоон. Киһи эт мэйиитинэн айан, толкуйдаан маннык хоһоону суруйбат. Киҥкиниир киэҥ Куйаарга «ытта» сылдьыбыт, Бүппэт Улуу Куйаары кытта кутунан ситимнээх эрэ киһи маннык хоһоону суруйуон сөп. Эбэтэр, атыннык эттэххэ, Иэйии Кыыһа (Муза) сибигинэйэн биэриэн сөп.
Венера «Сипсиэрдэригэр» киирбит хоһоонноро үксүлэрэ оннуктар: «Эдэр буолан (хаһан эрэ)» (18-19 сс.), “Бүтэй бүгүҥҥүм бүтүүтэ” (15-16 сс.), “Солбуллуу” (16-17 сс.), “Сүтүмээри” (29-30 сс.), “Сарсыардааҥы” (30-31 сс.), “Эргэ Саҥа дьыл иннинэ” (31-32 сс.).
Венера бу бүтэһик ыйбыт хоһооммор этэр:
Тулабар –
Им балай,
Чугаспар –
Суох далай.
Бэлиэ суох –
Туох да суох.
Илэ суох –
Туох да суох... (32 с.).
Ол аата биһиги көрөрбүтүн көрбөт, көрө да сатаабат. Атын көстүбэт эйгэҕэ талаһарын этэ сатыыр. Ону киһи эрэ барыта өйдүө суоҕа, өйдүү да сатыа суоҕа! Тоҕотун быһаардахха маннык. Оскуолаҕа биһигиттэн биһиги тутан, амсайан көрөн билэрбитин эрэ билинэргэ үөрэппиттэрэ. Ити былыргы Греция философтара, сахатытан эттэххэ – бүтэй бөлүһүөктэрэ Аристотель уонна Демокрит Орто Дойдуга баары барытын эппит-сииммит эрэ нөҥүө билэрбит туһунан үөрэппиттэриттэн саҕаламмыта. Олорор олохпутун материяҕа – бу баарга, сознаниеҕа – санаа ыратыгар араарбыппыт. Үгүспүт бу баарга охтубут (материяҕа) – байа-тайа, дьонтон ордо сатыыбыт.
Арай Бүппэт Улуу Куйаарга санаатын күүһүнэн сылдьар Венера поэт (поэтесса диэхпин тылым тахсыбат, кэлин соҕус ону быһаарыаҕым) аска-таҥаска соччо ымсыырбат быһыылаах, билиҥҥэ диэри, бэйэтэ хаһыакка суруйбутунуу, «уларсык уйаҕа» олорор. Үллэр хамнастаах үлэҕэ даҕаны үтүрүһэн киирэ сатыыра көстүбэт. Дьиҥнээх поэт олоҕунан олорор: кимиэхэ даҕаны ымсыырбакка, көстө-биллэ сатаабакка, баай-дуол муспакка, санаабыт санаатын сатарыччы аһаҕастык суруйар да, саҥарар да. Бэйэтин хоһооннорун курдук босхоломмут дьахтар. Хоһоонноругар майгынныыр, атын кими даҕаны үтүктэ сатаабат, сулус курдук суһумнааччылары ордугургуу санаабат.
Нуучча улуу поэт дьахталлара Анна Ахматова, Марина Цветаева эмиэ оннук этилэр. Тустаах дьиэлэрэ-уоттара суоҕа, үлэлээбэтэхтэрэ даҕаны тэрилтэҕэ. Дьиҥнээх улуу үлэлэрэ Поэзия – тыл дьоро түһүлгэтэ, тылы тылыннарыы, тылга тыын угуу буоллаҕа. Поэзияны тус бэйэлэрин нөҥүө аһардаллара, онон олороллоро, сүрэхтэригэр сөҥөрдөллөрө.
Венера үрдүк өһүөлээх тэрилтэҕэ үлэлээн өйүн сыспат эрдэҕинэ хоһооннорун икки хомуурунньуктара тахсыбыттара. Онон, хоһоонноруттан даҕаны ол көстөр: улугуруу, хаһыат-плакат
тыллара хоһоонноругар суохтар. Хаарчаҕы, харыстаныыны, үтүөмсүйүүнү билбэт аһаҕас хоһооннор:
Хаҥас диэки хардыыларбын арай,
Эһиэхэ эргиттэххэ уҥа аатырыа,
Алҕас туора хаамыыларбын арай,
Эһиэхэ оҥортордоххо хайҕал буолуо.
Бүтэр уһукка диэри дьахтарбын –
Буруйдаах мин буолуом,
Айыылаах мин хаалыам.
Эстэр күҥҥэ диэри эр киһигин –
Хотуулаах эн буолуоҥ,
Кыайыылаах эн тахсыаҥ. («Айыылаах мин хаалыам», «Босхолонуу», 12 с.).
Дьахтар киһиэхэ аһаҕастык сыыһатын-халтытын суруйара, тапталын арыйара ыарахан буолар. Эрдэрэ, оҕолоро, салайааччылара ааҕаннар арааһы барытын саныахтарын сөп. Сирэй-харах да анньыахтарын сөп аҥала ааҕааччылар. Ону ол диэбэккэ, поэт дьахталлар Венера курдук аһаҕастык, сороҕор бэйэни да түһэринэ уонна кириитикэлэнэ, үгэргэнэ-хоһорҕоно суруйаллар. Биһиги поэт дьахталларбыт үгүстэрэ эрэ суохтар, арахсыбыттар. Ити икки өрүттээх: бастакытынан, наһаа аһаҕастык тапталын суруйар дьахталлартан муҥкук, кэнэн тапталлаахтара арахсыан сөп, кыайан өйдөөмүнэ; иккиһинэн, итинник дьахталларга тапталларын аһаҕастык суруйалларыгар мэһэйдэрэ суох. Ол иһин буолуо, аҥаардас дьахталлар барахсаттар таптыылларын, таптаталларын туһунан элбэхтик суруйаллар. Аһаҕастык суруйаллар, үүт турааннык олорор сис ыал ийэлэринээҕэр. Баҕар, таптатыахтарын баҕараллара бэрдиттэн эмиэ буолуон сөп. Үксүгэр хоһоон табыллыбатах тапталтан төрүүр.
Анна Ахматова «Тайны ремесла» диэн хоһооннорун дьөрбөтүн сэттис түһүмэҕэр «Эпиграмма» диэн кылгас буолан баран иһэ истээх:
Могла ли Биче словно Дант твердить,
Или Лаура жар любви восславить?
Я научила женщин говорить…
Но, Боже, как их замолчать заставить!
(Анна Ахматова, Москва, изд-во «Правда», 1990, т.1, 280 с.).
Чахчыта даҕаны, дьахталлар айахтарын Арассыыйаҕа Анна Ахматова арыйбыта, аһаҕастык таптыылларын туһунан эттиннэр диэн. Таптал эрэ туһунан буолуо дуо?!
Анна Ахматова аһаҕастык саҥарарга алҕаабытын ылынаннар саха хоһоонньут кыргыттара 90-с сылларга саха литературатыгар күргүөмүнэн киирбиттэрэ, араас ырыаны-тойугу тардан кэбиспиттэрэ. Кимнээх киирбиттэрин инники эппитим. Хатылаабаппын. Олору кытта билигин умнууга умсубут кыргыттар да бааллара. Ол араас биричиинэнэн буолуон сөп, булгуччу «талаана суохтарыттан» диэн буолбатах. Харчылара кырыымчыгыттан, кыайан бэчээттэммэттэриттэн эмиэ буолуон сөп. Эдэр автордары кытта үлэ икки сойууска иккиэннэригэр тэҥҥэ барбат. Кинигэ таһаарыыга көмөлөһүү «эриэхэлэрдээх», ким күлэ-үөрэ көрүллэриттэн тутулуктаах. Холобур, биллэр поэт, суруйааччы Венераҕа бэчээттэнэ илик кинигэлэрэ элбэхтэр. «Соркуойдаммыт» сыттаах-сымардаах кинигэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, чахчы талааннаах кинигэлэринээҕэр эрдэ бэчээттэнэн билигин сыттара да суох, хамаҕатык удамыр сыанаҕа бара охсубуттара. Оттон аатын ааттатыах, талаанын толору куппут кинигэлэрэ остуолун дьааһыгын түгэҕэр үтүрүллэ сыталлар...
Айылҕаттан айдарыылаах Сайыына диэн дьахтарга «талааннарын арыттара-арыттаралар» дьахтар аймах хаһыаттары-сурунааллары, тэллэй курдук хоточчу үүнэн тахсыбыт кинигэ кыһаларын атаакалаабыттара аҕай. Ити эмиэ 90-с сылларга этэ, билигин даҕаны ол баала тохтуу илик.
Улуу Ахматова өтө да көрөөхтөөбүт эбит! Эпиграмматын 1958 с. суруйбута эбээт. Ол эрэн суруйалларын бобуу суолугар туруу сыыһа. Барытын ааҕааччы бэйэтэ быһаарар...
«Уларыта тутуу» архытыактардара устуоруйа билигин дуоктара, акадыамык А.Н.Яковлев «интэриэһинэй кэмҥэ олоробут»
диэбитэ 90-с сыллар саҕаланыыларыгар. Чахчыта даҕаны урут буолбатах кэмнэр кэлбиттэрэ, тас ыһыллыы-тоҕуллуу, алдьаныы-кээһэнии бириэмэтигэр, саха дьахталлара күүстэнэн-күдэхтэнэн турбуттара, иитиллэ сылдьыбыт ис кыахтара тоҕо тэбэн тахсыбыта. Бэлиитикэ уонна поэзия муоһатын эрчимнээх илиилэринэн тута түспүттэрэ.
Бэлиитик дьахталлары ахтан ааһар эмиэ тоҕоостоох: З.А.Корнилованы, У.А.Винокурованы, Е.С.Никитинаны, А.И.Поисееваны, А.А.Божедонованы уо.д.а. Бэлиитиктэри тоҕо ахтыбыппын аллара быһаарыаҕым.
Биһиги республикабыт улугурбутун уһугуннарбыттара, бэлиитикэҕэ тыын угар саҥа хааны куппуттара. Поэт кыргыттарга көмө-ама буолбуттара. Чуолаан, Ульяна Винокурова.
Саха омук дьылҕатыгар дьахтар аймах быраман былыргыттан улууканнаах оруоллааҕын биһиги улуу олоҥхобутуттан даҕаны көрөбүт. Өлөр-тиллэр быһаарыллар былдьаһыктаах кэмигэр бухатыырдарбытыгар көмөҕө кэлэр этилэр удаҕаттар, ойууттар олоҥхоҕо ахтыллыбаттар даҕаны.
Олоҥхо Бухатыырын саха норуотун курдук өйдүүр эбит буоллахха, ол норуоппутун былдьаһыктаах кэмигэр быыһааччынан буолар эбит дьахтар аймах, Удаҕаннарынан сирэйдээн.
Удаҕаттар курдук ис туруга чөл, күүстээх куттаах-сүрдээх, сүргэтэ тостубат саха поэт дьахталлара хоһоон толоонугар куттал үөскээбитигэр быыһыы күргүөмүнэн киирбиттэрэ булгуччу буолуохтаах көстүү эбит. Олоҥхобут барахсан ону даҕаны өтө көрөөхтөөбүт.
Оттон поэзия муоһатын сымнаппыт, пегастарын дьаалатынан ыыта сыспыт эр дьон поэттарбыт соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолбуттара. Бырабыыталыстыба уурааҕынан дьахталлар хоһоон суруйалларын бопторботохторугар махтал.
Түмүктээн эттэххэ, саха улугура сыспыт поэзиятын кыргыттар соһутан уһугуннарбыттара, саҥа ыраас хааны куппуттара. Биир тылынан, кэһиэҕирбит куолаһын чөллөрүппүттэрэ.
Оннук кыргыттартан биирдэстэрэ Сайа «Тыллыы» (Дьокуускай, “Бичик”, 2002 с., 32 с.) диэн кинигэтигэр киирбит хоһоонугар поэт кыргыттары хомуска холуур:
Урааҥхай ууһа
Охсон кэбиспит
Уйан хомуһунуу
Хоҥкунуу туойдулар
Хоһоонньут кыргыттар.
Венера хоһоонньут быһыытынан куолаһа, кырдьык, хомус тыаһын санатар. Биһиги билэ илик эйгэбититтэн, Бүппэт Улуу Куйаартан ыһыллыбат ытык ситимнээх. Хомус тыаһын иһиттэххэ курдук, хоһооннорун аахтаххына ханна эрэ көҥүл сиргэ көтөҕүн. Хомус тыаһа эйигин босхолуурун курдук босхолоноҕун. «Босхолонуу» кинигэтэ киһи уйулҕатыгар оннук дьайар. Венера саҥа саҕахтарга эйигин сирдиир:
Сабыы нөҥүө саҥа саҕах баарын
Санаабынан өтө көрөбүн,
Көҥөс көҥүл күндү күөнэ баарын
Кистэлэҥ бэлиэтинэн билэбин.
Сатамматынан хаххаламмыт
Саат хонуутун сатыы туоруубун,
Бобуулартан босхоломмут
Бэлэх биэрэгэр сирдиибин.
(«Босхолонуу», «Иирбит илэттэн» диэн хоһоонтон 53 с.).
Сымыйа сыстыбатах Венера поэт Саҥа Саҕахха, Күндү Күөнүгэр тириэрдиэн эрэнэҕин. Сирдээн иһэн сиртэн тэйэн баран, аара Мунуу Муҥугар угуоҕа диэн санаабаккын, поэт сырдык-ыраас санаатыгар тулхадыйбаттык эрэнэҕин.
«Көстүү» хоһоонугар эппитин курдук, ааҕааччы эн тускунан бар дьон маннык саныахтарын баҕараҕын:
Кини көстөр көрүҥнүүн тупсан
Күүтэр саҕаҕы көрсө сүүрбүтэ,
Кини тула хаарчахтары тумнан
Көҥүл күөҥҥэ көтө турбута.
(«Босхолонуу», «Көтүү» хоһоонтон, 53 с.).
Хаалбыт дьону Венераны кытта тэҥҥэ аһына саныыгын, өйдөрө татымын сөҕөҕүн:
Бобуу илиитигэр хаалбыттар
«Көтүү - сүтүү» дии санаабыттара,
Хаарчах билиитигэр киирбиттэр
«Көтүү - сууллуу» диэн быһаарбыттара.
(«Көтүү», 53 с.).
Венера лирическэй геройа сыылла сылдьыаҕынааҕар көтүүнү («күдэҥҥэ көтүү» да буоллун!) ордорор:
Сууллуу, түһүү, охтуу – илэ иирии,
Ол эрэн, хайдах да син биир көтүү,
Сэрэх сүгэһэрдээх куруук сыыллыы
Оннугар ордук – күдэҥҥэ көтүү.
(«Көтүү», 53 с.).
Венера философ-поэт быһыытынан саха литературатыгар бэриэтчиттээх. Оннук поэтынан Наталья Харлампьеваны ааттыам этэ. Кини поэзияҕа Венера иннинэ киирбит киһи быһыытынан, бастакынан сарсыарданы, күнүһү, киэһэни, түүнү философскай өйдөбүлгэ көһөрбүтэ; философскай миниатюралары суруйбута; олоҕу философскайдык анаарбыта:
Олох диэн амтана биллибэт,
Биирдэ аһыы, биирдэ ньулуун,
Биирдэ кэрэ, биир дьулаан.
Күн ситимэ, хонук ситимэ,
Сыл ситимэ, үйэ ситимэ...
(“Талыллыбыт айымньылар”, I том, 296 с., Дьокуускай. «Бичик», 2003 с.).
Саха биир дириҥ өйдөөх бөлүһүөгэ, литературоведениеҕа чинчийээччитэ, тылбаасчыта Е.С.Сидоров дьиҥнээх худуоһунньук идеологиятааҕар үрдүгүн, дириҥин, киэҥин туһунан эппит «Кыһыл Ойуун трагедията» диэн ыстатыйатыгар. Ол туһунан Г.Е.Томская – Айыына “Барыта баар хоһооҥҥо” диэн кинигэтигэр киирбит «Красный Шаман: Взгляд с XXI-го века» диэн ыстатыйатыгар суруйар («Бичик», Дьокуускай, 2009 с., 102 с.).
Венера дьиҥнээх поэт быһыытынан эмиэ идеологияттан үрдүктүк турар. Кини хоһоон толоонугар 90-с сылларга киирбит буолан, кини «соцреализм» диэн суруйуу ньыматын ытарчатыгар ылларбатаҕа. Сахаҕа литература кириитикэтин культурология хараҕынан көрбүт философскай наука дуоктара, профессор, академик Б.Н.Попов: «Суруйааччыларга аһаҕастык айалларыгар туһааннаан, историческай кэм-кэрдии ылбаҕайдык ымайан хайыста», - диэн бэргэнник эппитэ бэйэтин кэмигэр. (Попов Б.Н., «Уус-уран литератураҕа саҥалыы сыһыан», Дьокуускай, «Бичик», 2001 с.).
Б.Н.Попов Венера икки кинигэтин иккиэннэрин сирийэн аахпыта уонна маннык суруйбута: «Венера бастакы кинигэтэ, «Босхолонуута», 1993 сыллаахха дойдутугар, Сунтаарга тахсыбыта. Боччумнаах хомуурунньукка араас хоһооннор дьол-соргу, таптал, таҥнарыы, олох уонна умуллуу, киһи араас моральнай-психологическай туруктарын тустарынан дириҥ, сороҕор иэҕиллэҕэс санаалардаах этилэр» (Б.Н.Попов, «Сарыал тэҥэ саҥа ырыа», «Өлүөнэ сарсыардата», 1996 с. от ыйын 25 күнэ).
Венера иккис кинигэтин «Сипсиэрдэри» Б.Н.Попов үрдүктүк сыаналаабыт эбит: «Бэлиэтиэх тустаахпын: Венера поэтесса быһыытынан ситэн-хотон, хабар тематикатынан кэҥээн, санаата-оноото салаллан, сайдан иһэрин... Поэтесса дьикти чараас иэйиилэрдээх сүрэҕин чып кистэлэҥнэрин өйдөөхтүк сааһылаан кэпсиир аһаҕас кинигэтин эһиэхэ, күндү ааҕааччыларга, бэлэх ууммут эбит...» (эмиэ ити ыстатыйаҕа).
1999 с. Рафаэль Баҕатаайыскай «Сандаарыйар сыһыыларым санаалардаах чыычаахтара» (1999 с. тохсунньу 21 күнэ, «Саха сирэ») диэн ыстатыйата тахсыбыта, онно «Босхолонуу» сүрүн уратытынан «өйтөн муҥнаныы» (горе от ума) поэтессата диэбит.
Үөһэ ахтыбыт киритиктэрим Венера суруйар ньымата, көрүүтэ-истиитэ уустугун иһин итинник сыаналыыллар. Мин санаабар, ааҕааччы Венера таһымыгар тиийдэ, өйдүүр буолла. Кини бэйэтэ айылҕаттан уустук өйдөөх, соруйан оҥорон сатыы-сатыы көрүүлэрин уустугурдар буолбатах.
Билигин тахсан эрэр поэт дьахталлар Венера поэзиятын долгунугар киирбиттэр, кини тыына иһиллэр поэттара бааллар.
Холобурдаатахха, Елизавета Мигалкина 2014 с., «Бичиккэ» тахсыбыт хоһооннорун 33 хоһоон киирбит хомуурунньугар суруйар:
... Хара далай киэҥ Куйаар
Хаҥыл тыынын иһиллии,
Халлаан устун суос-сатыы
Хаама турдум соҕотох...
(«Халлаан устун соҕотох», 2014 с., «Бичик», 29 с.).
Венера суруйууга үөрэнэ сатаабакка поэт быһыытынан эмискэ баар буолбутун билэбит. Ол эрэн, кини бэйэтэ да билбэтинэн, Марина Цветаеваттан үөрэммитэ сорох хоһоонноругар көстөн-биллэн ааһар. Марина Цветаева «Тебе – через сто лет» диэн кинигэлэригэр үксүгэр тоҕо эрэ бэчээттээбэт хоһоонноох. Ис хоһооно билигин билиммэтэххит иһин сүүс сылынан биллиэҕим, билиниэххит диэн. Ол эрээри тыыннаахпар баҕарбыт оруосабай былааччыйам сыыһын ким даҕаны бэлэхтээбэтэҕэ диир. Онтон сиэттэрэн, поэт дьахталлар уруулуу дууһалара Бүппэт Улуу Куйаарга алтыспытын түмүгэр Венера хоһоон суруйбут. Цветаева тылларын эпиграф гыммыт:
“... Розового платья никто не подарил!”.
Кыраны да эрэйэрим
Мин дьонтон,
Кыраттан эрэйдэнэрим
Олоххо.
Ол кыраны ким даҕаны
Биэрбэтэ.
Ол (киһи күлэр даҕаны)
Кырата бэрдэ.
Аахпыт киһи бу кыра хоһоонтон сиэттэрэн элбэҕи эргитэ саныан сөп. Хоһоон иһигэр элбэх санааны илдьэ сылдьар. Бэйэни элэктэнии эмиэ баар...
Бүгүн материя үйэтэ кэлэн, дьоннор оҕо эрдэхтэриттэн байа-тайа сатыыр суолга турдулар, дуоһунаска бэйэлэрин ис кыахтарын билиммэккэлэр дураһыйааччылар элбээтилэр.
Дьиктитэ баар, кып-кыраҕа баҕарар киһи баҕата төрүт туолбат. Баламат баҕалаахтарга ааннара арыллан биэрэр, кулут дууһалаах норуот “ураатыы”, айхаллыы көрсөр. Дууһатынан баай киһи өйдөөх, сөптөөх тыллары этэрин хамнаска ымсыырар хамначчыттар кумаардаан көрбөттөр. Хата, көстөн турар көлдьүн дьону айахтарын атан баран истэллэр, ис дууһаларыттан итэҕэйэллэр, ол киһи кинилэри байытыар-тайытыар, дуоһунаска дабайарыгар кирилиэс ууруоҕар.
Бу хоһоонтон сылтаан санаа үөскүүр: сахалар алыс кыра баҕалаахпыт дуу? Сирбит түгэҕэр тэпсэн олорор баайбытыттан сыччах икки эрэ бырыһыаны ыла сатаабыппыт. Аҥаарын аҕалыҥ диэтэхпитинэ хайыахтара буолла?!
Венера ити курдук хас хоһооно санааны төрөтөр, санааттан санааны саҕар. Ол да иһин бөлүһүөк өйдөөх Борис Попов «Уус-уран литератураҕа саҥалыы сыһыан» диэн кинигэтигэр суруйдаҕа: «Венера хас биирдии хоһооно мээнэҕэ тылы тылга сыһыарыыттан, дорҕоону дорҕооҥҥо дьаарыстааһынтан үөскээбэт эбит. Хас биирдии хоһооно туспа, урут эппитин хатылаабат, образтаах. Үксүгэр ол обраһа дириҥ, эҥсиилээх уонна таайтарыылаах, онтуката тылын-өһүн кэтэҕр саһан сылдьар буолар эбит». (Ахтыллыбыт кинигэҕэ 191 с., Дьокуускай, «Бичик», 2002 с.).
«Венера – это новое явление в якутской поэзии», - диэн Венераны чиэстээһиҥҥэ поэзияны хорутан үөрэппит наука дуоктара Н.Н.Тобуруокап эппитин суруналыыс Николай Харитонов дьэбэлэйдиир («На небосклоне якутской поэзии», «Республика Саха, 1995 г. 23 декабря).
Венераны ааҕааччыга билиһиннэрбит Николай Герасимов - Айталын: «Модун уоҕун мунньунан» буомнартан босхолоннун диэн алҕаабыта, «Босхолонуу» кинигэ киирии тылыгар.
Венера хоһооннорун өйдөөбөт да киһи тартаран ааҕар, ааҕартан аккаастаммат. Оннук абылыыр күүстээх. Дэлэҕэ даҕаны норуот поэта Р.Баҕатаайыскай ону чопчу ыйыа дуо: «Ылбычча өйдөммөт, уустук айымньылар. Ол эрээри, тоҕо эрэ тартаран, тугу эрэ була сатыыгын. Историческай дьиэ хайа эрэ муннугар кистэммит манньыаттары көрдөөн эрэр курдукпун». Поэт киһи уобарастаан этэр. Туттар да тыллара сыаналаахтар эбээт: «көмүс манньыаттар», «историческай дьиэ»! («Сандаарыйар
сыһыыларым санаалардаах чыычаахтара», «Саха сирэ», 1999 с. Тохсунньу 21 күнэ).
«Босхолонуу» кинигэҕэ 59 хоһоон киирбит. Бөлүһүөктүү өйдөөх-санаалаах дьахтар хоһоонноро. Авторын да билбэтэҕиҥ иһин, бу дьахтар суруйбут, уустук олохтоох эбит, кыра даҕаны көстүүнү дириҥэтэн өйдүүр, түгэҕин хаһар эбит диэҥҥин билэҕин.
Сорох автордары аахтаххына, дьахтарын, эр киһитин араарбаккын. Хайдах эрэ «Чебурашка» суруйбутун курдук буолар.
Венера хоһоонноро, Борис Поповтуу эттэххэ, өйдөөх иэйии уонна иэйиилээх өй бииргэ сылдьар буоланнар умнуллубат бигэ күүстээхтэр эбит. Онон, философскай лирикаҕа саарбахтаабакка киллэрэбин.
В.Б.Окорокова бэлиэтииринэн, «... философскай лирика диэн поэт айар ураты хайысхата, туспа суолун-ииһин көрдөрөр өрүтэ буолар» эбит.
Философскай лирика 70-с сылларга муҥутуур сайда сылдьыбыт. Ити кэмҥэ поэзияҕа киирбит Наталья Харлампьева ити сүүрээни билиҥҥэ диэри мүччү түһэрбэккэ илдьэ кэллэ. Өссө, поэт кыргыттар таба көрөллөрүн курдук, үөһэ таһаарда. Ону иилэ хабан ылбыт поэтынан Венера буолар. Атын поэт дьахталлардааҕар философияҕа кини ордук тардыһар.
Венера иккис кинигэтигэр «Сипсиэрдэргэ» санаа түһүүтэ, соҕотохсуйуу тиэмэлэрэ бааллар. Ол эрээри кини Кутурҕан Куоҕа кубулуйбат, санаа түһүүтүгэр күлүктэппэт, бөлүһүөктүү ылынан күлүктэн сырдыкка түргэнник кэлэр. Сороҕор бүрүүкээбит күлүгү күлүү гынар, элэктиир. Хоһоонноро оптимистическайдар, Варвара Потапова ааспыт үйэҕэ бэргэнник эппитинии, «мин сырдык санньыарым» диэн уоһугар мичээр төрөтүөн сөп.
Онон Венераны санаа түһүүлээх курдук саныыр олох онно суох. Нарын, уйан дууһалаах поэт дьахтар санаата хайдах түспэт буолуоҕай, тулатыгар үөрүү-көтүү суох буоллаҕына. Венера «сырдык санньыарын» трагедияҕа кубулуппат күүстээх санаалаах.
Венера тус олоҕор трагедиялардаах эрээри олус күүстээх санаатынан ону хотор, саба охсор, таһыгар биллэрбэт. Атын эйгэҕэ көтө сылдьар курдук көстөр. Хата, араас дойдуларынан айаннаан аралдьыйар. Олоххо тардыһыыта күүстээх буолан, огдолуйбут олоҕун тутатына оҥостон иһэр. Ыал быһыытынан
быр-бааччы олорор. Киниэхэ бэйэтигэр да, поэзиятыгар да национальнай герметизм – бэйэ омугунан хаарчахтаныы суох. Ол эрээри, хоһоонноругар төрүт уус саха дьахтара буолара көстөр. Сахалар барыларын курдук дууһатыгар Таҥараны кыра кылаастартан итэҕэйэр: «Таҥара – бар дьоҥҥо биир дии саныыбын», - диэбит Л.Семеноваҕа биэрбит интервьютугар («Сунтаар сонуннара», 1996 с. тохсунньу 1 күнэ).
Таҥараны итэҕэйэр киһи сырдык күүскэ итэҕэйэр. Таҥара санаа түһүүтүн таптаабат. Венера оптимист поэт буоларын туоһутунан кылгас хоһоонун барытын аҕалыым:
Күһүҥҥү күлүмтэн этэ дуу
Күлүктээх санаалар сүттүлэр,
Ол түүҥҥү уйантан этэ дуу
Алыптаах түгэннэр ситтилэр.
Күһүҥҥү чуумпуттан этэ дуу
Күүтүүлээх үгэннэр үүннүлэр,
Ол түүҥҥү бүччүмтэн этэ дуу
Таайыылаах тырымнар тыктылар.
Венера поэт быһыытынан иккис кинигэтэ тахсаатын сыаналаммыта, 1998 с. «Кыһыл көмүс таба» бириэмийэни ылбыта. «Хотугу дьэргэлгэн» диэн танкаларын бөлөҕүн иһин. Биир хоһоону аҕалан холобурдуум («Киин куорат», 2000 с., атырдьах ыйын 25 к.).
Дьүкээбил уота
Ыраас ыраахха
Ыҥырар курдуктар дии –
Чараас саҕахха
Суруллубут суруктар,
Күлүмүрдэс көөчүктэр.
Бу танкаҕа «Ыраас ыраах», «Чараас саҕах» диэн эпитеттэринэн уйаара-кэйээрэ биллибэт туундара дьүһүйүллэр. Күлүмүрдэс көөчүктэр – дьүкээбил уота, халлаан суруктара. Чахчы даҕаны,
дьүкээбил уота, киһи эттэҕинэ, өҥнөөх харандааһынан оҕо суруксуттаабытын курдук буолааччы. Сөҕөҕүн эрэ, хоту дойдуну өҥөйбөтөх Венера сөптөөхтүк суруйбутун.
Көрдөөбүт көҥүлүн туундараттан булуон ыраланар:
Туундараҕа
Көрөр тухары –
Туналҕаннаах көнө ньуур,
Истэр тухары
Иһиллээбиттии им-ньим,
Көҥүл эбиппин дьэ мин.
(Эмиэ «Киин куоракка» 26.08.2000 с.).
Туундара курдук киһи көҥүллүк көччүйэр дойдута суоҕа буолуо. Эйигин мэһэйдиир ото-маһа суох. Сахалар ону сыыска түһэриэхтэрэ дуо, өстөрүн хоһоонугар сөрүү охсубуттара эрэ баар: «Ото-маһа суох дойдуга тиийдэҕэ», - дииллэр, сорукка баран хойутаабыт киһини.
Сорохтор баҕар Венера «сүтэн хаалла» поэт быһыытынан диэхтэрэ, прозаҕа эрэ охтубут курдук сыыһа саныахтара. Хоһооннору суруйарын тохтоппот. Саҥа хоһоонноро үтүөнү эрэ өрө тутарын туоһулууллар:
Санаалыын, саҥалыын
Үтүөнү хайҕаатым,
Барытын саҥалыы
Оҥоро сатаатым.
Венера «Босхолонуу» саҕана эр киһини уонна дьахтары утарыта туруорар буоллаҕына, билиҥҥи олох аһыытын-ньулуунун билбит ийэ киһи быһыытынан, таптыыр поэтын Марина Цветаева курдук уол оҕону аһынарын суруйар:
Эр киһи буолан төрөөбүтүм.
Сылтах эрэ туһугар
Сэймэктэнэн сытаары,
Тимир хоруоп иһигэр
Тиэллэн дьиэбэр кэлээри.
Бу хоһоону аахтахпына бэйэ-бэйэлэрин кэйгэллэһэр Украина уолаттарын санаан кэлэбин. Күөх Харьковка түөрт сыл үөрэммит киһи – мин сүрэҕим хаанынан ытыыр. Оннук дьайар күүстээхтэр Венера устуруокалара. «Сылтах эрэ туһугар сэймэктэнэн сытаары» диэн уот харахха этэр.
А.Колонтай Анна Ахматова туһунан этэн турардаах: «Ахматова дала целую книгу женской души». Оттон Лариса Рейснер, тимир үйэ өттүгүгэр наганнаах кырасаабыссата суруйбута: Ахматова «вылила в искусстве все мои противоречия, которым столько лет не было выхода… Как я ей благодарна». («Книга женской души (о поэзии Анны Ахматовой)», Николай Скатов киирии ыстатыйата, Анна Ахматова, икки томнаах кинигэтигэр. Москва, «Правда», 1990 г., 5 с.).
Бу тыллары бүтүннүүтүн Венераҕа сыһыаран кини поэзиятын сыаналыахха сөп. Венера саха дьахтара аныгы үйэни үтүктэн бутуллар-ытыллар, ыллыыр-ытыыр, үчүгэйгэ тардыстан үүнэр-сайдар, үргүүк нарын, сороҕор тулуурдаах кытаанах дууһатын, ис эйгэтин кинигэлэригэр толору көрдөрбүт. Ол иһин биһиги киниэхэ махтаныах эрэ кэриҥнээхпит.
Венера кэнники хоһоонноругар гражданскай лирикаҕа киирэн эрэрэ көстөр. Сааһыран эрэр поэт дьахталларга ити баар көстүү. Өй-сүрэх түспэтийиитин, олоҕу анаарара дириҥээһин бэлиэтэ. Ол хоһооннор ааҕааччы араҥатыгар кинигэ буолан тахса иликтэр, онон бу сырыыга ырытарым эрдэ буолуоҕа.
Венераны поэт дьахтар диэтим. Поэтесса диэхпин тылым барбата. Бу тылы үгүстэр сөбүлээбэттэрин билэбин, чуолаан поэт дьахталлар, Анна Ахматоваттан саҕалаан. Поэтесса диэн «директриса», «секретарша» диэҥҥэ дорҕооно ханыылыы иһиллэр. Куосумас Куйаарыгар көтөр космонавт дьахталлары тоҕо эрэ «космонавкалар» диэбэттэр. Венера эмиэ санаатын күүһүнэн Бүппэт Улуу Куйаары кытта куустуһар, үрдүккэ көтүү өрөгөйүн билэр.
Дьахтар поэттары сорох эр дьоннор соһуйбучча «удаҕан кыргыттар» диэбиттэрэ, «удаҕан поэзията» диэн сүрэхтээбиттэрэ эрээри, кэм-кэрдии улаханнык ылымматаҕа.
Литератураҕа итинник тиэрмин кыайан олохсуйбата. Ол оруннаах. Поэт дьахталлар атын айылгылаахтар, үгүстэрэ хастыы да үрдүк үөрэхтээхтэр. Удаҕаттар оскуола үөрэҕин билиммэттэр, сиэмэх айылгылаахтар. Оннооҕор эр дьоннору – ойууттары кытары биирдэ хадьырыһан кэбиһэр күүстээхтэр...
Биирдиилээн поэт дьахталлар кыйахаммычча суоһурҕанан «удаҕаммыт, сэрэниҥ, сиэтэлиэхпитин сөп» диэбит курдук ис хоһоонноохтук туойаллар. Ол барахсаттар ис дьиҥэр оннук буолбатахтар. Дьиҥнээх удаҕаттар айылҕалара этитиитинэн сэрэппэккэ сииллэр...
Биһиги поэт дьахталларбыт Аар Айыы кыргыттара буоллахтара. Айыы Сарыала сыдьаайыытынан сылдьаллар, Иэйэхсит иҥэрэр имэҥин эттэринэн-хааннарынан билбит буоланнар сиэмэх, куурбут-хаппыт тыллары Улуу Куйаарга ыытыахтарын туттуналлар. Төттөрүтүн, иэйиини, тапталы эрэ саҕыахтарын сөп. Аан Дойду улуу күүһэ Тапталга баар. Поэт кыргыттар, дьахталлар Тапталы өрө тутан туойуохтаахтар. Орто Дойдубут дьолун төрдө Тапталга сытар. Поэт дьахталларга дьол, үөрүү, оҕолонуу туһунан хоһооннор элбэхтэр.
Сахалар ахсааммыт кэлиҥҥи кэмҥэ, статистика диэн өһөс наука этэринэн, элбээбит. Чөл доруобуйалаах оҕолор төрүүр буолбуттар. Итиннэ барытыгар поэт дьахталлар үтүөлэрэ-өҥөлөрө баар. Бэйэлэринэн холобур буолаллар: Саргы Куо, Саргылаана Спиридонова, Сандаарыйа, Елизавета Мигалкина уо.д.а. курдук элбэх оҕолоох ийэлэр.
Түмүкпүтүгэр Венерабытыгар төннүөҕүҥ. Венера Николаевна холонуу хоһооннорун 1988 с. Сунтаарын хаһыатыгар, «Ильич уоттарыгар» бэчээттэппитэ, онтон утуу-субуу 1990 сылтан саҕалаан республика бэчээтигэр биллэн-көстөн барбыта: «Сахаадаҕа», «Өлүөнэ сарсыардатыгар», «Туймаадаҕа» уо.д.а.
Венера айар үлэтин үс кэрдиис кэмҥэ аараарыахха сөп:
-холонуулар (1988-1993 сс.);
-хоһоонунан олох (1993-1999 сс.);
-проза уонна поэзия ыккардыгар (1999 сылтан саҕалаан).
Бастакы хоһоонноруттан саҕалаан Венера философ, психолог хабааннаах лирик поэтынан буолар. Тас күдээринэ көстүүттэн
искэ киирэр, арыйан оҥорор. Саарбахтааһынтан «манна суохха - атыҥҥа» дьулуһар. Уратыта манна сытар. Кини хоһоонноро тыл, санаа, уобароас уо.д.а. холбоспут кустугун курдуктар. Уларыйа сылдьар өҥнөөхтөр-дьүһүннээхтэр, айылҕа сыттаахтар. Сорох хоһооҥҥо холонооччуларга курдук, оҥоһуу сыттар (духуу, дезодорант, шампунь) сыттара суохтар. Хоһооннорун тыллара сүрэҕиттэн, саха классига эппитинии, «хаан хабан тахсыбыттар».
Венера туспа суоллаах-иистээх поэт буоларын икки кинигэтэ дакаастаата.
Венераҕа «түгэн», «кэм», «оонньуу», «күлүк» уо.д.а. тыл-уобарастар хоһоонтон хоһооҥҥо көһө сылдьалларын бэлиэтии көрдүм. Күлүүс тыллара быһыылаах диэн сэрэйдим.
Рифмаҕа тохтуур буоллахха, кини саха тылын үөрэхтээҕин быһыытынан, рифманы уонна ритмы билэрэ, туттара чуолкай. Рифмалаах, тэҥ кээмэйдээх «силлабическай» хоһооннору кытта сэргэ, олох ураты строфалаах хоһооннору айар. Эрдэтээҥҥи хоһоонноро туруору аллитерациялаах эбит. Кэлиҥҥи хоһоонноругар элбээбитэ көннөрү да көрүүгэ харахха быраҕыллар. Үксүгэр строка иһигэр дорҕооннору дьүөрэлиир эбит.
Венера неологизмнары, сонун метафоралары, эпитеттэри, соһуччу тэҥнэбиллэри эмиэ туттар.
Формаҕа көрдөөһүннэри саҕалыыр. Сахаҕа танка формата Венералыын ситимниэххэ сөп. Дьоппуоннардааҕар ураты рифмалаах, танка иһигэр дьүөрэлэһэр дорҕооннору туттар. Сахатытыппыт дии санаатым танканы.
Кэлиҥҥи хоһоонноро олох кылгастар, рифмалаахтар, үөрэ-дьүөрэ (саха ааҕааччыта сөбүлүүр!) тылынан суруллубуттар. Бу форманан, арааһа, үгүс саҥаны этииһи.
Автор бэйэтэ айбыт тыла (неологизм) холобурунан буолар «Улуу Буолуу», «Буолуу» - «бытие» диэн нууччалыы суолтаҕа туохтуурптан үөскэппит тыла. «Сүдү Түүн Хотун» - бу түүн эрэ буолбатах, туһунан сокуоннаах, кистэлэҥнээх эйгэ.
Алта уонча сонун метафораларыттан аҕыйах холобур:
«Ыйааҕым көнө ньуурун сүтэрэн
Ыйытыы бүргэстэринэн туолар»;
«Ахтылҕан хараҕынан маныырбар»;
«Сэттээх тыл сылаатыгар сыстан»;
«Сыл сылгытын ыҥыырдааммын
Ытыс саҕа ындыыламмыппар».
«Хаһан эрэ, хараҥа миигин
Хара дьай хараҕынан
Кынчарыйарга дылыта»;
«Уоруллубут иэйииттэн үөрэн
Кыһыл оҕолуу дьол төрөөбүтэ» уо.д.а.
Саха тылын дьаныһан үөрэтээччи, академик П.А.Слепцов этэринэн: «Билиҥҥи саха поэзиятын биир чаҕылхай көстүүтүнэн тылы көҥүллүк имитэн-хомутан, араастаан ханалытан, көһөрөн, хоһуйан туттуу буолар» (П.А.Слепцов «П.А.Ойунский: Взгляд через годы», Новосибирск, НИЦ, 1998 г., с.109-127).
Тылы ханалытан туттуу Венера хоһооннорун чаҕылхай көстүүтэ диэн түмүктүөхпүтүн сөп эбит.
«Сипсиэрдэргэ» барыта 110 хоһоон киирбит. Бу хомуурунньук иһигэр сорох хоһооннорго У.Уитмен, Э.Межелайтис поэзиятыгар маарынныыр хоһооннор бааллар. Мин урут оннук сабыдыалы Сиэн Кынакка уонна Иван Мигалкиҥҥа көрөр этим. Ол эрэн ону оҥон-хаһан ырыта сатаабаппын, тоҕо диэтэххэ Венера дьахтар быһыытынан ордук Марина Цветаеваҕа чугас. Ону үөһэ ахтан аһарбытым.
Саха норуодунай поэта Күннүк Уурастыырап «хоһоону ханнык баҕарар форманан суруйуохха сөп... аллитерацияҕа дуу, римфаҕа дуу олоҕуран суруллубутугар буолбатах дьыала» диэбитэ («Бэйэм туспунан», «Талыллыбыт айымньылар», I том, 12 с., Якутскай, 1977 с.).
Дьиҥэр, сахалар уруккуттан сөбүлүүр формабыт аллитерация (фоническай анафора) этэ буоллаҕа. Бу форманан суруллубут кылгас хоһооннор Венераҕа бааллара махталлаах суол.
Саха поэт кыргыттара, дьахталлара араас формалары туттан хоһоон суруйар буоллулар: Сахаайа Ермолаева рубаилары, сонеттары, моноримнары туттан суруйбут хоһоонноро суох буолтун кэннэ кинигэ буолан таҕыста. (Сахаайа «Тыыннаах ырыа», Дьокуускай, «Сайдам», 2014 с.). Сабарай Илгэ рубаилары суруйара.
Урут ырытыыларга поэттары хантан да кэлбиттэрэ биллибэт, Үөһээ Дойду дьонун курдук суруйар муода баара. Ону үтүктүмүүм. Венера төрдүн-төбөтүн хастахха маннык:
Петровтар Сунтаар Хоротуттан төрүттээхтэр. Эһэтэ Ньыйгылла Бүөтүр оччотооҕу кэмҥэ бэрт киэҥ өйдөөх, Староватов учууталга үөрэммит, нууччалыы-сахалыы ааҕар-суруйар, холкутук нууччалыы саҥарар киһи буолан суруксутунан эҥин үлэлээбит. Аҕата Николай Петрович Петров хас да кинигэ ааптара, республикаҕа биллэр селькор, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, икки «Бочуот Знага» уордьан кавалера, биллиилээх агроном, үлэһит бэрдэ киһи. Ийэтэ Мария Михайловна Федорова Сунтаар Маар Күөлүн маанылаах кыыһа, эдэр сылдьан сценаттан түспэт ырыаһыт. Кыратыттан аҕата суруксуттуурун көрөн улааппыт кыыс хоһоонтон саҕалаан билигин биллэр суруналыыс буолбутугар онон киһи соһуйбат.
Түмүктээн эттэхпинэ, саха поэт дьахталлара Сардаҥалаах Саха Сирин Саргылаах поэзиятын инники күөнүгэр иһэллэр. Поэт дьахтар бэйэтэ сөбүлүүр поэтын Василий Дедюкин киниэхэ анаабыт хоһоонун тылларынан түмүктүүбүн:
Поэтесса Венераҕа.
Сырдык-хараҥа былдьаһыктаах
ыпсыытыгар
Сыыйа сөҥөммүн,
Иччилээх дьиримир имэҥирдэр
оонньуутугар
Мин тугу көрөбүн?
Кыраман дуоллар кый
саҕахтарыгар
Кыйдаммыт эйгэлэр
Хамсыык эргиирдэрин дьолуо
аартыгар
Хат тиийэн кэлэллэр.
Ааспыт,
билиҥҥи,
кэлэр дьыллар
Аараан көҥкөлөйдөрө
Дьалыҥырар табык дуораанынан
туоланнар
Тугун сүрдэрэй?
Көһүтэр дьыҕа тыйыһын,
чураанын
Мин эрэ билбиттии,
Көрүү көрүүлэнэн,
көнчүө быраҕынан
Тугу ситиһиэмий...
Саха Туйаарыматын саймарыын
санаатынан
Саргыны салайсаҥҥын,
Өскөтүн, арай, эн
Айыы тыыҥҥынан
Үйэлээҕи айдаргын.
Балтым барахсаан,
махтаныах этэ
Бар дьонуҥ үөрэн,
Өрөгөй дьирбиитигэр
үктэммит кэриэтэ
Өрө көтөҕүллэн.
Дьолуҥ муҥ чыпчаала –
норуоккар анаммыт
Тускулгар Эрэлиҥ.
Тойуксут киһиттэн
онтон атыны
Тугу эрэйиэҥий...
Ол эрчим Эрэли, ол сырдык
Саналы
Ымыы оҥостон
Илдьэ сырыт дуу
тыыннааҕыҥ тухары
Туохтан да харыстаан.
Төһө да ыарахан
сүгэһэр ананнын
Эн намчы санныгар,
Дьэ ону барытын
уйунуох тустааххын
Бар дьонуҥ туһугар.
Оччоҕо сирдээҕи туох бары
суураллан
Суулар да күнүгэр
Эн кутуҥ Айылҕа Ийэлиин
алтыһан
Иккистээн тиллиэҕэ.
(Василий Дедюкин. «Икки чүмэчи». Дьокуускай, «Бичик», 2000, 128 с.).
Венера поэзия ходуһатыгар киирбитэ хайа сахха 22 сыл буолбут! Сонун куоластаах, элбэх ис кистэлэҥнээх, таабырыннардаах саха килбик поэт дьахтарыттан саҥа хоһоон кинигэлэрин эрэнэ, кэтэһэ хаалабыт.
хххх
Тµµ курдук чэпчэки
Санааны сырыстым,
Ситтэрбэт инники
Дьурааны батыстым.
Хас хардыым аайы мин
Манньыаты бырахтым,
Хас тµгэн кµндµтµн
Аахпакка арахтым.
Ааспытым манньыаты
Хааґа±ар хаалаата,
Хаампытым бэлиэтэ
Ханна да хаалбата.
Л.Г. Прокопьева – УЙУЛҔААНА, СР Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ бочуоттаах судьуйата.
Category: литература |
Views: 1177 |
Added by: uhhan1
|Ааҕыылар|
Баар бары (online): 6
Ыалдьыттар (гостей): 6
Кыттааччылар (пользователей): 0
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2a221d16-0e16-4579-bb73-400248158a67>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://uhhan.ru/news/2016-01-23-12865", "date": "2018-10-18T14:32:22Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511872.19/warc/CC-MAIN-20181018130914-20181018152414-00281.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
Американка Лаура саха төрдүтүн көрдүү Дьокуускайга кэлбит
“Сан-Францискаҕа олорор Лаура эһэтэ саха, төрдүтүн көрдүү Дьокуускайга тиийэр, ону көрсөҕүн дуо?” — диэн Вашингтоҥҥа олорор дьүөгэм Вера эрийбитэ.
Лаура ыыппыт хаартыскатыгар, тас дьүһүнүгэр бэйэтэ да, ийэтэ да ханан да сахаҕа майгыннаабат диэн кэтэх өйүм ылымматаҕа да, кэлбит ыалдьыты саха сиэринэн, хайдах сатанарынан биир ый арыаллаан алтыстыбыт.
Кини бэйэтэ олорор куоратыгар духуобунай киин арынан сайдыы туһугар диэн тоҕус буолан үлэлииллэр эбит.
Чараас эйгэнэн сиэттэрэн Саха сирин бачча ыраах ирдээн, булан кэлбит диэн. Икки сыл анараа өттүгэр, былыргы өбүгэлэрин куттара кэлэннэр, нус-хас бааччы олорор эдэр кыыс олоҕун “аймаабыттар» үһү. Төрдүгүн-уускун билиэххин, тылынан-өһүнэн саҥарыаххын наада диэн быһа-бааччы эппиттэр.
Сорудаҕы толорон, саха тылын баҕаран туран маҥнайгы күнүттэн үөрэтэн саҕалаабыта – Лаура бастакы ситиһиитэ буолбут. Түөрт тылы толору билэбин, биэһинэн наадабын кэпсэтэбин диир. Өбүгэтин тыла — киниэхэ онус омук тыла эбит. Соло буолла да, саха тылын хатылыы, үөрэтэ сылдьар. Массыынаҕа айаннаан иһэн кытары тэтэрээтин аста да падеһынан тылы ырытан добдугураччы саҥаран барар. Кыратыттан икки тылынан (билингвизм): нууччалыы уонна английскайдыы дьоно үөрэппиттэрэ, уһулуччу мэйиитэ өйдүүр дьоҕурдааҕар (память) күүстээх оруоллаах, сабыдыаллаах эбит диэн бэлиэтээтим.
Араас айылҕалаах, дьарыктаах дьону кытары күнүн аайы саҥаттан саҥа билсиһии. Лаурабыт ханна тиийдэ да, барытыгар ууга киирбит балык курдук. Кимниин баҕарар биир тылынан кэпсэтэр, быһаарсар: физика, искусство, медицина, эзотерика…
Сүрүн сэргиирэ – ойууннааһын, эмтээһин. Билбитин тутатына боруобалаан иһэринэн маладьыас эбит. Холобура, мээнэ эмчит ылсыспат ньыматын — ыраахтан эмтээһини (дистанционнай) дойдутун дьонугар дьайан, дьаҥы дьалбарыталаата…
Хирург быраас хаанныыр ньыматын көрөн, наһаа туһалааҕын, ол эрээри Амыарыкаҕа көҥүллэммэтиттэн хомойдо. Кинилэргэ хаанынан эмтиир бобуулаах үһү. Сокуонунан анал ыстатыйа баар эбит.
Сахалары хаалыылаах омук диэн өйдөбүл элбэх сиргэ баар.
Лаура дойдутун дьоно, Саха сирэ сайдыылааҕын истэн-билэн сүрдээҕин диэн сөҕөллөр этэ. Үөдэн түгэҕэр соҕотоҕун барар диэн бастакы күннэргэ киһилэрэ тыыннааҕар үөрэллэрэ. Оннооҕор, таҥна-сапта сылдьаллара соҕуруу дойдуттан атына суох эбит дииллэр.
Урууга ыҥырыллан Алгыс сиэрин-туомун этинэн-хаанынан ылынна.
Сата хайатыгар үс хонукка кутугар-сүрүгэр Айылҕа күүһүн-күдэҕин иҥэринэн кэлбитэ. Аныгыс сырыыга Сатаҕа төннүөм, тиийиэм диэн алтыспыт иччилэрбэр тылбын биэрдим диир.
Саха сиригэр кэлэн аан бастаан сымыыты, сиикэй балыгы сиэбитин, тоҥ быары амсайбытын туһунан бииргэ үлэлиир дьоммор өйдүөхтэрэ суоҕа диэн кэпсээбэтим буолуо диир Лаура.
Киһи олоҕо устар уу курдук күнүн аайы уларыйара, хайа диэки хайыһара хас биирдии киһи бэйэтиттэн тутулуктаах диэн тэҥник өйдүүбүт, саныыбыт.
“Тоҕо дьоннор инники дьылҕаларын билэ сатыыллар?” — диэн Лаура хаартыга таайтарааһыны сатаан өйдөөбөтөҕө.
“Лаура саха тылын биллэҕинэ ойууннааһыҥҥа уһуйуом”, — диэбиккэ аһара астыммыта.
«Ытык сиргэ сүгүрүйбэккэ, тоҕо хаартыскаҕа түһэринэргэ (селфи) болҕомто ууралларый?”, — диэн сөхпүттээҕэ.
“Миигиттэн ыйытыга суох тоҕо мин туспунан көрбүттэрин кэпсииллэр?” — диэн дьиктиргээбитэ.
“Сирдээҕи учууталлартан көстүбэт көмөлөһөр күүстэр ордук билиини биэрэллэр”, — диэн санаатын үллэстибиккэ махтаммыта.
Лаура киһи кыаҕа муҥура суох диэн өйүнэн, санаатынан, билиитинэн, кыаҕынан, дьоҕурунан барытынан дакаастыыр сүрдээх дьикти дьахтар эбит дии санаатым.
***
Марина ПЛАТОНОВА,
«Аартыкка» анаан.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9ae85df3-cdc0-46df-a09c-8ccd853c0cd5>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://aartyk.ru/sakha/amerikanka-laura-saha-tordyn-kordyy-dokuuskajga-kelbit/", "date": "2018-10-20T17:14:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583513009.81/warc/CC-MAIN-20181020163619-20181020185119-00001.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бэс ыйын 7 күнүгэр Дьокуускай куоракка Гагарин скверигэр 200-ча киһи муһунна. Кинилэр бука бары саха тылын чааһын оскуолаҕа булгуччулаах буоллун диэн туруорсаллар.
ГосДуумаҕа бу күннэргэ национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ төрөөбүт тылларын оскуолаҕа үөрэтэллэрин сарбыйар, көҥүл (добровольное обучение) гынар сокуон барылын киллэрэн олороллор. Бу кыһалҕа силиһэ дириҥин, содула улахан буолуон сөптөөҕүн, биллэн турар, бэрт ахсааннаах киһи дьэҥкэтик өйдүүр. “Мин оҕом нууччалыы да, аангылыйалыы да элбэхтик үөрэннэҕинэ киһи-хара буолуо ээ!” диэн бэрт судургу, күннээҕи санааттан хайдах босхолонобут? Норуот сорох араҥата итинник өйдүүрэ дуу, өйдөөбөтө дуу норуот бэйэтэ былдьаһан-тарыһан талбыт дьокутааттара хайдах куоластыылларыгар илэ-бааччы көстүөҕэ. Бүгүн Ил Түмэҥҥэ бэрт элбэх боппуруоһу ырыта, көрө олороллор. Олортон биирдэстэрэ – ГосДуума ити алдьатыылаах бырайыагын утарабыт дуу, суох дуу диэн. Кэтэһэбит.
Бэй. кэр., Александр Назаров хаартыскаҕа түһэриитэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ebde6517-820f-4591-a7df-5122bd639f6e>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/obshchestvo/1025-t-r-b-t-tyl-k-m-skeliger-miitin-buolla", "date": "2018-10-15T09:13:49Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583508988.18/warc/CC-MAIN-20181015080248-20181015101748-00279.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Саха сирин бырабыыталыстыбатын көҕүлээһининэн тэриллибит «Өрөспүүбүлүкэтээҕи инвестиционнай хампаанньа» (РИК) 2007 сылтан тыа сирин сайдыытыгар туһуламмыт бөдөҥ бырайыактары олоххо киллэрэн, киэҥ хабааннаах тутуу үлэтин ыытан кэллэ. Бэйэтин кэмигэр, хампаанньа «Якутуголь» таас чох холдинын акцияларын атыылааһынтан киирбит харчыны түмэн тэриллибитэ. Бүгүҥҥү туругунан, РИК ылыммыт эбэһээтэлистибэтин 98% кэриҥэ толордо, 36,7 млрд солк суумаҕа тутуу үлэтэ ыытылынна. Бу сылынан РИК Мировой сөбүлэһиинэн үлэтин сүрүн хайысхатын түмүктээн, коммерческай бырайыактарга үлэтин күүһүрдэн, Саха сирин дьонун-сэргэтин туһугар үлэтин салгыыр санаалаах.
РИК тэриллиитэ
РИК хайдах тэриллибитин санаан ааһар буоллахха, 2006-2007 сыллардаахха «Якутуголь» хампаанньа приватизациятын кытта ситимнээх. Онуоха өрөспүүбүлүкэбит уонна Росимущество икки ардыларыгар мөккүөр тахсан, дьыала Россия Үрдүкү арбитражнай суутугар быһаарыллыбыта. Суут быһаарбытынан уонна өр кэмнээх кэпсэтиһии түмүгүнэн, Мировой сөбүлэһии түһэрсиллибитэ. Онно олоҕуран анал сыаллаах-соруктаах хампаанньа – «РИК» акционернай уопсастыба тэриллибитэ, аукциоҥҥа салгыы атыыга таһаарыллыахтаах өрөспүүбүлүкэ бас билиитинэн буолар «Якутуголь» акциялара бу хампаанньаҕа угуллубуттара. Ону кытта хампаанньаҕа «Эльгауголь» акцияларын пакета эмиэ угуллубута. Сөбүлэһии быһыытынан, аукцион түмүгүнэн ылыллыбыт үп-харчы барыта Саха сирин инфраструктурнай уонна социальнай бырайыактарын сайдыытыгар ыытыллыахтааҕа.
Былаан туолан иһэр
2007 сылтан саҕалаан Мировой сөбүлэһиини толорууга РИК 36,7 млрд солкуобай суумаҕа объектары үбүлээтэ. Атыннык эттэххэ, РИК туруоруммут сыалын-соругун 98% толордо. Онон объектары үбүлээһин 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри түмүктэниэхтээх. Тутуллубут объектар судаарыстыба бас билиитигэр сыыйа бэриллэ тураллар. Уопсайа 400-тэн тахса инфраструктурнай уонна социальнай объект тутулунна. Ол иһигэр бөдөҥнөрүн ыллахха – Томмоттон Аллараа Бэстээххэ диэри тимир суол, Дьокуускайга норуоттар икки ардыларынааҕы аэропорт, “Триумф” спортивнай комплекс, Хаандыгаҕа горнай-геологическай техникум, Аллараа Бэстээххэ транспортнай техникум, Мастаахтан Дьокуускайга кэлэр гаас үһүс утаҕа, Өлүөнэни туоруур иккис утах, элбэх олорор дьиэ уонна Дьокуускайга орто анал үөрэх тэрилтэлэрин уопсайа.
Мировой сөбүлэһиигэ киирбит сүрүн бырайыагынан тимир суолу тутуу буолбута. Ити хайысхаҕа уопсайа 15,2 млрд солк. тыырыллыбыта.Ону тэҥэ, туспа хайысха быһыытынан тимир суол ааһар оройуоннарыгар инфраструктура объектарын тупсарыы былааҥҥа эмиэ киирбитэ. Ол курдук, Алдаҥҥа медицинскэй училище үөрэнэр куорпуһа, Алдан куорат ититэр ситимнэрин 1,2 контурдара тутуллубуттара. Томмокко балыыһа, спортивнай саала, Аллараа Бэстээххэ хочуолунай үлэҕэ киирбиттэрэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ороссолуодата сылын аайы ууга барарынан сибээстээн, нэһилиэги үрдүк сиргэ көһөрүүгэ үлэ ыытылынна. Нэһилиэккэ 120 оҕо үөрэнэр оскуолата, хочуолунай, суол-иис, инженернэй ситимнэр тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ.
Кэккэ улууска суол-иис туруга мөлтөх, ирдэбилгэ эппиэттээбэт буолан, суол хаһаайыстыбатын чэбдигирдиигэ 3,6 млрд солк. көрүллүбүтэ. Ол курдук, суолу саҥардыыга үлэ Дьокуускайга, Намҥа, Уус Алдаҥҥа, Чурапчыга, Аммаҕа, Томпоҕо, Ленскэйгэ, Кэбээйигэ, кэккэ хотугу улууска ыытыллыбыта.
Үбүлээһин биир сүрүн хайысхатынан гаастааһын буолбута. Уопсайа гаастааһыҥҥа 8,7 млрд анаммыта. Онуоха тыа сирин нэһилиэктэрин икки ардыларынааҕы уонна нэһилиэк иһинээҕи гаас ситимнэрин тардыыга, хочуолунайдары, тыа хаһаайыстыбатын объектарын гаастааһыҥҥа сүрүн болҕомто ууруллубута. Үөһээ Бүлүү, Бүлүү, Горнай, Кэбээйи, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Нам, Хаҥалас, Чурапчы улуустарыгар уонна Дьокуускай куорат таһын гаастааһыҥҥа үлэ барда. Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэлээх пууннарын гаастааһыҥҥа судаарыстыбаннай бырагыраама үбүлээһинин бу кэнники уонча сылга, сүрүннээн, “РИК” хампаанньа оҥорон кэллэ.
Дьону-сэргэни олорор дьиэнэн хааччыйыы өрөспүүбүлүкэҕэ сытыытык турар буолан, Дьокуускай куоракка, улуустарга 942 мөл. солк. олорор дьиэ-уот тутулунна.
Ону таһынан, өрөспүүбүлүкэҕэ үөрэх эйгэтин объектарын тутууга үлэ барда. Мииринэйгэ ХИФУ филиалын үөрэнэр комплекса, Хаандыгаҕа горнай-геологическай, Аллараа Бэстээххэ тырааныспар техникумнара тутуллубуттара.
Сунтаар, Ленскэй, Үөһээ Халыма, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар норуот хаһаайыстыбатын электрическэй эниэргийэнэн хааччыйарга, үрдүк күүрүүлээх уот линияларын тардыыга 2,47 млрд солк. кээмэйдээх үп көрүллүбүтэ.
Коммерческай бырайыактар
Мировой сөбүлэһии усулуобуйатынан, 2016 сылга үп тыырыллан бүттэҕинэ, РИК үлэтэ тохтообот. Хампаанньа хапытаалыгар ууруллубут харчы бырыһыаныттан РИК бүгүҥҥү күҥҥэ 14 алын сүһүөх тэрилтэни үлэлэтэр.
Кинилэр үлэлээн-хамнаан, барыс киллэрэн, өрөспүүбүлүкэҕэ тутууну ыытарга уонна да атын бырайыактары олоххо киллэриигэ Мировой сөбүлэһии болдьоҕунан муҥурдаммакка, салгыырга туһуланаллар.
РИК алын сүһүөх тэрилтэлэриттэн биир бөдөҥнөрө, «Янолово» ААУо былырыын олунньу ыйыгар Усуйаана Тирэхтээҕэр хорҕолдьун хостооһунугар лицензия ылан, хайа-хостуур промышленноска күүскэ үлэлиир санаалаах. Билигин хорҕолдьун Россия промышленноһа сайдарыгар стратегическай суолталаах. Хампаанньа маны тэҥэ Усуйаанаҕа көмүс хостооһунун урукку таһымыгар таһаарар былааннаах.
Хампаанньа көҕүлээһининэн үп-харчы, инвестиция эйгэтигэр «Якутия» венчурнай хампаанньа таһаарыылаахтык үлэлиир. Экономика сайдыыта хаһан баҕарар сонуну киллэрииттэн, инновацияттан саҕаланар. Инновационнай бородууксуйаны ыллыҥ да оҥорон таһаарбаккын, уһун унньуктаах айан. Ордук кириисис тыҥаан турар кэмигэр дойдубут сайдыытыгар саҥа сүүрээн ирдэнэрэ өйдөнөр. Онон венчурнай хампаанньа инновационнай хайысхалаах тэрилтэ сайдарыгар, барыска тахсарыгар усулуобуйа тэрийэр. 2011 сылтан хампаанньа инвестиционнай бартыбыала хас да төгүл улаатта. Хампаанньа көмөтүнэн 30-тан тахса инновационнай хайысхалаах оҥорон таһаарар тэрилтэ үлэлии турар. Инвестиция уопсай кээмэйэ 20 мөл.солк. тэҥнэһэр. Холобур быһыытынан ыллахха, венчурнай хампаанньа “Бигэ” кырааска оҥорор собуотугар инвестициялаабыта. Билигин “Бигэ” Саха сиригэр ырыынак 15-20% кэриҥин ылан, тас регионнарга кытта атыылыыр буолла. Ааспыт сылга дойду үрдүнэн ыытыллыбыт күрэххэ «Бастыҥ региональнай венчурнай инвестор» аатын сүктэ.
Дьокуускайга олорор дьиэни тутар «РДР-групп» хампаанньа уставной хапытаалыгар РИК эмиэ кыттыгастаах. Ааспыт сылга «РДР-групп» Дьокуускай куорат 203 кыбартаалыгар маҥнайгы дьиэни тутан үлэҕэ киллэрдэ. Бу кулун тутар 18 күнүгэр иккис 93 кыбартыыралаах дьиэ олохтоохторо күлүүстэрин тутуохтара.
Тыа сиригэр суол-иис кыһалҕата сытыытык турар, үгүс дьон, табаар барыытын-кэлиитин атахтыыр. Ол иһин тыа сиригэр суол хаһаайыстыбатын сайыннарар инниттэн кэккэ сыллар усталарыгар РИК хампаанньаларын бөлөҕөр «Амгаавтодор», «Хаҥалас суоллара» уонна «Вилюйавтодор» акционернай уопсастыбалар киллэриллибиттэрэ. РИК ити тэрилтэлэр үлэлэрин чэбдигирдэр инниттэн 2015 сыл от ыйыгар «РИК Автодор» ХЭУо тэрийбитэ. Бу хампаанньа хотугу усулуобуйаҕа суолу тутууга өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир биир күүстээх тэрилтэҕэ кубулуйара саарбаҕа суох.
«Кластернай сайдыы киинэ» ХЭУо, «РИК Финанс» өрөспүүбүлүкэ экономикатыгар инвестиция тардыыга, үп-харчы эйгэтигэр таһаарыылаахтык үлэлииллэр. РИК көҕүлээһининэн тэриллибит “Туймаада” атыы-эргиэн комплекса дьон-сэргэ, ыччат сөбүлээн сылдьар, атыы хамаҕатык барар сирэ.
Быйылгы былааннар
РИК ылыммыт хайысхата Саха сирин инвестиционнай кыаҕын толорорго, салгыы сайдар суолун кытта толору дьүөрэлэһэр. Билигин Саха сирэ дойду атын регионнарын тэҥэ 2030 cылга диэри социальнай-экономическай сайдыы Стратегиятын ылынаары олорор. Онуоха Ил Дархан Егор Борисов этэринии, Саха сиригэр олохтоох оҥорон таһаарыы экономиа сайдар суолунан буолар. РИК генеральнай дириэктэрэ Петр Алексеев этэринэн, алын сүһүөх тэрилтэлэр өрөспүүбүлүкэ инвестиционнай кыаҕын толору арыйарга үлэлэрин салгыахтара. Онуоха Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтин кытта түһэриллибит кэккэ сөбүлэһиилэр кэскиллээх уонна барыстаах буолаллар. Кытай Хэйлунцзян провинциятын хампаанньалара Саха сирин соҕуруу өттүгэр промышленнай бырайыактары үбүлүүр санаалаахтар. Онон быйыл 10 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир РИК тэтимнээхтик үлэлээн, кириисистэн толлон турбакка, төттөрүтүн, туттан-хаптан, быыһык, уустук кэмҥэ промышленноска, олохтоох бороодуксуйаны оҥорон таһаарыыга, тутууга кимиилээхтик киирсэр, өрөспүүбүлүкэ инникитин сайдар суолугар олук уурсар бөҕөх санаалаах.
Евгения Григорьева, СӨ Баайга-дуолга уонна сиргэ сыһыаннаһыы миниистирэ:
— Бэйэтин кэмигэр, «Якутуголь», «АЛРОСА» хампаанньалар акцияларын атыылааһын үгүс мөккүөрү таһаарбыта. Сорохтор саныылларынан, Саха сиригэр үлэлиир бөдөҥ хампаанньалар акцияларын приватизациялааһын сыыһа суол этэ. Кэм-кэрдии ааспытын кэннэ эргиллэн көрөр эбит буоллахпытына, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата сөптөөх быһаарыыны ылбыт эбит. Приватизациялааһынтан киирбит харчы өрөспүүбүлүкэ социальнай-экономическай сайдыытыгар үтүө дьайыылааҕа көстөр. «РИК» хампаанньа социальнай уонна инфраструктурнай эйгэҕэ ыыта турар улэтэ өр сылларга үтүө түмүгү аҕала турарыгар саарбах суох.
Семен Софронов, РИК генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта:
– РИК Мировой сөбүлэһии чэрчитинэн ыытан кэлбит үлэтэ Сахабыт сирин дьоно-сэргэтэ олоҕун таһыма тупсарыгар төһүү күүс буолла дии саныыбын.
Тутуу үлэтэ, чуолаан, тыа сиригэр ыытыллан кэллэ. Биллэн турар, гаастааһын, суолу-ииһи, дьиэни-уоту тутуу тыа сирин судургута суох, түбүктээх олоҕор көмө, өйөбүл буолара саарбаҕа суох.
Онон, Росимущество уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата быһаарыыларынан, “Якутуголь”, “АЛРОСА” хампаанньалар акцияларын атыылааһынтан киирбит үп-харчы дьон олоҕун тупсарарга, үйэлээх тутууга, туһалаах тэрээһиҥҥэ ыытыллан кэллэ.
Өскөтүн урукку өттүгэр өрөспүүбүлүкэ ити хампаанньалар акцияларыгар инвестициялаан олорбут эбит буоллаҕына, билигин бэйэтин дьонун олоҕун таһыма тупсарыгар инвестицияҕа кубулуйда.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:69c133fc-81e9-4ffc-a437-991767394591>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://sakha.ysia.ru/rik-don-serge-olo-un-tupsarar-innitten/", "date": "2018-10-16T16:20:48Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583510853.25/warc/CC-MAIN-20181016155643-20181016181143-00013.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000089406967163, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 15, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000089406967163}"}
|
Кэҥкэмэҕэ –Чомчоевтарга
Саха сиригэр бааһынай хамсааһынын тэрийбит Михаил Седалищев уонна хаһыакка элбэхтик суруйар Роман Барашков буолан, Анатолий Игнатьевич, Диана Васильевна Чомчоевтарга ыалдьыттаатыбыт.
Чомчоевтар Бүлүүлүүр аартык 46-с биэрэстэтигэр олороллор. 10 сыллааҕыта 35 гаа сири түүлэһэн олохсуйбуттар. 5 гаата – рекреационнай суона.
Анатолий Игнатьевич 67 сааһыгар сылдьар, Москуба М.В. Фрунзе аатынан байыаннай Академиятын ситиһиилээхтик бүтэрбит инженер, астаапкаҕа олорор полковник. 40-тан тахса билим ыстатыйалардаах, «Ядернай дэлби тэбэр технологиялар кыһалҕалара» монографиялаах. Салайааччыта олохтон туораан, көмүскээбэккэ хаалбыт. Үөһээ Бүлүү баһылыгынан, СӨ ГО ыстаабын начаалынньыгын солбуйааччынан, «Якутэнерго» ААУОҕа, Чернобыль саахалыгар ыстаап начаалынньыгынан үлэлээбит.
Диана Васильевна – тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата. Саха сылгытын төрдүн үөрэппит генетик-учуонай. ССТХАҕа преподователлии сылдьыбыта. Эбээн Бытантайга олорон, саха боруода сүөһүтүн эмиэ үөрэппит.
Түҥ тайҕаҕа
Бу курдук улахан үөрэхтээх, киэҥ билиилээх дьон куорат толору хааччыллыылаах олоҕуттан тэйэн, тоҕо тыаҕа олохсуйдулар? Онуоха мин икки суол төрүөтү ааттыыбын.
-
Тымныы хотугу дойду, ордук хотугу сир кыра бөһүөлэктэрин кытыы учаастактарын олохтоохторун олорор усулуобуйаларын тупсарыыга бастыҥ технологияны, барыстаах эниэргийэни, сылытыы саҥа көрүҥнэрин булан, тобулан, бэйэ холобурунан олоххо киллэрээри. Сүҥкэн сорук. Патриот, энтузиаст дьон эрэ ылсар дьыалалара. Тайҕа ортотугар олорон, киин сир учуонайдарын кытта сибээстэһэн, аан дойдуга айылла, оҥоһулла илик тэрили оҥоруу эттэххэ эрэ дөбөҥ.
-
Билимҥэ үлэлэһэллэрин сэргэ саха сүөһүтүн иитэн-үөрэтэн, дьоҥҥо киэҥник сырдатаары, көҕүлээри.
Ол туһуттан Анатолий Игнатьевич СӨ Билимин Академиятын иһинэн «Тымныыны чинчийэр полигон» ХЭУо тэриммит. Биһиэхэ Кэҥкэмэ, Саха сирин тымныытын туһунан инньэ динозаврдар олорор кэмнэриттэн саҕалаан, элбэҕи кэпсээтэ. Итиннэ сэрии саҕана (иннинэ) толору хааччыллыылаах дьиэлэрдээх сир баайын көрдүүр геологтар олоро сылдьыбыттар. Ол сир билигин ойуур буолбут.
Кэҥкэмэ тымныытын Өймөкөөн киэнигэр дьүөрэлиир. Аны, күн эниэргийэтин элэктэриичэстибэҕэ кубулутар араас собуоттар панелларын, ньиэмэс, кытай омуктар тыал күүһүнэн үлэлиир тэриллэрин эмиэ боруобалыыр эбит. Дьоппуон дьикти туалетыттан саҕалаан, күннээҕи олоҕу чэпчэтэр араас суол дьоҕус ньымалары үөрэтэн, олоххо киллэрэр дьүккүөрдээх.
Кыһын итиннэ иккиэйэҕин кыстыыллар. 5 x 3,5 м курдук иэннээх холомоҕо утуйаллар. Сири 2 м курдук дириҥ гына хаһан оҥостубуттар. Муостатын аннын, ойоҕоһун тулатыгар торфанан симэн, истиэнэлээбиттэр. Сир үрдүгэр быгар сарайыгар түннүктээбиттэр. Кыра тимир оһохтоох. Бэрт кыратык оттоллор, сылаас үһү. Күнүһүн олорор, аһыыр кыра дьиэлээхтэр. Сайынын аһыырга обургу сарайдаахтар. Оҕолоро кэллэллэригэр анаан, буруус дьиэ баар. Ол-бу кыра тутуу, тэпилииссэ көстөр. Күн сырдыгынан үлэлиир тэриллэртэн сылы эргиччи уоттаналлар. Онтулара чаанньыгы оргутар, өтүүгү кыайар, баар тэриллэрин үлэлэтэр. Интэриниэттээхтэр.
Суорат, Чохоон уонна Күөрчэх
Чомчоойоптор саха боруода сүөһүнү иитэллэр. Икки ыанньыктаахтарын Суорат, Чохоон диэн сүрэхтээбиттэр. Быйыл Суораттара төрөөбүтүн Күөрчэх диэбиттэр. Онон үрүҥ аһы арааһыттан бэлэмнээн сииллэр. Олус диэн абыранныбыт дэһэллэр.
Чуо саха ынаҕын ииттэллэрэ төрүөттээх. Анатолий Игнатьевич 1988 с. сааһыгар Чернобыльга атомнай ыстаансыйа дэлби тэппит саахалын туоратыһыыга үлэлээбит. Кэлин ол содулун үөрэтэн, элбэхтик туруорсубут. Онон 1987 сыл бүтүүтэ ССКП КК сэкирэтээрэ Долгих бу саахал туһунан ыыппыт мунньаҕар ыҥырыллан сылдьыбыт. Элбэх былакааттаах тиийэн, тыл эппит. Ол иһин буолуо, кинини Чернобыль саахалын туоратыыга 10 000 киһи үлэлиир ыстаабын начаалынньыгынан ыҥырбыттар. Сөҕүмэр итэҕэл буолбаат!
Саахал буолбут сиригэр дьону 15-тии эрэ мүн. үлэлэтэ-үлэлэтэ дезинфекция ыыталлара, баанньыктаталлара, сууннараллара диир. Итиннэ кини 2 ый үлэлээбит. Ол түмүгэр улахан (10 рентген) радиацияны ылан, хаан араага буолар, өлөр-сүтэр турукка киирбит. Ону гематолог быраастыын сүбэлэһэн туһунан схема оҥорон эмтэнэн үтүөрбүт. Ол кистэлэҥин ситэри кэпсээбэтэ.
Манна сыһыаран эттэхпинэ, ойоҕум дьүөгэтэ, омук тылын учуутала кыыс Казахстантан кэлэн баран, хаан ыарыытынан (белокровие) ыалдьан, уһаабатаҕа. Биир эмиэ доруобай, дэгиттэр спортсмен, физкультура учуутала киһи эмиэ ити ыарыыттан суох буолбутун билэбин.
Анатолий Игнатьевич радиация содула тыһыынчанан сылга тиийиэн сөбүн этэр. Киниэнэ эмиэ олоччу ааспатах. 1997 с. атаҕар искэн (рак лимфоузла) тахсан, тэнийэр кутталламмыт. Ону эпэрээссийэлээн бырахпыттар. 3 күн өйө суох сытан баран, сыыйа үчүгэй буолбут. Аҕыйах сыл буолаат, радиацията дьайан, куртаҕа ыалдьан, ас киирбэт, иҥмэт буолбут. Куртаҕар дозиметры туһаайдахтарына, стрелката кытыытыгар тиийэн иҥнэн хаалара үһү. Ыйааһына 20 күн иһигэр бүтүн 20 кг түһэн, уҥуохтаах тирии хаалан, өлөр турукка тиийбит. Онуоха биир табылыакката 5 000 солк. сыаналаах күндү эминэн эмтэнэн көрбүт да, туһалаабатах. Сиэтэҕинэ эбии ыалдьара үһү. Кыайан саҥарбат, ууну да испэт буолбут. Онуоха радиацияны 12-14 % сыалаах тайах үүтүнэн эмтииллэрин санаан, саха ынаҕын үүтүн боруобалыырга санаммыт. Сорох саха ынаҕын үүтүн сыата 8-10 % буолар диэн.
Оччолорго киин улуустарга саха ынаҕа суоҕа. Хата, Диана Васильевна сүүрэн-көтөн, Эбээн Бытантайтан нэдиэлэҕэ 2-3-тэ көтөр сөмөлүөтүнэн саха ынаҕын ыаммытынан үүтүн аҕалтарбыттар. Анатолий ону кыралаан иһэн, 3 күнүнэн саҥарар кыахтаммыт. Сыыйа аматыйан, күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии-хамсыы сылдьар. Дьикти буолбаат?!
Ол аата, саха ынаҕын үүтэ баар буолан, тыыннаах хаалбыт. Ити да иһин саха сүөһүтүн иитээри, тымныыны үөрэтээри Кэҥкэмэҕэ көспүт буолуохтарын сөп.
Кинилэр саха сүөһүтүн туһатын туһунан элбэҕи кэпсээтилэр. Куртах искэнин, быар, бүөр, ноор, оһоҕос ыарыыларын эмтииргэ көмөлөһөрүн, ымдаанынан гастриты 3 күнүнэн үтүөрдүөххэ сөбүн этэллэр. В. Серошевскай «Якуты» үлэтигэр былыргы быстарыылаах дьылларга сахалар хотуттан аҥаардас суоратынан аһаан, ыйы ыйынан айаннаан Дьокуускайга кэлэллэрэ суруллубутун кэпсииллэр. Сут сылларга дьон аҥаардас ымдаанынан эрэ кэриэтэ утахтанан күнү быһа оттуулларын ахталлар.
Сүөһүлэрин уу иһэ-иһэ хайгыыллар. Сүөһүлэрэ дьоҕус хотоҥҥо кыстыыллар. Уратыта – хаптаһын муостата, хоруудата суох. Саахтара аҕыйах, хоччоххой буолар. Онон дьиэ харбыыр суокканан ыраастыыр!
Ону Анатолий Игнатьевич атын боруодалартан саха сүөһүтүн оһоҕоһо лаппа уһунунан, аһын толору иҥэринэринэн быһаарар. Онон сиэбит аһылыгыттан бородууксуйа (үүт-эт) тахсыытынан, көрсүллэр ороскуота кыратынан атыттартан таһыччы турар. Үүт сыата 4,5 – 5,5 %-н, сорох кэмҥэ 7 % буолар. Онон орто сыаҕа таһаардахха сүөһүлэрэ сылга икки туоннаттан ордугу биэрэллэр. Саха сүөһүтэ олус өйдөөх, сымнаҕас, дьиэмсэх, оҕомсох, аһыгар бор, тымныыны тулуйумтуо, мээнэ ыалдьыбат диир Диана Васильевна.
Чомчоойоптор аҕыйах куруолугу, сымыыттыыр кустары, сибиинньэ оҕотун иитэн, оҕуруот олордон, сир астаан, айылҕалыын алтыһан, үксэ сибиэһэй аһынан аһаан олороллоруттан киһи эрэ үөрүөн, ордугургуон сөп.
Ол кэмҥэ сахабыт сүөһүтэ өрөспүүбүлүкэҕэ аҕыйах хаалбыта хомотор.
Дьоҕус атомнай ыстаансыйа
А.И. Чомчоев ыра санаата – хотугу сир кыра дэриэбинэлэрин, учаастактарын, ыраах олорор биирдиилээн да ыаллары (пиэрмэрдэри) атомнай уоту, итиини биэрэр дьоҕус ыстаансыйаларынан (реактордарынан) хааччыйыы эбит. Оҥорбут макеттарын көрдөрдө, панелга уруһуйдаан кэпсээтэ. Араас учуонайдар үлэлэрин аҕынна. Кинилэрдиин сибээстэһэрин, үлэлэрин үөрэтэрин, уопсайынан, атом кыаҕын-күүһүн туһунан үгүһү аҕынна.
Кырдьыгынан эттэхпинэ, мин, анал үөрэҕэ суох киһи улаханнык өйдөөбөтүм. Холомоҕо кыстыыр, тыаҕа олорор, сааһырбыт саха киһитэ, билиитэ дириҥин, билсиитэ киэҥин, анаарыыта арааһын олус сөхтүм-махтайдым.
Атомщик учуонайдар аан дойдуга олус улахан кыамталаах атомнай ыстаансыйалары тутуунан, атом күүһүнэн барар уу үрдүнэн-аннынан сылдьар сүүнэ хараабыллары, сүдү күүстээх, алдьатыылаах дэлби тэбэр сэрии сэбин оҥоруунан үлүһүйэллэр үһү. Кыра кыамталаах ыстаансыйаларынан төрүт дьарыктамматтар диир.
Онон Анатолий Игнатьевич Обнинск куораттааҕы ФЭИ Тревгода М.М., Косой А.С. диэн учуонайдарыныын бииргэ үлэлэһэн, аҕыйах дьиэттэн саҕалаан, 14 тыһ. нэһилиэнньэлээх сири уотунан, сылааһынан хааччыйар дьоҕус, дэлби тэппэт, куттала суох атомнай ыстаансыйа бырайыагын оҥорбуттарын эттэ. Биир контейнерга тиэйэн илдьэн ханна баҕарар туруордахтарына, 50 сыл устата биир үлэһитэ, көрүүтэ-истиитэ холкутук уотунан уонна сылааһынан хааччыйыан сөп диир. Фантастика! Омуннаах остуоруйа курдук. Ол эрээри Анатолий Игнатьевич ол оҥоһуллар, олоххо киирэр кыахтааҕын этэр. Бырайыагы олоххо киллэрэр туһуттан 30 мөл. солк. көрдүүр эбит да, билиҥҥитэ ким да өйүү, өйдүү, көмөлөһө илик эбит. Ол да буоллар хаһан эрэ олоххо киириэ диэн бүк эрэллээх. Оччотугар сүҥкэннээх барыс тахсыа этэ диир. Оттон билигин биһиги хоту улуустарбытыгар сыллата төһөлөөх элбэх таас чох, сэлээркэ тиэллэрий, үтүмэн үгүс киһи онно үлэлиирий? Ону бэйэҕит сыаналааҥ.
Түмүк
Бу суруйууттан саха ынаҕа уонна атом туох сыһыаннаах эбиттэрин өйдөөтүгүт ини диэн эрэнэбин. Анатолий Чомчоев саха ынаҕын үүтүнэн иккистээн олоххо эргиллэн, кэлэр кэскили көрөн, дьоҥҥо туһалыыр туһугар айа-тута, үлэлии-хамсыы сылдьар.
Итинтэн сиэттэрэн өссө төгүл биһигини, сахалары, үйэлэр тухары тыыннаах ордорон аҕалбыт, аан дойдуга тэҥнээҕэ суох сүөһүбүтүн дэлэтэргэ бары ылсыаҕыҥ диэн ыҥырабын.
Түмүгэр Анатолий Игнатьевич ылсыбыт дьыалата олоххо киирэригэр тирэх буолан, олохтоох былаас, тустаах тэрилтэлэр болҕомтолорун уураллара буоллар диэн баҕа санаабын тиэрдэбин.
Уйбаан Пономарев, Чурапчы.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:42f421a3-df02-428b-ad01-31507167a92f>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/don/1322-sakha-yna-a-uonna-atom", "date": "2018-10-21T17:18:49Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583514162.67/warc/CC-MAIN-20181021161035-20181021182535-00192.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
СУДка биэр...
ЗА МОРАЛЬНЫЙ УЩЕРБ харчы төлөөтүн
Ойохтоох эрээри того онно тиийдин? Ол баба Валя буолуо 🙊Старожилка и постоянка Олонхо🤦🏻♀️ Дьон кэпсиирин истибитим: инник тутан керер уьу эр дьон ахтатын уонна 🍆буоллагына 👍🏼 гынар уьу, 🥕буоллагына 👎🏼😂🤣☺️Эйиэхэ оннук кердербете да 😱🙊😅 Реедко сылдьааччыбын по великим праздникам,керееччубун ол баба Валяны,кулуех санааччым кэлээччи🙊 Сапсыйбыт буоллагына 👎🏼🥕буолуо оччого 👵🏼😅
Дьэ, омуннаах сырыылаах киһи эбиккин. Эйиэхэ түбэһиэхтэрин иһин бары наар аанньа буоллахтарай? Арыгыһыттар курдук эбит. Иккиэн аллараларын айдаана. Биирэ сиэкистиэххэ, арыгылааххын дуо диир, биирэ олох да ааһан иһэр киһини тутан көрөр... ))) саатар аныгы үйэҕэ протез тиис кэппэтэх. Бэйэҕэр туох эрэ баара буолуо?
Саргыда, инник диэн суруйбута да Охоноон? Аахпатагым. Дьэ,оччогуна бэйэтэ туох эрэ негативы тардар эбит ду хайдах? Наар оннуктар тубэьэн истэхтэрэй...
"Охоноон омуннаах сырыылара" диэн тэттик көрүдьүөс кэпсээннэр кинигэлэрин суруйуон сөп эбит.
Саргыда билсэбит да?мин да эдэр сылльан уол оҕото моҕотой этим .Билигин да тыаш таһаарар оҕонньорбун
Сымыытын илдьирийбэтэ да?
Трасса Дааса диэн суон эмээххин баар үһү оҕуруоччут бөҕө,биир да насталжины көтүппэт пастаянка үһү. Испит буоллаҕына саха оҕонньотторун киэнэ пахай корнишон саҕа диэн баран быһа тутан кээһэр үһү ,кабачок саҕаҕа наадыйабын диир үһү .Билиҥҥи аата трахадром Дааса диэн буолбут)))Эдэр сааһын санаан Эрмээннэр клубтарын көрдөнөр үһү.Нууччалартан хал буолбут үһү.Оҕонньорун корнишонун өрө да ыйаммат ,намылыйан да түспэт, кыбытан олорботун курдук быһа үктээбитэ ырааппыт үһү.
Иэдэппиттэр быһылаах,хаарыан дьээдьэ...
Куорум чэлгийэ сайда турар!
Итинниги сэҥээрдэххит аайы Охонооннор, Ниналар кыбылла кыбылла киирэ туруохтара.
Олонхо диэн клубка аанын арыйан и4эн куоппуппут биирдэ))) итирэн хаалбыт о5онньотоор ниэрбэбэр киирэллэр
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:21bca54c-2dbd-4c9a-a676-c47720fbd395>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4427217", "date": "2018-10-15T14:46:26Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583509326.21/warc/CC-MAIN-20181015142752-20181015164252-00239.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
НВК САХА – Дойду президенэ Владимир Путин ыйааҕынан, бу сылларга дойду үрдүнэн 40-ча технопарк аһыллан үлэлиэхтээх. Бу күннэргэ Михаил Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи республикатааҕы лицей-интернат базатыгар бу ахсаан иһигэр киирбит, Бүлүү бөлөххө аан бастакы технопарк үөрүүлээхтик аһылынна.
Саҥара-иҥэрэ, хамсана турар роботтар Үөһээ Бүлүүтээҕи 4№дээх оскуола төрдүс кылааһын үөрэнээччилэрэ Саша Иванов уонна Максим Николаев бастакы үлэлэрэ буолар. Уолаттартан Максим бырагырааматын туруорааччы, оттон Саша роботы таҥан таһаарар.
Оттон нөҥүө хоско киирдэххэ, оҕолор физика сокуонугар олоҕуран, араас уопуттары оҥороллор. «Кванториум» диэн ааттаммыт оҕо технопаарката эбии үөрэхтээһин саҥа көрүҥэ буолар. Манна үөрэнээччилэр үс араас хайысханан дьарыктаныахтара.
«Оҕолор бэйэлэрэ бырайыак оҥороллор. Араас тэрээһиннэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Технопарк үлэтинэн бырайыактааһын үлэтигэр күүскэ ылсыахпыт», – диир техническэй айар үлэ киинин методиһа Елена Христофорова.
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:163502ae-22a6-4483-aa6e-b7ebe276ee96>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://nvk-online.ru/ee-b-l-ge-bastaky-tehnopark-a-ylynna/", "date": "2018-10-22T05:43:22Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583514708.24/warc/CC-MAIN-20181022050544-20181022072044-00253.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008463859558, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008463859558}"}
|
От ыйын 20 күнүгэр “Норуот күүһэ” (Народная воля) уопсастыбаннай хамсааһын лиидэрэ Эрэл Васильев Ил Түмэн дьокутаатыгар хандьыдаат дастабырыанньатын тутта.
Эрэл Васильев “Заложнай” быыбардыыр уокурукка “Гражданскай платформа” баартыйаттан киирсиэҕэ. Хандьыдаат дастабырыанньатын тутан баран эдэр киһи быыбардыыр хамыыһыйаҕа, бэйэтин өйүүр дьонугар маннык диэтэ:
– Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай мунньаҕар “Биир ньыгыл Арассыыйа” эрэ баартыйа салайан олоруо суохтаах. Кинини кытта тэҥҥэ күрэстэһэр, норуот санаатын тиэрдэр, дьон интэриэһин туруулаһар атын баартыйалар эмиэ баар буолуохтаахтар. Ол иһин мин “Гражданскай платформа” баартыйаттан дьонум-сэргэм санаатын былааска аһаҕастык тиэрдээри, баар кыһалҕалары дьиҥ-чахчы быһаарсаары туруоруннум.
Мин мэлдьи туруорсар туруорсууларбын тиһэҕэр тиэрдэр санаалаахпын. Ол курдук, күн бүгүн экэнэмиичэскэй кыһалҕалар аһара сытыытык турдулар. ДьУоХХ тарыыптара аһара үрдүктэр, үрдүү да турар чинчилээхтэр. Ону, дьиҥэр, тохтотуохха уонна түһэриэххэ сөп. Мин ити кыһалҕаҕа күүскэ ылсар, дьаныардаахтык үлэлиир уонна туруорсар санаалаахпын. Аны биэнсийэ саҥа реформатын эмиэ күүскэ утарабын. Судаарыстыба дьон биэнсийэҕэ тахсар сааһын үрдэтэрэ сиэрэ суох. Социальнай хайысхалаах судаарыстыба итинник буолара олох сатаммат. Барыта дьон туһугар буолуохтаах. Киһи биэнсийэбэр диэн үйэтин-сааһын тухары муспут харчытын бэйэтэ хаһан баҕарар устар, бэйэтин баҕатынан туттар бырааптаах эбэтэр ыччаттарыгар аныыр кыахтаах буолуохтаах. Өссө киһи сонньуйара диэн билигин Алроса, Сургутнефтегаз, Роснефть курдук Саха сиригэр үлэлиир бөдөҥ хампаанньаларга чэпчэтиилээх нолуогу туруорсаллар. Бу норуоту араас нолуоктарынан, сыана үрдээһининэн үүйэ-хаайа турар кэмнэригэр, олус кэрээнэ суох быһыы. Дьиҥэр, итинник буолуо суохтаах. Ол туһугар мин эмиэ күүскэ үлэлиир, туруорсар уонна ирдэһэр бигэ санаалаахпын.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0d9c2cee-f6eb-48ed-8228-35ae44b2180a>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4405713", "date": "2018-10-16T16:36:14Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583510853.25/warc/CC-MAIN-20181016155643-20181016181143-00176.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 26, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
«…В «Зелёном Штрале», ресторанчике в Вильно, как всегда было элегантно. Квартет Тхужа исполнял популярную песенку «Mów do mnie jeszcze!» Может быть, думал Полуян, Купала так охотно говорит с ним как раз под приглашение этой задушевно-элегической мелодии.
- Только в университет, Сергейка. Только в университет. О, как они [редакторы газеты «Наша Ніва»], всё время рисуются: Дерптский, Петербургский…
- Верхняя палата! Тойаны!
- Как же, верхняя. А мы нижняя. Постой как ты их окрестил?
- Тойаны. Якуты своих богатеев так называют. Я как раз для газеты написал и про якутов, и про чувашей. «Негосударственные народы» Кто сделал нас такими, какие мы есть? Где жизнь? Где красота? Мы только сеятели. Может, и худшая судьба нас ждет, может, все изведется, что мы сеем, да не сеятелям думать об этом...». /Лойко О. Янка Купала. Москва. 1982. С. 90./
Так, воспроизвел в художественной форме, не совсем исторически достоверную атмосферу противоречий, царивших в редакции газеты «Наша Ніва» белорусский писатель Олег Лойка, в своем романе-эссе про народного поэта Беларуси Янке Купале «Як агонь, як вада… /Мінск. 1984. С.116, 118-119./
Сергей Епифанович Полуян родился 7 (19) октября 1890 года в местечке Брагин Речицкого уезда Минской губернии Российской империи в семье мелкого торговца. Детство провел в д. Кришичы, недалеко от Мозыря. Учился, сначала в Мозырской прогимназии, а затем перевелся в Митавскую гимназию в Курляндской губернии, где работали его родственники.
Там он познакомился с революционным движением и, чтобы не быть арестованным за участие в нем, недоучившись, уехал к родителям, где стал работать по хозяйству. Но, как пишут биографы, из-за революционных идей произошел конфликт с родителями, и Сергей уезжает к родственнику в Киев, навсегда покидая родной дом. Кстати Эдуард Пекарский, составитель словаря якутского языка, который учился в Мозыре, также обвинял своего деда, жившего в Барбарове, в скупости.
В Киеве Сергей Полуян жил на мизерные гонорары за свои статьи и рецензии, в украинской периодике не чураясь случайных заработков репетитора, корректора и т. д. Затем он наладил контакты с белорусской газетой «Наша Нiва» и в 1909 году переезжает в Вильно, центр белорусского возрождения. В газете стал вести раздел «З нашаго жыцьця». Однако разлады в редакции привели к тому, что он в начале 1910 г. уезжает в Киев, где в ночь с 7 на 8 марта 1910 года, в «страшной бедности и одиночестве», на 20 году жизни оканчивает ее самоубийством.
«Полуяна похоронили на Байковом кладбище в Киеве. То, что перед этим состоялось отпевание, и сегодня порождает слухи. На фотографии ясно видно: на лбу мертвеца ритуальная лента с молитвой. А ведь по церковным канонам самоубийц не отпевают и не хоронят в освященной земле. На одном из белорусских сайтов недавно появилось предположение, что самоубийства не было. Подозрение выказывается на «революционных товарищей» — Полуян сотрудничал с нелегалами... Отец, узнав о смерти сына, очень переживал. Ведь ни разу не помог тому в его нищете. Ночью, после похорон, Епифан Иванович вскочил и рвался бежать на кладбище раскапывать могилу сына — ему почудилось, что тот не умер, а спит летаргическим сном. Мать плакала о Сергее до самой своей смерти, а умерла она от чахотки в 1922 году. Из Киева привезла красную косоворотку Сергея и каждую ночь клала под подушку, чтобы приснился. Епифан Иванович поставил на могиле сына гранитный памятник с надписью: «Белорусский беллетрист Сергей Полуян». Но в недавнем материале украинского журналиста Валерия Дружбинского говорится о том, что на могиле поставлен памятник в виде срубленного дерева и сделана надпись: «7 апреля 1910 года. Здесь покоится прах Сергея Епифановича Полуяна, который жил, писал и погиб в Киеве, но душой своей и сердцем был всегда в родной Беларуси. Аминь». По сведениям Дружбинского, в начале 1960–х годов памятник исчез, а в 1969 году на его месте сделано новое захоронение. /Рублевская Л. След упавшей звезды. Миф и реальность в судьбе Сергея Полуяна. // Советская Белоруссия. Минск. 11 ноября 2005./
В № 43 за 1909 год газеты «Наша Нiва» Сергеем Полуяном была опубликована статья «Якуцкі національны рух» [Якутское национальное движение], которую он подписал псевдонимом – «С. Ясеновіч».
Якуцкі національны рух.
На самай паўночнай часьціне Сыбіры ў Якуцкай Обласьці на трох с палавінай мільёнах квадратных вёрст жыве невялікі народ - якуты. Ня многа іх, — усяго з чацьвёртая частка мільёна; a i на сьнегавых пустынях Сыбіры яны патрапіл вытварыць свае асобнае культурнае національнае жыцьцё.
Яшчэ за колішніе часы якуты пад націском другіх народоў мусілі выселіцца з ваколіц рэк Сыр-Дарьі i Аму Дарьі i ўсё далей і далей пасовывацца па поўнач. Але жьцьцёвая сіла гэнаго народу так веліка, што яны ня згінулі ў новых варунках, а прыстасаваліся да іх. І ня толькі самі, а прыстасавалі нават і каня і рагатую худобу. Уплыву чужой культуры яны но баяцца, бо ня толькі самі не абрушчаюцца, а нават аб’якучываюць папаўшых у іх край рускіх i другія племёны. Taк сама не баяцца яны і экономічнаго уціску, бо самі выціскаюць чужаземных гандляроў і забіраюць гандэль у свае рукі. Апроч таго якуты народ надта здольны да розных навук. І, проўда, ў 1905 гаду якуты бойка ўзялісь за культурную работу ў сваім краю, але зменіліся часы і прымусілі пакінуць пачатую справу.
У 1905 гаду якуцкая інтэлігенція – вучыцелі, фэльдчэры, пісары канцэлярскіе – заклалі “Якуцкую Суполку” пад надта галосным лозунгам – Якуцкі край для якутоў”. Разам с тым суполка вымагала: земскаго самоупраўленьня для ix краю, мейсцоваго суда, асобных дэпутатоў у Гас. Думе, земельнай рэформы i інш. Глаўны камітэт “Якуцкай Суполкі” выдаў адозву аб гэтым. Камітэт цяпер закрылі.
Але гэтая справа не прайшла без сьледу для якутоў. Суд над глаўным камітэтам шмат памог сяўбе новых думак аб народным вызваленьні ў якуцкім народзе.
Але гэтаго баяліся якуцкіе багатыры - (тойаны). Разам з начальством яны рупілісь аб тым, каб задушыць у самым пачатку пачынаючыйся рух. І яны робяць сваю работу.
У 1905 гаду ў Якуцке заклалось “Таварыство Распаўсюжэньня граматнасьці”, каторае аткрыло шмат пачатковых школ у якуцкай мове, вырабіло праект якуцкай національнай вучыцельскай сэмінарыі. Але таварыство закрылі і так сама яго школы. З вясны 1907 года якуты клапоцяцца аб аткрыцьці другого прасьветнаго таварыства “Сырдан”. У канцы 1906 года - якуты залажылі ў гор. Якуцке свой клюб, у каторым чыталі лекціі ў якуцкай мове, але і клюб быў закрыт.
Зімою 1906 - 1907 года у Якуцке адбылісь тры якуцкіе тэятры; мейсцовые жыцелі i нават населеньне далёкіх якуцкіх вёсак (улусоу) зацікавілісь сваім тэятрам i будынак, гдзе ён адбываўся, ўсе разы быў поўным повен. Толькі і тэятр больш не paзрэшаюць.
Колькі гадоў якуцкая інтэлігэнтная маладзеж выдавала ў Якуцке рукапісны журнал “Саха кулубун сасана” (па нашэму „Гутаркі якуцкаго клюба”) Журнал гэты чытаўся надто ахвотне ўсімі якутамі. Тады з вялікай працай сабраўшы грошэй і супрацоўнікоў, с падмогай расейскіх палітычных засланцоў пачалі выдаваць сумейсную часопісь у якуцкай i рускай мовах — “Якутскій Край”. Газэту закрылі. Пачалі выдаваць такую самую “Якутскую Мысль”, але i яна ледзьві дыхае. А якуты працуюць не пакладаючы рук і сьмела з надзеей чэкаюць лепшых часоў. І яны дачэкаюцца іх, бо іх народ ва ўсей сваей грамадзе трымае думку аб національным адрадзэньні.
С. Ясеновіч.
ЯКУТСКОЕ НАЦИОНАЛЬНОЕ ДВИЖЕНИЕ
На самой северной части Сибири в Якутской Области на трех с половиной миллионах квадратных верст живет небольшой народ - якуты. Не много их, - всего с четвертую часть миллиона; но и на снежных пустынях Сибири они сумели сотворить свою особую культурную национальную жизнь.
Еще в прежние времена якуты под напором других народов вынуждены были выселиться из околиц рек Сыр Дарьи и Аму Дарьи и все дальше и дальше продвигаться на север. Но жизненная сила этого народа такая большая, что они не сгинули в новых условиях, а приспособились к ним. И не только сами, а приспособили даже и лошадь, и рогатую скотину. Влияния чужой культуры они не бояться, ведь не только сами не обрусевают, а даже объякучивают попавших в их край русских и другие племена. Так же не бояться они и экономического притеснения, ибо сами вытесняют чужеземных торговцев и забирают торговлю в свои руки. Кроме того, якуты народ очень способный к разным наукам. И, правда, в 1905 году якуты бойко взялись за культурную работу в своем крае, но изменились времена и принудили оставить начатое дело.
В 1905 году якутская интеллигенция - учителя, фельдшера, канцелярские писари - основали «Союз Якутов» под очень громким лозунгом – «Якутский край для якутов». Вместе с тем союз затребовал: земского самоуправления для иx края, местного суда, отдельных депутатов в Гос. Думе, земельной реформы и др. Главный комитет «Союза Якутов», выдал воззвание об этом. Комитет теперь закрыли.
Но это дело не прошло без следа для якутов. Суд над главным комитетам много помог посеву новых мыслей о народном освобождении в якутском народе.
Но этого боялись якутские богачи - (тойоны). Вместе с начальством они заботились о том, чтобы задушить в самом начале начинающееся движение. И они делают свою работу.
В 1905 году в Якутске основалось «Общество распространения грамотности», которое открыло много начальных школ на якутском языке, выработало проект якутской национальной учительской семинарии. Но общество закрыли и также его школы. С весны 1907 года якуты хлопочут об открытии другого просветительного товарищества «Сырдан». В конце 1906 года - якуты заложили в гор. Якутске свой клуб, в котором читали лекции на якутском языке, но и клуб был закрыт.
Зимою 1906 - 1907 года в Якутске состоялись три якутских театра; местные жители и даже население далеких якутских деревень (улусов) заинтересовались своим театром и здание, где он происходил, все разы был полным полон. Только и театр больше не разрешают.
Несколько лет якутская интеллигентная молодежь издавала в Якутске рукописный журнал «Саха кулуубун саҥата» (по нашему «Гутаркі якуцкаго клюба») Журнал этот читался очень охотно всеми якутами. Тогда с большим трудом собрав денег и сотрудников, с помощью русских политических ссыльных начали издавать совместную газету на якутском и русском языках – «Якутский край». Газету закрыли. Начали издавать такую самую «Якутскую мысль», но и она чуть дышит. А якуты работают, не покладая рук и смело, с надеждой ждут лучших времен. И они дождутся их, ведь их народ во всем своем обществе держит мысль о национальном возрождении.
С. Ясенович.
/Наша Ніва. Першая Беларуская Газэта з Рысункамі. Выходзіць што тыдзень рускімі і польскімі літэрамі. Вільня 22 (4) акцябра 1909 г. № 43. Год ІV. С. 2 (618)./
Откуда брал сведения Полуян для этой статьи неизвестно. Польский исследователь Витольд Армон в своей книге «Polscy badacze kultury Jakutów» (Wrocław – Warszawa - Kraków - Gdańsk. 1977. S. 80.) в разделе, посвященном Адаму Шиманскому, который в 1879-1883 годах находился в ссылке в Якутске и интересовался бытом якутов, пишет: „Chronologiczne ostatni ślad materiałów zbieranych przez Szymańskiego jest dobrze dotawany - jest nim mianowicie wycinek artykułu pt. „Jakucki ruch narodowy” z gazety „Czas” z dnia 19 grudnia 1909 r. {A. Szymański, Ziemia jakucka.., zespół II: „Materiały warsztatowe”, z. nr. 21.}”. - [«Хронологически последний след собранных Шиманским материалов хорошо датирован – об этом свидетельствует вырезка статьи «Якутское народное движение» из газеты «Время» 19 декабря 1909 г.» где сноска [34] показывает источник: «Шиманский А. Якутская земля… Собрание ІІ: Восстанавливаемые материалы. – Т. 1-21.». /Армон В. Польские исследователи культуры якутов. Пер. с польского К. С. Ефремова Москва. 201. С. 79.]
Делаю по межбиблиотечному абонементу из Национальной библиотеки Беларуси запрос в Краков, в Ягеллонскую библиотеку. Вскоре из Ягеллонки пришел ответ, что такой статьи за 19 grudnia 1909 года в газете «Czas» нет.
Возможно, Витольд Армон ошибся и это вырезка из газеты «Nasza Niwa», которая издавалась параллельно и латинкой («польскімі літэрамі»), шрифтом для белорусов католиков. Но пока это только предположение, так как этой «вырезки» мы не видели. Отметим также, что Витольд Армон ссылается на архивные материалы Адама Шиманского, которые хранятся в собраниях Архива ПАН в Варшаве, обозначенные сигнатурою III-24. /Педос З. О якутских материалах Адама Шиманского в собраниях Архива ПАН в Варшаве. Койданава-Амма. 1997. С. 1./
Про якутское национальное движение в то же время также писал Станислав Трусевич под псевдонимом Казимир Залевский:
«Первые симптомы «весны», дали толчок развитию движения среди якутов, населяющих в количестве 250.000 Якутскую область и составляющих в ней подавляющее большинство населения. Движение это, отличавшееся сначала чисто стихийным характером, очень скоро становится сознательным национальным движением.
Это следствие того, что молодая культура якутов, находящаяся еще в зародышевом состоянии, отличается значительной силой. Так, напр., бывавшим в Якутском крае, сразу бросается в глаза факт, что не только русификаторская политика бюрократии не ведет там к желанным для неё результатам, но что, наоборот, и местное русское население и сами представители власти очень быстро подвергаются влиянию якутской культуры. И в якутском движении учителя, наряду с якутским сельскохозяйственным обществом, сыграли немаловажную роль. До 1858 г. в Якутской области существовало местное родовое самоуправление, органами которого были т. н. «степные думы». Руководство общественной жизнью принадлежало богачам — «тойонам». Но вскоре они сделали «думы» орудием эксплуатации трудящейся части своего народа, и поэтому, когда последние были закрыты, массы не проявили особого негодования. Ими не были поддержаны тщетные просьбы «тойонов» в 80 г.г. об открытии дум, просьбы, в ответ на которые правительство отобрало у якутов 500 дес. земли в пользу ссыльных сектантов-скопцов. Вследствие вышеуказанных причин накануне революции среди якутов намечались два течения: 1) во главе одного стояло большинство «тойонов»; 2) во главе другого большею частью народные учителя и вообще представители свободных профессий. Первое было националистическим и стремилось к возвращению родового быта; второе — прогрессивным и стояло за введение самоуправления на основе территориального принципа, связывая дело реформ в Якутском крае и удовлетворения нужд национального развития якутов с делом демократизации государственного строя России.
В 1904 г., когда донесся слух о манифесте по поводу рождения наследника, якуты стали готовить депутацию в Петербург, намереваясь представить через нее правительству свои нужды и прежде всего просить, чтобы уголовные преступники больше не высылались в Якутскую область, так как их пребывание крайне отрицательно отражается на положении местного населения. Но депутация была запрещена. С момента издания манифеста 18 февраля 1905 г, в г. Якутске и улусах начинается период митингов и собрании с целью выработки петиций по вопросу о нуждах населения вообще и местном самоуправлении в частности. Уже первое собрание выслало телеграмму на имя председателя совета министров с требованием созыва всероссийского учредительного собрания на основе 4-х членной формулы.
Дальше шло тщательное обсуждение вопроса о типе самоуправления. В результате громадное большинство населения признало желательным самоуправление территориального типа, совместное для русского и якутского населения, организованное на широких демократических началах. В январе 1906 г. в Якутске был созван съезд представителей якутского народа, на который явилось 400 человек. На нем образовался Якутский Союз, выставивший следующие требования: 1) признания всех земель собственностью постоянных жителей края — инородцев; 2) предоставления якутам права иметь собственного представителя в Думе; 3) скорейшего утверждения положения о земском самоуправлении; 4) немедленного уничтожения опеки полиции над инородческими общественными учреждениями и прекращения всякого сношения с ними администрации.
Так как съезд происходил в момент наивысшего подъема движения в крае, то вышеприведенные требования были ультимативно предъявлены по телеграфу Председателю Совета Министров, причем члены Союза заявили, что: 1) будут прерваны всякие сношения с чинами полиции; 2) будет прекращен взнос податей и отбывание повинностей. И по распоряжению Союза прекратились всякая сношения между Областью и высшей властью в Иркутске и Европейской России. Но вскоре организаторы движения были арестованы и преданы суду, и революционное движение прекратилось.
За то началась энергичная культурная деятельность. Основывается газета «Якутский Край», издающаяся на русском и якутском языках. Появляются издания на якутском языке. Открывается якутский национальный театр. Появляются произведения из области изящной литературы. Кладется фундамент для развития молодой якутской культуры.
/Залевский К. Национальные движения. // Общественное движение в России в начале ХХ-го века. Под редакцией Л. Мартова, П. Маслова и А. Потресова. Книга седьмая. Том IV. Часть 2-ая. С. Петербург. 1911. С. 240-241./
Ісідар Бас
ДРУГ МАЛАДОГА КУПАЛЫ
Некалькі разоў Палуян прыяжджаў з Кіева ў Вільню. Апошні раз ён выехаў туды восеньню 1909 года і зноў вярнуўся ў Кіеў праз колькі месяцаў. На старонках беларускай газэты друкаваліся ў тыя дні яго артыкулы “Нацыянальнае адраджэньне чувашоў” (“Наша ніва”, № 39) і “Якуцкі нацыянальны рух” (“Наша ніва”, № 43). У іх Палуян выступае як прыхільнік дружбы паміж народамі, што насяляюць Расійскую імпэрыю. Ён варожа ставіцца да нацыянальнай абмежаванасьці, вузкасьці поглядаў, як гэта было ўласьціва некаторым “нашаніўцам”.
Кожны народ, лічыць Палуян, павінен “знаёміцца з жыцьцём і палажэньнем... справы другіх”. Беларускаму народу “трудна трываць без шчырых, сапраўдных прыхільнікаў другіх народаў. Трэба бліжэй прыглядацца да духоўнага жыцьця кожнай нацыі”.
Зыходзячы з такіх пазыцый, С. Палуян коратка знаёміць беларускага чытача з грамадзкім і культурным жыцьцём чувашоў і якутаў, аб якіх, дарэчы, у той час мала што ведалі на Беларусі. Ніякія прасьледаваньні з боку ўлад, гаворыць ён, не змаглі зламаць “жыцьцёвую сілу” якутаў, “народу надта здольнага да розных навук”. З дапамогай перадавых рускіх людзей яны пачалі выдаваць часопіс. А ў Чувашыі “залажылі выдавецтва”, адкрылі тэатар.
Сяргей Палуян разумеў, якое вялікае значэньне мае авалоданьне рускай мовай, бо яна аб’ядноўвае людзей, дае магчымасьць чалавеку з народу “зрабіцца больш асьвечаным, прыдбаць сабе больш сьвету навукай”, што садзейнічае барацьбе за “лепшую долю для народу”. Пісьменьнік разумее, што інтарэсы тых, хто “жыве бедна”, “гіне ад бруду”, і тых, хто “разам з начальствам”,— не аднолькавыя. Якуцкія багацеі (тойаны), гаворыць Палуян, імкнуцца задушыць барацьбу народу за свае правы, яны на баку ўлад. Ён жадае чувашам і якутам посьпехаў у іх барацьбе за сваё сацыяльнае і нацыянальнае разьняволеньне. Якуты “сьмела, з надзеяй чакаюць лепшых часоў. І яны дачакаюцца іх”.
/Полымя. № 1. Мінск. 1976. С. 232./
СЯВЕЦ У РОДНЫХ СЛОЎ СЯЎБЕ
Зыходзячы з такіх пазыцый, С. Палуян знаёміць беларускага чытача з грамадзкім і культурным жыцьцём чувашоў і якутаў, пра якіх, дарэчы, у той час мала што ведалі ў Беларусі. Ніякія прасьледаваньні з боку ўлад, гаворыць ён, не змаглі зламаць “жыцьцёвую сілу” якутаў, “народу надта здольнага да розных навук”. З дапамогай перадавых рускіх людзей яны пачалі выдаваць часопіс “у якуцкай і рускай мовах”, а ў час рэвалюцыі 1905-1907 гадоў у Якуціі адкрыліся адразу тры тэатры. І ў Чувашыі народ доўга жыў “без кнігі на сваёй роднай мове”. Нарэшце і там “залажылі выдавецтва”, штогод выходзяць календары, адзін час выходзіла па-чуваску газэта.
Сяргей Палуян разумеў, якое вялікае значэньне мае авалоданьне рускай мовай, бо яна аб’ядноўвае людзей, дае магчымасьць чалавеку з народу “зрабіцца больш асьвечаным, прыдбаць сабе больш сьвету навукай”, што садзейнічае барацьбе за “лепшую долю для народу”. Аўтар артыкулаў разумее, што інтарэсы тых, хто “жыве бедна”, і тых, хто “разам з начальствам”, не аднолькавыя. “Якуцкія багатыры (тойаны), — піша Палуян, — імкнуцца задушыць барацьбу народа за свае правы, яны на баку ўлад”. Ён жадае чувашам і якутам посьпехаў у іх барацьбе за сваё сацыяльнае і нацыянальнае разьняволеньне. Якуты, піша Палуян, “сьмела, з надзеяй чакаюць лепшых часоў. І яны дачакаюцца іх”.
/Ісідар [Ізраіль Самуілавіч] Бас. Літаратуразнаўчыя эцюды. Мінск. 1977. С. 60-61./
ЯКУЦКІ НАЦЫЯНАЛЬНЫ РУХ
На самай паўночнай часціне Сібіры ў Якуцкай вобласці на 3-х з палавінай мільёнах квадратовых вёрст жыве невялікі народ — якуты. Не многа іх усяго, з чацвёртую частку мільёна; на снегавых пустынях Сібіры яны патрапілі вытварыць сваё асобнае культурнае нацыянальнае жыццё. Яшчэ за колішнія часы якуты пад націскам другіх народаў мусілі выселіцца з ваколіц Сырдар’і і Амудар’і і ўсё далей і далей пасоўвацца на поўнач. Але жыццёвая сіла гэтага народу так вяліка, што яны не згубіліся ў новых варунках, а прыстасаваліся да іх. І не толькі самі, але прыстасавалі нават і каня, і рагатую худобу. Уплыву чужой культуры яны не баяцца, бо не толькі самі не абрушчаюцца, а нават аб’якучваюць папаўшых у іх край рускіх і другія плямёны. Таксама не баяцца яны і эканамічнага ўціску, бо самі выціскаюць чужаземных гандляроў і забіраюць у свае рукі. Апроч таго, якуты — народ надта здольны да розных навук. І праўда, у 1905 г. якуты бойка ўзяліся за культурную работу ў сваім краі, але змагліся, і гэта прымусіла іх пакінуць пачатую справу.
У 1905 гаду якуцкая інтэлігенцыя — вучыцелі, фельчары, пісары канцылярскія — заклала «Якуцкую суполку» пад надта галосным клічам: «Якуцкі край для якутаў». Разам з тым суполка вымагала земскага самаўпраўлення для іхняга краю, мясцовага суда, асобных дэпутатаў у Гас. Думе, зямельнай рэформы і інш. Глаўны камітэт «Якуцкай суполкі» выдаў адозву аб гэтым. Камітэт цяпер закрылі. Але гэтая справа не прайшла без следу для якутаў. Суд над глаўным камітэтам шмат памог сяўбе новых думак аб народным вызваленні ў якуцкім народзе. Але гэтага баяліся якуцкія багатыры — тафанье. Разам з начальствам яны рупіліся аб тым, каб задушыць у самым пачатку пачынаючыйся рух. І яны робяць сваю работу.
У 1905 гаду ў Якуцку заклалася «Таварыства шырэння граматнасці», каторае адкрыла шмат пачатковых школ у якуцкай мове, вырабіла праект Якуцкай нацыянальнай вучыцельскай семінарыі. Але закрылі таварыства і таксама яго школы. З вясны 1907 года якуты клапацяцца аб адкрыцці другога прасветнага таварыства «Сырдан». У канцы 1906 года якуты залажылі ў гор. Якуцку свой клуб, у каторым чыталі лекцыі ў якуцкай мове, але і клуб быў закрыты.
Зімой 1906-1907 года ў Якуцку адбыліся тры якуцкія тэатры; мясцовыя жыцелі і нават насяленне далёкіх якуцкіх вёсак (улусаў) зацікавіліся сваім тэатрам, і будынак, гдзе ён адбываўся, усе разы поўным-повен быў. Толькі і тэатру больш не пазваляюць. Колькі гадоў якуцкая інтэлігентная маладзёж выдавала ў Якуцку рукапісны журнал (тыднёвы часопіс) «Саха кулугун сасана» (па-нашаму «Гутаркі якуцкага клуба»). Часопіс гэты чытаўся надта ахвотна ўсімі якутамі. Тады, з вялікай працай сабраўшы грошы і супрацоўнікаў, з падмогай расейскіх палітычных сасланцоў пачалі выдаваць часопіс у якуцкай і расейскай мовах — «Якуцкі край». Газету закрылі. Пачалі выдаваць такую самую «Якуцкую мысль», але і яна ледзьве дыхае. А якуты працуюць не пакладаючы рук і смела з надзеяй чакаюць лепшых часоў. І яны дачакаюцца іх, бо іхні народ ва ўсёй сваёй грамадзе трымае думку аб нацыянальным адраджэнні. /Палуян С. Лісты ў будучыню. Проза. Публіцыстыка. Крытыка. Мінск. 1986. С. 76-78./
“Складальнікі кнігі дбайна сабралі, грунтоўна пракамэнціравалі публіцыстыку С. Палуяна - цыклы артыкулаў пра адраджэньне культуры беларусаў, украінцаў, “малых народаў” Расіі (... пра нацыянальна-культурны рух якутаў і чувашаў ...)” /Конан У. Талент светлы і трагічны. С. Палуян. Лісты ў будучыню. Проза. Публіцыстыка. Крытыка. Мінск, “Мастацкая літаратура”, 1986. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 24 кастрычніка 1986. С. 7./
Правда, при перепечатке текста из газеты «Наша Ніва» были допущены пропуски и искажения слов [к примеру якутское слово “тойон” (тойаны, как, согласно существовавшему в то время белорусскому правописанию, привел его в “Нашай ніве” С. Палуян) в издании: Палуян С. «Лісты ў будучыню: Проза. Публіцыстыка. Крытыка». Мн., 1986 оно превратилось в непонятное «тафанье» — как и много других слов. Кстати, это слово в Палуяновской транскрипции «тойаны» (в современном правописании по-белорусски это слова пишется «таёны»), а не измененное в «тойоны», было перенесено в русскоязычный вариант книги Олега Лойко «Як агонь, як вада…» – «Янка Купала» [Москва. 1982.]. В комментарии к статье было отмечено: «Напечатано в «Нашей ніве», 1909, № 43, под псевдонимом С. Ясяновіч». /Палуян С. Лісты ў будучыню. Проза. Публіцыстыка. Крытыка. Мінск. 1986. С. 184./. Правда в «Нашай ніве» статья была подписана «С. Ясеновіч».
В № 1 за 1989 г. журнала «Хотугу Сулус» [«Полярная звезда»] статья С. Полуяна «Якутское национальное движение» вышла в переводе Ивана Федосеева на якутский язык «Сахалар национальнай хамсааhыннара».
БЕЛОРУСТУУ ТЫЛЫНАН
1986 сыллаахха Белоруссияҕа, Минскэй куоракка “Мастацкая литература” издательство Сергей Полуян “Кэлэр кэскилгэ суруктар” (“Письма в будущее”) диэн кинигэтин бэчээттээн таһаарбыт. Ол кинигэ автора сүүрбэ сааһыгар өлбүт ураты дьоҕурдаах критик, прозаик эбит. Сергей Полуян 1890 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр сэниэ бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гимназияҕа үөрэммитэ. Кини тиийиммэт-түгэммэт олохтон санаата муунтуйан, 1910 с. муус устар 8 күнүгэр Киев куоракка бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ. Кини Белоруссия народнай поэта Янка Купаланы кытары доҕордо-һоро. Ол туһунан Олег Лойко «Уһулуччулаах дьоннор олохторо» диэн серияҕа Москваҕа, “Молодая гвардия” издательствоҕа 1982 с. тахсыбыт “Янка Купала” диэн кинигэтигэр маннык суруйар:
“Купала Сергей Полуяны кытары 1909 сыллаахха атырдьах ыйыгар билсибитэ. Кини ити эдэр уолу сөбүлээбитэ, ону ааһан поэт бу уолтан кэнэҕэс Белинскэй тахсыа диэн эрэнэн, кинини судургутук таптаабыта. Хайдахтаах тылый-өһүй, темпераменый, хайдахтаах олоҕу таптааһыный!.. Купала хайдах таптыа суохтаах этэй, ити ыраас дууһалаах Сергей Полуяны, кинини 19 саастаах эрээри туох баарын барытын кинилэр иккиэн олохторун бүтүннүүтүн анаабыт сибэтиэй дьыалаларыгар, кинилэри иккиэннэрин бу күн сиригэр биир сорукка — Белоруссияны, кини норуотун өрө көтөҕүү соругар биэрбит эдэр уолу”.
“Кэлэр кэскилгэ суруктар” диэн кинигэҕэ Сергей Епифанович, Полуян айымньылара, публицистиката, критическэй ыстатыйалара; кини өлбүт күннэригэр суруллубут искрологтар, анабыл хоһооннор, ахтыылар бэчээттэммиттэр. Ити эдэр уол ыраах Белоруссияҕа олорон, Саха сирин, сахалары интэриэһиргээбит, ол курдук 1909 сыллаахха “Наша нива” сурунаал 43-с нүөмэригэр С. Ясанович диэн псевдонимынан “Сахалар национальнай хамсааһыннара” диэн ыстатыйаны бэчээттэппит эбит, ол бу кинигэтигэр киирбит. Мантан аллара ол ыстатыйаны сахалыы тылбаастаан таһаарабыт.
САХАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ХАМСААҺЫННАРА.
Сибирь саамай хоту өттүгэр, Саха уобалаһыгар, үс аҥар мөлүйүөн квадратнай биэрэстэ иэннээх сиргэ саха диэн кыракый норуот олорор. Кинилэр аҕыйахтар, сыччах мөлүйүөн чиэппэрин саҕалар. Кинилэр Сибирь хаар-муус куйаарыгар тус бэйэлэрэ бас билэр культурнай национальнай олохторун үөскэтэри ситиспиттэрэ. Өссө быданнааҕы кэмнэргэ сахалар атын норуоттар үтүргэннэриттэн Сыр-дарья уонна Аму-дарья биэрэктэриттэн көһөргө күһэллибиттэрэ уонна хоту диэки бардар-бараи испиттэрэ. Ол эрээри бу норуот олоххо тардыстар күүһэ улахана бэрт буолан, кинилэр саҥа усулуобуйаҕа сүтэн-симэлийэн хаалбакка, онно сөп түбэһэр гына дьаһаммыттар. Ол кэннэ бэйэлэрэ эрэ буолбакка, оннооҕор онно сылгыны ынах сүөһүнү үөскэппиттэр, тэниппиттэр. Кинилэр атын культура сабыдыалыттан куттамматтар, ол курдук бэйэлэрэ нууччатыйбаттарын ааһан, хата, ол оннугар кинилэр кыраайдарыгар тиийэн. түгэнэн хаалбыт нууччалары, атын да биис уустарын сахатыталлар. Ону тэҥэ кинилэр экономическай соҥнооһуннартан чаҕыйбаттар, ол курдук бэйэлэрэ атын дойдулар эргиэмсиктэрин үтэйэллэр уонна эргиэни бэйэлэрин илиилэригэр ылаллар. Итини таһынан саха — араас наукаларга олус дьоҕурдаах норуот. Ол кэннэ, кырдьыгы эттэххэ, сахалар 1905 сылга бэйэлэрин дойдуларыгар культурнай үлэҕэ күүскэ туруммуттара, олэрээри мөлтөөн-ахсаан биэрбиттэрэ, ол түмүгэр кинилэр саҕалаабыт дьыалаларын тохтоторго күһэллибиттэрэ.
1905 сыллаахха саха интеллигенцията — учууталлар, фельдшердэр, канцелярскай суруксуттар — “Саха кыраайын — сахаларга” диэн дорҕоонноох лозуннаах “Саха союһун” тэрийбитэ. Итини сэргэ общество бэйэтин кыраайыгар Земскэй самоуправлениены, олохтоох сууту олохтооһуну, Государственнай думаҕа бэйэлэрин депутаттарын талыыны, сир реформатын ыытыыны онтон да атыттары модьуйбута. “Саха союһун” киин комитета ити туһунан листовкалары таһаарбыта. Комитеты сабан кэбиспиттэрэ. Ол эрээри ити дьыала сахаларга суола-ииһэ суох таах хаалбатаҕа. Киин Комитеты сууттааһын саха норуотугар норуоту босхолооһун туһунан саҥа өй-санаа сиэмэтин тарҕа-тарга улаханнык көмөлөспүтэ. Ол эрээри итинтэн саха баайдара куттаммыттара. Кинилэр начальствоны кытары бииргэ саҥа үөскээн эрэр хамсааһыны тэниппэккэ, муомахтаан, хам баттыырга кыһаммыттара. Ол курдук үлэлээбитинэн барбыттара.
1905 сыллаахха Якутскайга “Үөрэҕи тарҕатыы табаарыстыбата” тэриллибитэ ол табаарыстыба сахалыы тылынан үөрэтэр үгүс начальнай оскуолалары аспыта, саха национальнай учительскай семинариятын аһыы бырайыагын оҥорбута. Ол эрээри табаарыстыбаны, ону тэҥэ кини оскуолаларын сабан кэбиспиттэрэ. 1907 сыл сааһыттан ыла сахалар “Сырдык” диэн иккис сырдатар табаарыстыбаны аһар туһунан туруорсан барбыттара. 1906 сыл бүтүүтүгэр сахалар Якутскай куоракка бэйэлэрин кулууптарын аспыттара, онно сахалыы тылынан лекциялары ааҕаллара, ол эрээри кулуубу эмиэ саппыттара.
1906-1907 с.с. кыһын Якутскайга үс сахалыы пьесаны туруорбуттара. Олохтоохтор, ону ааһан оннооҕор ыраах саха улуустарын нэһилиэнньэтэ бэйэлэрин театрдарын сэҥээрбиттэрэ уонна пьесалары көрдөрөр дьиэлэрэ хас сырыы ахсын дьонунан ыыбыччары, толору буолара. Спекталлары туруорууну ити кэннэ көҥүллээбэттэр. Саха интеллигентнэй ыччата хас да сыл устата Якутскайга нэдиэлэ ахсын тахсар “Саха кулуубун сэһэнэ” диэн илиинэн суруллар сурунааллана сылдьыбыта. Ити сурунаалы сахалар бары олус баҕатыйан туран ааҕаллара, аахтаран истэллэрэ. Ол кэмҥэ нуучча политическай сыылынайдарын көмөтүнэн бэрт эрэйинэн үп-харчы уонна үлэһиттэри булан “Якутский край” диэн сахалыы уонна нууччалыы тылларынан хаһыаты таһааран барбыттара. Хаһыаты сабан кэбиспиттэрэ. “Якутская мысль” диэн үүт-үкчү оннук хаһыаты таһаарыыны саҕалаатылар, ол эрээри хаһыат бэрт эрэйинэн күн сирин көрөр. Ол гынан баран сахалар илиилэрин араарбакка үлэлииллэр уонна эрдээхтик үтүө күннэр үүнэллэрин бигэ эрэлинэн күүтэллэр. Ол кэннэ кинилэр оннук кэмҥэ тиийиэхтэрэ, ол курдук норуот бүттүүнэ, туох баар түмсүүтүнэн национальнай өрө көтөҕүллүү туһунан өйүсанааны тутуһар.
(Сергей Полуян. «Кэлэр кэскилгэ суруктар» (“Письма в будущее”). Минскэй. 1988 с. “Мастацкая литература” издательство. 76-78 с. с. Белорустуу тылынан).
/Хотугу Сулус. № 1. Якутскай. 1989. С. 108-109./
Откликнулся рецензией на издание книги «Лісты ў будычыню» также журналист жлобинской (Гомельская область БССР) газеты «Камуніст» Николай Шуканов.
Н. В. Шуканов
СЛОВО О ДАЛЕКОЙ ЯКУТИИ
В России после разгрома первой русской революции 1905-1907 гг. царил жесточайший террор. Гонениям подвергалось малейшее проявление свободомыслия. Особенно злобствовала реакция, когда дело касалось национальных проблем. Царизм ни при каких условиях не хотел признавать за национальными меньшинствами право равенства, а тем более право свободного национального самоопределения. В этом отношении белорусский и якутский пароды находились в одинаковом положении. Якуты считались людьми второсортными, дикими и отсталыми. Не признавался самодержавием и белорусский народ как нация со своим языком, историей и культурой, своими национальными традициями. Но процесс национального возрождения народов России, начавшийся непосредственно под влиянием 1905 года, уже никакие репрессии остановить не могли.
Шел 1909 год. В Вильно (Вильнюс) уже третий год продолжает выходить одна из первых легальных белорусских газет «Наша ніва», вокруг которой объединяются представители белорусской прогрессивной национальной интеллигенции. Среди них Янка Купала, Якуб Колас, Максим Богданович и многие другие. Активно сотрудничает в газете и писатель Сергей Полуян. Несмотря на молодость (родился в 1890 г.), он быстро становился одним из самых авторитетных критиков и публицистов. Публикации С. Полуяна снискали ему славу прогрессивного литератора, наследника революционно-демократических традиций Н. Г. Чернышевского и Т. Г. Шевченко. Белорусский писатель никогда не замыкался в узко национальных рамках, на что в то время легко можно было попасться. Наоборот, С. Полуян приходит к мысли, что помощь братских народов, прежде всего русского и украинского, станет необходимым фактором в деле национального возрождения белорусского народа. С. Полуян считал полезным поучиться и у малых народов. Так; в 1909 году в одном из номеров газеты «Наша ніва» появляется его публицистическая статья «Якутское национальное движение» («Якуцкі нацыянальны рух»). С. Полуян начинает ее небольшим экскурсом в историю якутского народа: «Еще в давние времена якуты под натиском других народов вынуждены была выселиться из окрестностей Сырдарьи и Амударьи и все дальше и дальше передвигаться на север». Далее автор дает общую характеристику тех черт, которые были присущи якутскому народу в переломные, критические моменты его исторического развития. «Но жизненная сила этого народа так велика, — пишет С. Полуян, — что они не растерялись в новых условиях, а приспособились к ним. И не только сами, но приспособили даже и коня, и рогатый скот. Влияния чужой культуры они не боятся, так как не только сами не поддаются обрусению, а даже объякучивают попавших в их края русских и другие племена. Также не боятся они и экономического притеснения, так как сами выживают чужеземных торговцев и забирают в свои руки». Белорусский публицист искренне верил в большие возможности якутского народа, в представителей якутской национальной интеллигенции. Он видел, что освободительные идеи 1905 года докатились и до далекой Якутии. «И правда, — читаем дальше, — в 1905 г. якуты бойко взялись за культурную работу в своем крае... Якутская интеллигенция — учителя, фельдшеры, писари канцелярские — основала «Якутскую общину» с очень громким (тут автор справедливо критикует якутов.— Н. Ш.) девизом: «Якутский край — для якутов». С. Полуян обращает внимание и на проблему развития национальной школы, где преподавание должно вестись на родном языке. «В 1905 году в Якутске возникло «Товарищество распространения грамотности», —доводит до сведения белорусских читателей автор, — которое открыло много начальных школ на якутском языке, выработало проект якутской национальной учительской семинарии». С. Полуян также пишет, что «в конце 1906 года якуты заложили в гор. Якутске свой клуб, где читали лекции на якутском языке».
В своей статье автор уделяет внимание и якутскому национальному театру. В частности, отмечает: «Местные жители и даже население далеких якутских деревень (улусов) заинтересовались твоим театром, и здание... все время было полным-полно».
К сожалению, С. Полуян должен был свидетельствовать и о том факте, что после подавления первой русской революции многие прогрессивные национальные преобразования, начатые якутской интеллигенцией, были властями приостановлены, так как роста национального самосознания народа боялись не только русские шовинисты, но и «этого боялись якутские богачи — тофанье. Вместе с начальством они старались задушить в самом начале начинающееся движение».
Несмотря ни на что, С. Полуян заканчивает статью на оптимистической ноте: «Якуты трудятся не покладая рук и смело с надеждой ждут лучших времен. О, они дождутся их, так как народ во всей своей массе держит мысль о национальном возрождении». История доказала справедливость слов белорусского писателя. Судьба самого же С. Полуяна сложилась трагически. Буквально через год (в 1910) он покончил жизнь самоубийством.
С. Полуян в Якутии не был, жизнь якутов не изучал и при написании статьи пользовался чужими источниками. Поэтому современный якутский читатель легко заметит в ней какие-то неточности. Но интересен уже тот факт, что молодой белорусский писатель, живший, кстати, в Киеве, обратил внимание на национальное движение у якутов, которых в 1909 г. за пределами Сибири мало кто знал. Именно такие люди, как С. Полуян, стояли у истоков дружбы народов нашей страны. /Полярная звезда. № 2. Якутск. 1989. С. 107-108./
Затем этот отклик Ф. Ефимовым был переведен на якутский язык.
ЫРААХ САХА СИРИН ТУҺУНАН ТЫЛ
1905-1907 сс. нуучча бастакы революциятын үнтүрүтүү кэнниттэзн Россияҕа суостаах террор буолбута. Көҥүлү таптыыр санаалар бэрт кыратык да билиннэх-тэринэ эккирэтэллэрэ. Национальнай проблемалар тустарынап дьыалаҕа реакция ордук өһүөннүүрэ. Ыраахтааҕы былааһа кыра нациялар тэҥ бырааптаналларын, буолаары буолан нациялар бэйэлэрин бэйэлэрэ көҥүллүк быһаарынар бырааптаналларын ханнык да усулуобуйаҕа билиниэн баҕарбатаҕа. Ити өртүнэн Белоруссия, уонна саха норуоттара тэҥ балаһыанньалаах этилэр; Сахалар иккис суортаах, дьиикэй уонна хаалбыт дьоннорунан ааҕыллаллара. Белоруссия норуотун да бэйэтэ тыллаах, историялаах уонна культуралаах, национальнай үгэстээх нация быһыытынан ыраахтааҕы былааһа билиммэтэҕэ. Ол гыман баран Россия норуоттарын, быһаччы 1905 сыл сабыдыалынан саҕаламмыт, национальнай өртүнэн чөллөрүгэр түһүүлэрин процеһын хайыы үйэ ханнык да репрессия тохтотор кыаҕа суоҕа.
1909 сыл буолбута. Вильноҕа (Вильнюска) көҥүллээх белорусскай хаһыаттартан биирдэстэрэ “Наша ніва” хайыы үйэ үһүс сылып тахса турара, ол хаһыаты тула Белоруссия прогрессивнай национальнай интеллигенциятын представителлэрэ түмсүбүттэрэ. Олор ортолоругар Янка Купала, Якуб Колас, Максим Богданович уонна да атын элбэх дьон бааллара. Хаһыакка суруйааччы Сергей Полуян да активнайдык үлэлэспитэ. Төһө да эдэрин иһин (1890 с. төрөөбүтэ), кини бэрт түргэнник саамай авторитеттаах критиктэртэн уонна публицистэртэн биирдэстэрэ буолбута. С. Полуян бэчээккэ таһаарыылара прогрессивнай литератор, Н. Г. Чернышевскай уонна Т. Г. Шевченко революционнай-демократическай үгэстэрин салҕааччы албан аатын ситиспиттэрэ. Белоруссия суруйааччыта кыараҕас национальнай араамкаҕа, ол иһин ол бириэмэҕэ чэпчэкитик түбэһиэххэ сөп этэ, хаһан да хааттарап хаалбатаҕа. Төттөрүтүн, С. Полуян бырааттыы норуоттар, туох-ханнык иннинэ нууччалар уонна украинецтар, көмөлөрө Белоруссия норуотун национальнай өртүнэн чөлгө түһүүлэрин дьыалатыгар улахан наадалаах фактор буолуо диэн санааҕа кэлбитэ. С. Полуян кыра норуоттартан да үөрэнэр туһалаах диэн ааҕара. Ол курдук 1909 сыллаахха “Наша ніва” хаһыат биир нүөмэригэр кини “Якутское национальное движениень диэн публистическай ыстатыйата бэчээттэммитэ. С. Полуян ону саха норуотун историятыгар кыратык киириинэн саҕалыыр: “Еще в давние времена якуты под натиском других народов вынуждены были выселиться из окрестностей Сырдарьи и Амурдарьи и все дальше передвигаться на север”. Итинтэн салгыы автор саха норуотун историческай сайдыытын тосту уларыйыылаах, критическэй түгэннэригэр баар буола сылдьыбыт кини бэлиэ өрүттэрин характеристикатын биэрэр.
“Но жизненная сила этого народа так велика, — суруйар С. Полуян, — что они не растерялись в новых условиях, а приспособились к ним. И не только сами, но приспособили даже и коня, и рогатый скот. Влияния чужой культуры они не боятся, так как не только сами не поддаются обрусению, а даже объякучивают попавших в их края русских и другие племена. Такжс не боятся они и экономического притеснения, так как сами выживают чужеземных торговцев и забирают в свои руки”.
Белоруссия публициһа саха норуотун улахан кыаҕын, саха национальнай интеллигенциятын представителлэрин истиҥник итэҕэйэрэ. 1905 сыллаах босхолуур идея ыраах Саха сиригэр да тиийбитин көрбүтэ.
“И правда, — салгыы ааҕабыт, — в 1905 г. якуты бойко взялись за культурную работу в своем крае... Якутская ннтеллигенция — учителя, фельдшеры, писари канцелярские — основала “Якутскую общину” с очень громким (манна автор сахалары сөпкө критикалыыр — Н. Ш.) девизом: «Якутский край — для якутов»”.
С. Полуян национальнай оскуола сайдыытын проблематыгар да, онно үөрэтии бэйэ төрөөбүт тылынан барыахтааҕар да болҕомтотун уурар.
“В 1905 году в Якутске возникло «Товарищество распространения грамотности», — автор белорусскай ааҕааччылар истиилэригэр тиэрдэр, — которое открыло много начальных школ на якутском языке, выработала проект якутской национальной учительской семинарии”.
Ону тэҥэ С. Полуян суруйар: “в конце 1906 года якуты заложили в гор. Якутске свой клуб, где читали лекции на якутском языке”.
Бэйэтин ыстатыйатыгар автор саха национальнай театрыгар да болҕомтотун уурар. Быстахтык ыллахха кини бэлиэтиир: “Местные жители и даже население далеких якутских деревень (улусов) заинтересовались своим театром, и здание... все время было полным полно”.
Хомойуох иһин, С. Полуян нуучча бастакы революциятын хам баттааһын кэнниттэн, саха интеллигенцията саҕалаабыт, элбэх прогрессивнай национальнай уларыта тутууларын былаастар тохтоппуттарын, ол эбэтэр норуоттар национальность быһыытынан бэйэни өйдөеһүннэрэ үүнүүтүн нуучча шовинистара эрэ буолбакка, ону кытта “онтон саха баайдара — тойотторо да куттаналлара. Начальствоны кытта бииргэ холбоһон кинилэр саҕаланан эрэр хамсааһыны саамай саҕаланыытыгар саба баттыырга кыһаналларын” туһунан чахчыны да кэрэһэлиэх тустааҕа.
Туох да буолтун иһин, С. Полуян ыстатыйатын үчүгэйгэ эрэмньилээхтик түмүктүүр: “Якуты трудятся не покллдая рук и смело с надеждой ждут лучших времен. О, они дождутся их, так как народ во всей своей массе мечтаем о национальном возрождении”. Белоруссия суруйааччыта этэр тылын история дакаастаата. С. Полуян дьылҕата иэдээннээх буолбута. Биир сыл буолаат (1910 сыллаахха) кини бэйэтигэр тиинэн өлбүтэ.
С. Полуян Саха сиригэр сылдьыбатаҕа, сахалар олохторун үөрэппэтэҕэ уонна ыстатыйаны суруйарыгар атын үлэлэри туһаммыта. Онон билиҥҥй саха ааҕааччылара бу ыстатыйаҕа туох эмэ сыыһа баарын чэпчэкитик бэлиэтин көрүөхтэрин сөп. Ол гынап баран Белоруссия!, Киевкэ олорор, эдэр суруйааччыта сахалар национальнай хамсааһыннарыгар, олору 1909 сыллаахха Сибиир тас өртүгэр соччо-бачча билбэттэрэ, болҕомтотун уурбута интэриэһинэй. Чуолаан С. Полуян курдук дьоннор биһиги дойдубут норуоттарын доҕордоһууларын саҕаланыытыгар бааллара.
Н. В. Шуканов
/Саха Сирэ, сахалар таабырыннах уонна кэрэхсэбиллэх былыргылара. Дьокуускай. 1994. С. 303-306./
НАДРУКАВАНА Ў ЯКУЦКУ
Напрыканцы 1994 г. у Якуцку пабачыў сьвет зборнік “Загадкавае і надзвычайнае мінулае Якуціі ды якутаў” на якуцкай мове. Выпусьціла яго якуцкае таварыства “Кніга”, а склаў яе ды пераклаў артыкулы Фёдар Пятровіч Яфімаў. Разам з іншымі размаітымі матэрыяламі туды ўвайшлі: артыкул супрацоўніка Жлобінскай раённай газэты Міколы Шуканава “Слова аб далёкай Якуціі”, пра творчасьць Сяргея Палуяна (раней гэты артыкул друкаваўся ў часопісе “Полярная звезда” , N 2 за 1982 г.)...
Алесь Баркоўскі
/Літаратура і Мастацтва. Мінск. 12 студзеня 1996. С. 12./
“Сацыяльнаму і нацыянальнаму разьняволеньню народа ён служыў, як мог. Аднак С. Палуян ніколі не замыкаўся ў нацыянальных межах, ніколі не праяўляў нацыяналістычнай абмежаванасьці і высакамер’я. Наадварот, ён, больш за ўсё любячы родны край і народ, нястомна заклікаў вучыцца ў іншых народаў. Раскатурхваючы нацыю ад летаргічнага духоўнага сну, нязьменна зьвяртаўся да вопыту суседзяў — рускіх і ўкраінцаў, палякаў і літоўцаў. С. Палуян першы ў беларускім дарэвалюцыйным друку напісаў пра чувашоў («Нацыянальнае адраджэнне чувашоў») і якутаў (“Якуцкі нацыянальны рух”), пра якіх увогуле мала хто ведаў у тагачаснай Беларусі.
Ён расказаў сваім суайчыньнікам пра нацыянальнае адраджэньне гэтых народаў, якое зьвязваў з рухам нізоў, працоўных. Так, гаворачы пра якуцкі нацыянальны рух, С. Палуян указваў, што “гэтага баяліся якуцкія багатыры — тафанье. Разам з начальствам яны рупіліся аб тым, каб задушыць у самым пачатку пачынаючыйся рух”. Беларускі публіцыст верыў у сьветлае будучае малых народаў Расійскай дзяржавы. Якуты, пісаў, у прыватнасьці, С. Палуян, «працуюць не пакладаючы рук і сьмела з надзеяй чакаюць лепшых часоў. І яны дачакаюцца іх”.
/Таццяна Кабржыцкая, Вячаслаў Рагойша. Слядамі знічкі. Пра Сяргея Палуяна. Бібліятэка часопіса “Маладосць”. № 11. Мінск. 1990. С. 58.
Откликнулся рецензией на книгу «Лісты ў будычыню» и журналист газеты военных Беларуси «Во славу Родине» Алесь Карлюкевич.
ЖИВАЯ СВЯЗЬ ВРЕМЕН
История каждой национальной литературы знает яркое начало. И особенность ее, как правило, в том, что находился смелый человек, озаривший сам свой путь и путь своего народа неравнодушием. Белорусская литературная критика, публицистика тоже имеют свою звезду — Сергее Полуяна, столетие со дня рождения которого пришлось на 1990 год.
Родился Сергей Полуян в белорусской глубинке — на Гомельщине. Многими жизненными перипетиями было омрачено детство литератора. Хотя, впрочем, как делить года, как вести им счет в отношении Сергея Полуяна? Ушел он из жизни девятнадцати с половиной лет...
Впервые творческое наследие человека, числившего себя социал-демократом, пришло отдельной книгой к читателю в 1986 году. Во вступлении к сборнику известный писатель Иван Шемякин писал: «Бедность, голод, итог — болезнь. И давление моральное, давление царской центры, полное отсутствие возможности сказать открыто свое слово об угнетенном народе, в его судьбе и его борьбе. Изредка удается опубликовать статью о возрождении национального самосознания белорусов, украинцев, чувашей, якутов. Вот куда устремлялась мысль борца! Как широко охватывал он свет!».
Буквально недавно (к несчастью, мизерным тиражом — 2628 экземпляров; на всю-то Беларусь!) увидела свет книга Татьяны Кабржицкой и Вячеслава Рагойши «По следам падающей звезды». Известные в республике литературоведы открывают читателю собранные ими материалы о жизни и творчестве С. Полуяна. Вспоминают исследователи и статью его — «Якуцкое национальное движение».
Она была опубликована в газете «Наша нива» — в № 43 за 1909 год. Псевдоним Сергея Полуяна — С. Ясанович. Авторы книги подчеркивают: «С. Полуян первый в белорусской дореволюционной печати написал о... якутах («Якутское национальное движение»), о которых вообще мало кто знал в Белоруссии того времени... Он рассказал соотечественникам о национальном возрождении, которое связывал с движением трудящихся, низов... Белорусский публицист верил в светлое будущее малых народов Российской державы. Якуты, писал, в частности, С. Полуян, «работают не покладая рук и смело с надеждой ожидают лучших времен. И они дождутся их».
В своей статье Сергей Полуян дает информацию о культурной жизни в Якутии, о том, что свидетельствует о возрождении национальных начал. Пишет о зарождении «Общества расширения грамотности», о том, что в 1906-1907 годах в Якутске был национальный театр. Рассказывает белорусскому читателю об издании газет «Якутский край» и «Якутская мысль».
Сергей Полуян статьей, посвященной якутскому национальному движению, утверждал мысль, что каждый народ имеет право на самоопределение.
Думается, что родоначальника в становлении первых связей Белоруссии и Якутии — Сергея Полуяна, как и другого нашего земляка — Эдуарда Пекарского, якутский народ будет помнить. А лучшая память — это животворные, неисчезающие, деятельные узы братской дружбы наших народов.
А. Карлюкевич,
журналист.
г. Минск.
/Социалистическая Якутия. Якутск. 20 декабря 1990. С. 3./
Также в газете «Кыым» [«Искра»] за 19 января [тохсунньу 19 к.] 1991 года в переводе Изабеллы Николаевой, которая также ездила с докладом о Сергее Полуяне на 1-й международный конгресс белорусистов, который проходил в Минске 25-27 мая 1991 года, вышла статья С. Полуяна «Якутское национальное движение» на якутском языке.
Бүгүн бу таһаарар матырыйаалбыт 1909 сыллаахха “Наша нива” диэн Вильнюска бэчээттэнэр хаһыакка белорус тылынан тахсыбыта. Онтон иккистээн 77 сыл кэнниттэн 1986 сыллаахха. “Лісты у будучыню” (“Письма в будущее”) диэн Минскэйгэ бэчээттэммит кинигэҕэ эмиэ белорус тылынан таҕыста. Сахалыы да, нууччалыы да тылынан, мин билэрбинэн, бэчээттэнэ илик. Онон үгүс ааҕааччы билсэ клик ыстатыйата буолар.
Бу ыстатыйа автора кимий. туох айыылаах-харалаах киһи буолан кини аата ахтыллыбат буолла, үлэлэрэ умнууга бардылар?
Сергей Епифанович Полуян... Белорусс норуотун биир чулуу уола. Публицист, суруйааччы, критик, журналист... Кини баһаам элбэх айымньылары, учебниктары, научнай-популярнай улэлэри, кэпсээннэри, хоһооннору, пьесалары, этнографическай, географическай ыстатыйалары суруйбута.
Политическай көрүүлэринэн Сергей Епифанович социал-демократ этэ, социалистическай идея, революционнай хамсааһын кыттыылааҕа. Ол гынан баран, кини баҕарар социализма ордук гуманнай уонна демократичнай этэ. Ону таһынан, Полуян этэринэн, социализм национальнай хабааннаах буолуохтаах, араас омугу, кинилэр национальнай уратыларын, национальнай билиниилэрин сайыннарыахтаах этэ. Маркс: “Пролетариат төрөөбүт дойдута суох” диэн биллэр цитататын утаран, националист аатыран, өр кэмҥэ умнууга утаарыллан, аата да ааттаммат буола сылдьан баран, дьэ билигин, төрүөҕүттэн 100 сыла туолбутун эрэ кэннэ (1890 сыллаах төрүөх) кэмниэ-кэнэҕэс история дириҥ уорҕатыттан көстөн-биллэн эрэр.
Бу 20 сааһын да сиппэккэ сылдьан 1910 сыллаахха олохтон баҕа өртүнэн аккаастаммыт эдэр киһи айар үлэтэ биһигини — саҥа үйэ дьоннорун тугунан умсугутарый?
Белорус норуота, кини культурата, тыла, бэйэтин билиниитэ сайдарын иһин кылгас үйэтин тухары дьаныардаахтык охсуспутун таһынан, С. Полуян куруутун атын омуктары кытта доҕор-доһорго, культураларын убаастыырга, кинилэртэн үөрэҥэргэ ыҥырар этэ.
Революция иннинээҕи Белоруссияҕа аан бастакынан сахалар тустарынан суруйбут, маннык омук баарын билиһиннэрбит, сахалар оччотооҕу национальнай хамсааыннарын сыаналаабыт, убаастаабыт киһи кини.
Бу ыстатыйаны ааҕаргытыгар суруллубут сылын умнумаҥ — 1909 сыл. Спецналистар көрөллөрүгэр, баҕар, алҕастар, туочунайа суох көрдөрүүлэр баар буолуохтарын сэп. Мин санаабар, Сергей Епифанович Полуян ыстатыйатын сүрүн суолтата атыҥҥа — кини сахалар 20-с үйэ бастакы сылларынааҕы балаһыанньаларын, политическай, культурнай олохторун атын омук киһитин хараҕыан сыаналааһына, сахалар тустарынан белорус ааҕааччыларыгар бэйэтэ төһө өйдүүрүнэн кэпсээһинэ буояар.
И. Николаева.
Сергей Полуян
САХАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ САЙДЫЫЛАРА
Сибиир уһук хоту өртүгэр үс аҥар мөлүйүөн квадратнай биэрэстэ иэннээх сиргэ аҕыйах ахсаанаах «саха» диэн ааттаах омук олорор. Кинилэр баара-суоҕа мөлүйүөнү түөрт гыммыт бииригэр эрэ тэҥнэһэллэр эрээри, хаар куйаар ортотугар бэйэтэ туспа, сайдыылаах кулътурнай олоҕу сатаан тэриммиттэр.
Олох былыр сахалары Сырдарья уонна Амударья өрүстэр биэрэктэриттэн атын омуктар үүрэн таһаарбыт-тарыгар бу ыраах хоту сиргэ тиийэн кэлбиттэр эбит. Олоххо баҕаларынан, санаалара күүһүнэн сахалар саҥа сиргэ кэлэн, атын омуктары кытта силбэһэн, сүтэн-симэлийэн хаалбакка, туох баар сылгылыын-сүөһүлүүн тымныыга үорэнэн, саҥа сири сөбүлээн, дойду оҥостон олахсуйбуттар омук быһыытынан бэйэлэрин ааттатар дьон буолбуттар.
Атын культура баһыйарыттан куттаныахтааҕар, бу дойдуга кэлэр нууччалары уонна атын омуктары сахатытар кыахтаах, күүстээх санаалаах омуктар.
Экономическай кимэн киириигэ эмиэ кыһаллыбаттар, Кэлин атыыһыттары, эргиэмсиктэри тарбахтарын үрдүгэр эргитэн, сатаан саба баттыыллар.
Сахалар араас наукаларга барытыгар наһаа сыһыаннаах дьон.
1905 сыллаахха саха интеллигенцията — учууталлар, биэлсэрдэр, суруксуттар — “Саха сирин — сахаларга!” диэн лозуннаах саха холбоһугун тэриммиттэрэ. Кинилэр туруорсалларынан, Саха сирэ бэйэтин бэйэтэ бас билиниэхтээх, сир сокуона хаттаан көрүллүөхтээх, Государственнай Думаҕа холбоһуктан депутаттар талыллыахтаахтар, сахалары саха суута быһаарыахтаах эҥин диэн этэ.
Бу холбоһугу өр үлэлэппэтэхтэрэ ол эрээри кини үлэтэ, ирдэбиллэрэ сахаларга саҥа санааны үөскэппиттэрэ.
Онтон саха тойотторо улаханнык куттаммыттара, салайааччылары кытта күүстэрин холбоон саҥа уһуктан эрэр сахалар национальнай билиниилэрин хам баттыырга туох баар күүстэрин уурбуттара.
1905-сыллаахха Якутскайга үөрэхтээһини сайыннарыы бөлөҕө тэриллибитэ. Ол бөлөх кыттыылаахтара араас элбэх сахалыы оскуолалары аспыттара, саха национальнай учууталларын семинариятын бырайыагын оҥорон таһаарбыттара. Бөлөх уонна кини сырдык ыралара уһун үйэлэммэтэхтэрэ, сотору буолаат сабыллыбыттара.
1907 сыл саас саха ыччатын бастыҥ этэрээтэ өссө төгүл төхтүрүйэн сырдатар үлэни күүскэ саҕалаабыта.
1906 сыл бүтэһигин диэки Якутскайга саха кулууба аһыллыбыта, онно сахалыы тылынан, араас темаҕа лекциялары ааҕан, дьону улаханнык сырдатар этилэр. Кулууп сотору буолаат сабыллыбыта.
1906-1907 сыллар кыһыннарыгар Якутскайга 3 театральнай спекгакллар буолбуттара. Олору куорат эрэ олохтоохторо буолбакка, ыраах улуустан кытта дьон кэлэн сэргээн көрөрө. Спектаклларга дьон мэлдьи толору буолара. Ол эрээри театры эмиэ саппыттара.
Хас да сыл устата саха ыччата Якутскайга илнинэн суруллар “Саха кулутун сасата” (“Саха кулуубун саҥата” — И. Н.) диэн ааттаах, нэдиэлэ аайы тахсар сурунаалы таһаарбыта. Ити сурунаалы сахалыы саҥалаах барыта бэркэ дуоһуйан ааҕар этэ.
Бэрт эрэйинэн харчы хомуйан, көмөлөһөөччүлэри булан саха интеллигенцията сахалыы, нууччалыы тылынан тахсар «Саха кыраайа» диэн ааттаах сурунаалы таһаарбыта. Ону боппуттарын кэннэ, син биир кини курдук хабааннаах “Саха санаата” диэн хаһыаты таһаарар буоллулар. Ол хаһыат даҕаны уһун үйэлэниэ суох курдук.
Төһө да ыраас санаалара, киэҥ ыралара самнары баттаннар, сахалар санааларын түһэрбэккэ, сылайары билбэккэ сайдар туһугар салгыы үлэлииллэр уонна эрэллээхтик ордук олоҕу күүтэллэр. Ити курдук кытаанах санаалаах, омук быһыытынан бээлэрин убаастанар, бары күргүөмүнэн биир сыаллаах-соруктаах сахалар баҕарар баҕаларын ситиэхтэрэ, сырдык ыраас олоҕу тутуохтара.
Белорус тылыттан Алесь Барковскай тылбаастаата.
/Кыым. Якутскай. Тохсунньу 19 к. 1991 с./
Гэтае факсымільнае выданьне было перададзенае
ў Нацыянальную бібліятэку Рэспублікі Саха (Якутыя)
з прыватнага збору А. Баркоўскага.
Алесь Баркоўскі (Якуцк, Расійская Фэдэрацыя)
ЯНКА КУПАЛА I ЯКУЦІЯ
ДА 120-ГОДДЗЯ З ДНЯ НАРАДЖЭНЬНЯ ПЕСЬНЯРА
Беларускі пісьменьнік Алег Лойка ў рамане-эсэ пра яго “Як агонь, як вада...” так узнавіў адзін з вечароў далёкага 1909 г. у Вільні (тэкст падацца з купюрамі):
“З Сяргеем Палуянам Купала пазнаёміўся асабіста ў жніўні 1909 г. Гэты юнак яму спадабаўся, — больш таго, улюбёнымі вачыма глядзеў на яго паэт, бачачы ў ім будучага беларускага Бялінскага, проста цешачыся яго тэмпэрамэнтам, жыцьцялюбствам, высокай паставай, гаварлівасьцю [...]
... Яны сядзелі ў “Зялёным Штралі” — за асобным столікам [...]
- А ты пра каго думаеш?
- Думаю пра сьвятога Ўладзімера, — усьміхнуўся Палуян.
- У манахі сабраўся, — падтрымаў жарт Купала.
- О то ж — ва унівэрсытэт сьвятога Уладзімера, — разьвёў рукамі Сяргей [...]
- Толькі ва унівэрсытэт, Сяргейка, толькі ва ўнівэрсытэт. О, як яны ўвесь час выстаўляюцца: Дэрпцкі, Пецярбурскі2 [...]
- Асла колькі не вучы, будзе аслом...
- Не, дарагі. Яны — не аслы. Навошта так?
- Але ж калі выстаўляюцца?
- А ім і ёсьць чым выстаўляцца. Ты думаеш, не?
- Верхняя палата! Тойаны!3
- Верхняя, Сяргейка, верхняя! Ну, як цябе не любіць?! Верхняя і мы — ніжняя. Але каго ты там пасадзіў навярху? Што за шаманскае слова ўжыў?
- Якуты так сваіх багацеяў называюць. Я пра гэта якраз напісаў для газэты — і пра якутаў, і пра чувашоў. “Недзяржаўныя народы”. А хто ж іх зрабіў такімі? Хто зрабіў нас такімі, якімі мы ёсьць?”4
...У 1988 г. пры перадачы мной кніжных навінак з Беларусі, зьвязаных з Якуціяй, у бібліятэцы імя А. С. Пушкіна (цяпер Нацыянальная) у Якуцку прысутнічаў I. Федасееў. У выніку гэтага ў часопісе “Хотугу Сулус” зьявіўся грунтоўны агляд “Саҥа кинигэлэр” (“Новыя кнігі”)6. Тады ж быў цалкам перакладзены нарыс С. Палуяна «Якуцкі нацыянальны рух», а таксама ўрывак з кнігі А. Лойкі “Янка Купала” (М., 1982), дзе пераказана размова ў “Зялёным Штралі” Я. Купалы і Палуяна аб якутах.
*********************
2 Маюцца на ўвазе браты І. і А. Луцкевічы і В. Ластоўскі.
3 Якуцкае слова “тойон” (тойан, як ужыў яго ў “Нашай ніве” С. Палуян) - гэта “1) господин; 2) глава семьи, хозяин; 3) начальник» (Якутско-русский словарь. М. , 1972. С. 387). У выданьні Палуян С. Лісты ў будучыню: Проза. Публіцыстыка. Крытыка. Мн., 1986 яно ператварылася ў незразумелае тафанье — як і шмат іншых слоў.
4 Лойка А. Як агонь, як вада... Мн., 1984. С. 115, 116. 118-119.
5 Хотугу Сулус. 1989. № 1. С. 108-109.
/Кантакты і дыялогі. № 5-6. Мінск. 2002. С. 6-7,11-12./
Алена Воінава, Алена Палуян
Гомельскі дзяржаўны унівэрсытэт імя Ф. Скарыны
(Гомель, Беларусь)
ПРАБЛЕМА НАЦЫЯНАЛЬНАГА АДРАДЖЭНЬНЯ
Ў ПУБЛІЦЫСТЫЦЫ СЯРГЕЯ ПАЛУЯНА
Сэнс свайго жыцьця Сяргей Епіфанавіч Палуян бачыў у духоўным адраджэньні роднага краю. Аднак ён ніколі не замыкаўся ў нацыянальных межах, не праяўляў нацыяналістычнай абмежаванасьці, а, наадварот, нястомна заклікаў вучыцца ў іншых народаў, зьвяртаўся да вопыту суседзяў - рускіх, украінцаў, палякаў, пісаў пра нацыянальны рух якутаў і чувашоў...
У артыкуле Сяргея Палуяна “Якуцкі нацыянальны рух” (“Наша ніва”. 1909. № 43. падпісаны псэўданімам С. Ясяновіч) раскрываецца праблема духоўнага адраджэньня яшчэ аднаго колькасна невялікага народа (усяго чацьвёртая частка мільёна) - якутаў, якія “на сьнегавых пустынях Сібіры... патрапілі вытварыць свае асобнае культурнае нацыянальнае жыцьцё” [1, с. 76], не баяцца ўплыву чужой культуры. “бо не толькі самі не абрушчаюцца, а нават аб’якучваюць папаўшых у іх край рускіх і іншыя плямёны” [1, с. 76-77]. С. Палуян быў захоплены размахам культурнай і асьветніцкай дзейнасьці якуцкай інтэлігенцыі, якая заклала “Якуцкую суполку”, патрабавала земскага самаўпраўленьня для свайго краю. зямельнай рэформы, мясцовага суда і асобных дэпутатаў у Дзяржаўнай думе, а заснаванае ў 1905 годзе якуцкае “Таварыства шырэньня граматнасьці” адкрыла шмат пачатковых школ, дзе навучаньне вялося на якуцкай мове. падрыхтавала праект нацыянальнай настаўніцкай сэмінарыі. З 1906 года, як піша С. Палуян, якуты маюць клюб, у якім чытаюцца лекцыі на якуцкай мове, а таксама тэатар, пастаноўкі якога зьбіралі шмат гледачоў, як мясцовых жыхароў, так і насельніцтва далёкіх якуцкіх улусаў А якуцкая моладзь выдае рукапісны штотыднёвы часопіс “Саха кулугун сасана” (“Гутаркі якуцкага клюба”). На жаль, усе гэтыя пачынаньні душаць царскія ўлады, а дапамагаюць ім якуцкія тафанье. Але С. Палуян з аптымізмам глядзіць у будучае якутаў, якія “працуюць не пакладаючы рук і сьмела з надзеяй чакаюць лепшых часоў. І яны дачакаюцца іх, бо іхні народ ва ўсёй сваёй грамадзе трымае думку аб нацыянальным адраджэньні” [1, с. 78]
Літаратура
1. Палуян, С. Лісты ў будучыню [Тэкст] : Проза. Публіцыстыка. Крытыка. / С. Палуян - Мінск : Маст. літ-ра, 1985. - 215 с.
/Рэгіянальнае, нацыянальнае і агульначалавечае ў літаратуры. Міжнародныя навуковыя чытанні, прысвечаныя памяці Івана Навуменкі (2-3 кастрычніка 2008 г.). Зборнік навуковых артыкулаў. Гомель. 2009. С. 138-140./ Мельчает уже на первом прыжке будущий научный потенциал Беларуси...
Материалами Якутской периодической печати о Сергее Полуяне пользовался и Яков Григорьевич Анапреенко: “Выкарыстаныя матэрыялы. 14. Карлюкевич А. Живая связь времен. / Социалистическая Якутия, №292 (21024), 20. 12. 1990; 38. Шуканов Н. В. Слово о далекой Якутии. / Полярная звезда № 2 март-апрель 1989, Якутск, с. 107-108.” /Анапрэенка Я. Р. Здаецца мне... Эсэ пра Палуяна. Мінск.. 2015. С. 32-33./, за которыми из Брагина он приезжал аж в Дзержинск Минской области. На вопрос, чаму ён “белорусский писатель» размаўляе са мною на расійскай мове, Анапрэенка философски ответил: «но я же пишу по-белорусски».
Вікіпедія
Анапрэенка Якаў Рыгоравіч
Літаратура пра аўтара:
2014. Баркоўскі Алесь. Сергей Полуян. Якутское национальное движение. Койданава. "Кальвіна"; Навінкі кнігавыдання. Беларуская літаратура. / Літаратура і мастацтва № 10 7 сакавіка 2014. /be.wikipedia.org›Якаў Рыгоравіч Анапрэенка/
Педагог, философ, психолог, этнолог, ведущий научный сотрудник, писатель. Энциклопедическая значимость не показана и сомнительна. Самопиар. Джекалоп (обс.) 17:50, 12 февраля 2017 (UTC)
Литература:
Ясеновіч С. Якуцкі національны рух. // Наша ніва. Вільня. 22 (4) акцябра 1909. С. 618-619.
Кобржицька Т. В. З невідомого про Сергія Полуяна. // Українське літературознавство. Вип. 8. Львів. 1970.
Кабржыцкая Т. В. Палуян Сяргей Епіфанавіч. // Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. VIII. Мінск. 1975. С. 65.
Ісідар Бас І. Друг маладога Купалы. // Полымя. № 1. Мінск. 1976. С. 226-236.
Лойко О. Янка Купала. Москва. 1982. С. 90.
Лойка А. Як агонь, як вада... Раман-эсэ пра Янку купалу. Мінск. 1984. С. 115-122.
Палуян С. Якуцкі нацыянальны рух. // Палуян С. Лісты ў будучыню. Проза. Публіцыстыка. Крытыка. Мінск. 1986. С. 76-78, 184.
Конан У. Талент светлы і трагічны. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 24. кастрычніка 1986. С. 6-7.
Белорустуу тылынан. // Хотугу сулус. № 1. Якутскай. 1989. С. 108.
Сахалар национальнай хамсааhыннара. // Хотугу сулус. №1. Якутскай. 1989. С. 109.
Шуканов Н. В. Слово о далёкой Якутии. // Полярная звезда. № 2. Якутск. 1989. С. 107-108.
Кабржыцкая Т., Рагойша В. Слядамі знічкі. Пра Сяргея Палуяна. Бібліятэка часопіса “Маладосць”. № 11. Мінск. 1990. С. 58.
Карлюкевич А. Живая связь времен. // Социалистическая Якутия. Якутск. 20 декабря 1990. С. 3.
Мяльгуй А. Святло немага Страціма. // Наша слова. № 10. Снежань. Мінск. 1990. С. 11.
Юшчанка А. Сэрца Сяргея Палуяна. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 19 ліпеня 1991.
Николаева И. Сахалар национальнай сайдыылара. // Кыым. Якутскай. Тохсунньу 19 к. 1991.
Шуканов Н. В. Ыраах Саха Сирин туhунан тыл. // Саха Сирэ, сахалар таабырыннах уонна кэрэхсэбиллэх былыргылара. Тылб. Ф. П. Ефимов. Дьокуускай. 1994. С. 303-306.
Варвашэвіч М. А., Лебедзеў У. А. Палуян Сяргей. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік у 6 тамах.Т. 4. Мінск. 1994. С. 441-442.
Грышкевич В. М. Палуян Сяргей. Бібліяграфія. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік у 6 тамах.Т. 4. Мінск. 1994. С. 442-443.
Ясанович С. (Полуян С.) 7422. [7422. Ясанович С. (Полуян С.) Сахалар национальнай хамсааhыннара: [“Кэлэр кэскилгэ суруктар” (“Письма в будущее». Минск, 1909 г.) кинигэттэн быһа тардыы] // Хотугу сулус. - 1989. – N 1. – С. 109.] // Чолбон (Хотугу сулус) 1926-1992. Дьокуускай. 1994. С. 300, 338.
Баркоўскі А. Надрукавана ў Якуцку. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 12 студзеня 1996. С. 12.
Баркоўскі А., Карлюкевіч А. Загадкавы госць. // Маладосць. № 9. Мінск. 1996. С. 249.
Ясеновіч С. Якуцкі національны рух. // Наша ніва. Першая беларуская газета з рысункамі. Вып. 2. 1909 г. Факсімільнае выданне. Мінск. 1996. С. 618-619.
Баркоўскі А., Карлюкевіч А. Загадкавы госць польскай літаратуры. // Голас Радзімы. Мінск. 10 кастрычніка 1996. С. 6.
Рагойша В. Палуян Сяргей Епіфанавіч. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 5. Мінск. 1999. С. 391.
Загадкавы госць польскай літаратуры. // Карлюкевіч А. Далёкія і блізкія суродзічы. Мінск. 1999. С. 19.
Загадкавы госць. // Крлюкевіч А. І векавечны толькі край… Мінск. 2000. С. 58.
Рагойша В. Палуян Сяргей Епіфанавіч. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 12. Мінск. 2001. С. 18.
Баркоўскі А. Янка Купала і Якуція. Да 120-годдзя з дня нараджэння песняра. // Кантакты і дыялогі. № 5-6. Мінск. 2002. С. 6-7,11-12.
Рублевская Л. След упавшей звезды. Миф и реальность в судьбе Сергея Полуяна. // Советская Белоруссия. Минск. 11 ноября 2005.
Воінава А., Палуян А. Праблема нацыянальнага адраджэння ў публіцыстыцы Сяргея Палуяна. // Рэгіянальнае, нацыянальнае і агульначалавечае ў літаратуры. Міжнародныя навуковыя чытанні, прысвечаныя памяці Івана Навуменкі (2-3 кастрычніка 2008 г.). Зборнік навуковых артыкулаў. Гомель. 2009. С. 138-140.
След упавшей звезды. Сергей Полуян (1890-1910). // Рублевская Л. Рифма ценою в жизнь. Эссе по истории белорусской литературы. Минск. 1913. С. 133-139.
Анапрэенка Я. Р. Душой і сэрцам – з беларусамі. // Маяк Палесся. Брагін. 8 лістапада 2014.
След упавшей звезды. Сергей Полуян (1890-1910). // Рублевская Л. Рифма ценою в жизнь. Эссе по истории белорусской литературы. Минск. 1913. С. 133-139.
Анапрэенка Я. Р. Душой і сэрцам – з беларусамі. // Маяк Палесся. Брагін. 8 лістапада 2014.
А. Б.,
Койданава
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:02c8ff83-68ec-4fc4-89a9-1c27cccf7e0f>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://acarajj-kut.blogspot.com/2014/01/2012_25.html", "date": "2018-10-18T02:53:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583511642.47/warc/CC-MAIN-20181018022028-20181018043528-00314.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.8363590836524963, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.8363590836524963, \"bel_Cyrl_score\": 0.09623164683580399, \"rus_Cyrl_score\": 0.023203175514936447}"}
|
Ытыктабыллаах биир дойдулаахтарым!
Бу ааспыт барыллаан быыбардар кэмнэригэр биһиги, мэҥэлэр, биир сыалга-сорукка түмүстүбүт. Билигин күүспэр күүс эбиллэн, санаам күүһүрэн, эһигинниин бииргэ олохпут хаамыытын ситимнииргэ, ситиһиилэргэ дьулуһарга кыахтаах буоллум.
Дойдум дьоно, бу быыбардарга көхтөөхтүк кэлэн кыттыбыккытыгар, санааҕытын эппиккитигэр олус махтанабын. Хас биирдии куолас — улууспут сайдыытыгар сүҥкэн суолталаах кылаат.
Бу барыллаан куоластааһыны дьоһуннаахтык ааһыыбыт — эппиэтинэс, үтүө эппиэтинэс буолар.
Көрсүһүүлэргэ, кэпсэтиилэргэ элбэх этилиннэ. Онтон биири чорботон бэлиэтиэхпин баҕарабын. Аҕа саастаах биир дойдулаахтарбын кытта атах тэпсэн олорон сэһэргэһиибэр, ытыктыыр дьонум: “Уолбут Юрий, ханна да сырыттаргын дьонуҥ санаатын иһит, норуоккар чугас буол”, — диэн эппиттэрэ. Бу, кырдьык, быһаарар күүс буолар, бэйэ-бэйэни истиһэн, биир олоҕунан олоруу — барыбыт аналбыт.
Биһигини, мэҥэлэри, туох түмэрий?
Олохпут хаачыстыбата үрдүк таһымнаах буоларыгар дьулуһабыт. Ол аата айылҕабытын харыстыыбыт, түөлбэлээн олорор сирбитин-уоппутун чөл тутабыт, хас биирдиибит үлэлээх буолан, дохуот аахсабыт. Маны сэргэ суол, тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын бородууксуйатын батарыы боппуруостара олус суолталаахтар. Биһигини үгүс боппуруос түмэр. Саамай сүрүнэ, биһиги мэҥэлэр холобур буолан, Саха сирин бүттүүн сайдыытыгар дьулуһабыт, өрүүтүн үрдүккэ, инникигэ күүскэ талаһабыт. Түмсүү – биһиги күүспүт. Бу барыта кэскилбитигэр ананар. Онтон оҕолорбут инникилэрин түстээччилэр биһиги көлүөнэ буолабыт.
Биир дойдулаахтарбар өссө төгүл махтанабын! Эһиги итэҕэлгит – олоҕум саамай үрдүкү чыпчаала!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6ec39904-6b76-45e7-86a4-1d4497a1a16b>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://sakhalife.ru/yuriy-kupriyanov-biir-doydulaahtaryim-ite-ellere-olo-um-saamay-rd-k-chyipchaala/", "date": "2018-10-21T06:43:08Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583513760.4/warc/CC-MAIN-20181021052235-20181021073735-00031.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 22, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Хомус аан дойдутааҕы киинин уонна түмэлин дириэктэрэ Дмитрий Бястинов хомусчуттары, уһуйааччылары уонна пропагандистары кытары көрүстэ. Саҥа салайааччы Хомус сайдыытын инники былааннарын туһунан билиһиннэрдэ.
Санаа атастаһар аһаҕас киэһэҕэ Дьокуускай куораттан эрэ буолбакка, Томпо, Алдан, Бүлүү курдук ыраах улуустартан хомуһу итэриэһиргээччилэр санааларын атастаһа кэлбиттэр. Тэрээһин саҕаланыытыгар Хомус аан дойдутааҕы киинин уонна түмэлин бэрэсидьиэнэ Иван Алексеев – Хомус Уйбаан түмэл урукку дириэктэрин, Николай Шишигины кэриэстээн, биир мүнүүтэ саҥата суох турууга дьону ыҥырда.
Ол кэнниттэн мустубут дьоҥҥо-сэргэҕэ саҥа дириэктэри билиһиннэрэн баран, киниэхэ таһаарыылаах үлэни баҕаран туран, алгыс тылын эттэ.
Салгыы Дмитрий Бястинов Түмэл уонна Киин инники үлэтин хабаанын кытта билиһиннэрдэ. Кини: «Төрүт үгэһи тутуһуу - үлэ сүрүн хайысхата», - диэн бэлиэтээн эттэ. Ол эрээри саҥа сүүрээннэри кыахпыт баарынан өйүөхпүт диэн эбэн биэрдэ.
Саҥа дуоһунастарга анаммыт Туяра Жиркова уонна Эркин Алексеев бэйэлэрин үлэлэрин былаанын кытта билиһиннэрдилэр.
Мустубут ыалдьыттар саҥа дириэктэри эҕэрдэлээтилэр, тус санааларын эттилэр, интэриэһиргиир ыйытыыларын биэрдилэр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b0cf747b-dd3c-48ff-9be6-f0b2998d8e61>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/kultura/1557-khomus-sajdyytyn-inniki-bylaannara", "date": "2018-10-16T10:47:58Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583510749.37/warc/CC-MAIN-20181016093012-20181016114512-00042.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Марктан Сибэтиэй Евангелие
1-ы түһ.
21 Капернаумҥа кэлбиттэрэ. Бастакы субуота күн Иисус синагогаҕа киирэн үөрэппитэ; 22 Кини үөрэтэрин дьон сөҕө истибиттэрэ: Иисус сокуонньуттартан чыҥха атыннык – былаастаах баһылыктыы – үөрэтэрэ. 23 Кинилэр синагогаларыгар быртах тыын муҥнуур киһитэ баара: 24 «Һуой, Эн биһиэхэ тугуҥ кыһалҕатай, Назарет Иисуһа? – диэн хаһыытаабыта. – Биһигини үрэйэ кэлбиккин! Кимҥин мин билэбин: Эн Таҥара Сибэтиэйинэҕин!»
25 Иисус кинини бобон кытаанахтык: «Саҥарыма, киһиттэн таҕыс!» – диэбитэ. 26 Быртах тыын киһини чиччигинэппитинэн, улаханнык хаһыытаат, тахсан барбыта. 27 Бары куттанан: «Бу аата тугуй? – дэспиттэрэ. – Бу туох саҥа үөрэҕэй: бэл быртах тыыннары былаастаахтык буойталыыр, олор Киниэхэ бас бэринэллэр!» 28 Сотору Кини сураҕа бүтүн Галилея сирин тилийэ көппүтэ.
29 Иисус синагогаттан тахсаат, Иаковы уонна Иоанны кытта Симоннаах Андрей дьиэлэригэр кэлбитэ. 30 Сонно Киниэхэ Симон ийэ кынна ыалдьан тииһигирэ сытарын туһунан эппиттэрэ. 31 Иисус чугаһаан кэлэн, кинини илиититтэн ылан туруорбутугар тииһигэ ааһан, туран кинилэргэ ас тэрийбитинэн барбыта.
От Марка Святое благовествование
1 глава
21 И приходят в Капернаум; и вскоре в субботу вошел Он в синагогу и учил.
22 И дивились Его учению, ибо Он учил их, как власть имеющий, а не как книжники.
23 В синагоге их был человек, одержимый духом нечистым, и вскричал:
24 оставь! что Тебе до нас, Иисус Назарянин? Ты пришел погубить нас! знаю Тебя, кто Ты, Святый Божий.
25 Но Иисус запретил ему, говоря: замолчи и выйди из него.
26 Тогда дух нечистый, сотрясши его и вскричав громким голосом, вышел из него.
27 И все ужаснулись, так что друг друга спрашивали: что это? что это за новое учение, что Он и духам нечистым повелевает со властью, и они повинуются Ему?
28 И скоро разошлась о Нем молва по всей окрестности в Галилее.
29 Выйдя вскоре из синагоги, пришли в дом Симона и Андрея, с Иаковом и Иоанном.
30 Теща же Симонова лежала в горячке; и тотчас говорят Ему о ней.
31 Подойдя, Он поднял ее, взяв ее за руку; и горячка тотчас оставила ее, и она стала служить им.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4c5c4881-5fdc-4feb-b658-ddfef0ca05d1>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://pravlogos.ru/marktan-sibetiej-evangelie-istselenie-besnovatogo/", "date": "2018-10-19T23:00:24Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583512460.41/warc/CC-MAIN-20181019212313-20181019233813-00228.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9996793270111084, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 15, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9996793270111084}"}
|
Оптуобус, туормаһын хатаннык хачыгыратаат, хаптаһын олбуор таһыгар хоруйа түстэ.
Былыт курдук көтүппүт быылын быыһыттан көстө-сүтэ күлүкүчүйэн турбахтаат, ааннарын талыр гына тэлэйэ бырахта. Биир-икки пассажир түспүтүгэр, чэпчээбиттии «пуус» гына өрө уһуутаат, ааннарын төттөрү хам тардына оҕуста уонна күөх буруону уһааран газтаан барылатта. Кини сииктэн-силбиктэн, сыралҕантан хараарбыт олбуордаах тохтобулу адьас сөбүлээбэт. Сырыы аайы дьэ түргэнник айанныах курдук мотуора куугуначчы ыллаан, көлүөһэтин сырылаччы эрийэн эрдэҕинэ суоппара сүр күүскэ туормастаан хачыгыратар. Ол аайы пассажирдара умса түһүмээри өрө ходьоҥолоһо түһэллэр уонна, сөбүлээбэтэхтии ботугуруу-ботугуруу, быыллаах олбуор тохтобулугар сирэйдэрин мырдыччы тутталлар. Сорохтор туох да санааны үөскэппэт, хас ыал аайы баар бороҥ олбуору аахайбакка, утары көрөн туран сүрэҕэлдьээбиттии сыҥааҕырдан ылаллар.
Олбуор итинник бороҥ олоҕун төһө баҕарар моҥуо эбитэ буолуо эрээри, биир өрөбүл сарсыарда хаһаайына тахсан кинини бэрт уһуннук сыныйан көрдө. Тоҕо эрэ иннинэн-кэннинэн уһаты-туора хаамыталаата, дьиэтигэр төттөрү киирэн иһэн таптайан ылла. Сотору кини илиитигэр биэдэрэлээх хаһаайканы уонна уолу батыһыннаран таҕыста. Дьиэрэҥкэйдээн иһэр уолу көрөөт, олбуор кутталыттан тыала суохха да салыбырыы түстэ. Мэник уолтан кини куттаныан куттанар. Сырыы аайы үрдүнэн-аннынан ойуоккалаан, хамсатан-имсэтэн, куура хаппыт хас хаптаһынын хайыппыта биллибэт. Оттон үнүрүүн уччук ыт сүүрэн кэлбитигэр куттаммыта аатыран, оонньуу сылдьар доҕотторун кытта үрдүгэр хатаастыбыттара. Чооруостар курдук кэчигирэһэ олорбуттарыгар сис маһа бэрт куһаҕаннык хачыгыраабыта. Биллэн турар, ол тостон эрэр сиэрдийэни хаһаайын хаһан таба көрөн абырахтыа биллибэт. Мэник уол аныгы сырыыга соҕотоҕун таҕыстаҕына даҕаны тосту үктүөн сөп.
Хайыта хаппыт харбыллардаах олбуор баара-суоҕа аҕыйах сыл иһигэр түүннэри-күнүстэри көрбүт-истибит сонуннарын төһө баҕарар хобуоччулуур кыахтаах. Ааспыт сайын үрүҥ түүннэр үгэннээн турдахтарына ыаллара кыыс биир уоллуун кини күлүгэр саһан олорон уураспытын көрбүтэ. Уола хас сарсыарда аайы оптуобуһунан айанныырын билэр. Ити түбэлтэни ким да билбэт, сэрэйбэт да ини! Бука, арааһа, сотору кыыс дьонугар сыбаайбалыыбын диэн соһуттаҕына да көҥүлэ. Уонна… уонна хоту диэки силлиһэ олорор ыалларын аҕалара киэһэ аайы дьиэтигэр киириэн иннинэ күлүгэр тохтоон ааһар идэлээх. Куруук буоларын курдук, лаҕыыр сонун сиэбиттэн кылабачыйбыт төбөлөөҕү ойутан таһаарар. Олбуор кэнниттэн тулатын эргим-ургум көрөр уонна, бытыылка көмүс төбөтүн быһа хадьырыйаат, куолайыгар таҥнары биэрэр. Аҥаарын кэриҥин киллиргэтэн баран олбуор кытыытыгар кистии анньар. Утуйуор диэри ити аһыгар хаста да кырынар. Буолумуна, бороҥ олбуор анныттан ким арыгы булуом диэн тиҥсирийиэй? Онон кистииргэ бүөмчү сир.
Чэ сөп… Кинини моһуоктаабат хоту ыалларын аҕалара барахсаҥҥа холоотоххо, ынахтара Саадьаҕай баадьайа сытыйан алдьатыыта улахан! Хас алтахтаан аастаҕын аайы бээгэйэ сытыйбыт иһинэн аалынан, муннукка турар баҕанатын суулларарыгар тиийдэ. Бэл диэтэр кыһын тымныыга тиэтэйэ-саарайа уулуу кыдьарыйан иһэн киэптээн иһинэн анньан ааһара абатын. Ол кэриэтин соҕуруу ыаллар сэбирийэ сытыйбыт Бэби диэн ааттыыр тэллэх ыттара куруук атаҕын өрө тэбэн чэпчэтинэрин, аатын-суолун киртитэрин төһө баҕарар тулуйуо этэ.
«Хайа, хаһаайыттарым аны сымнаҕас киистэни кырааскаҕа уга-уга имэрийэн бардылар дуу? Аа, аата үчүгэйин! Тугум иһин маанылаатахтарай? Хата кычыгыланан күлүөх санаам кэллэ. Һэ-һэ, били ыаллара Малаанньа кыыс үҥкүүгэ баран иһэн сирэйин маҥхаппытыгар дылы эмиэ тоҕо үрүҥ кыраасканан соттулар? Хара тураах хаһан маҥхайбытын баран… Онто суох ол сабдыҥнас атастар үрдүбэр олорон эрэ төһө эрэ күлүү оҥостон дааҕырҕаһаллар?»
Хаһаайыттар туруммуттара, сирэйдэрэ-харахтара боччумурбута сүрдээх. Худуоһунньуктар курдук, кыҥнаҥнаһыы, үөһэттэн аллараттан ыраата-ыраата көрүү- истии, кыҥааһын бөҕө. Өр-өтөр буолбакка олбуор үрүҥ сотолордоох хатыҥ чараҥҥа кубулуйан барбыта. Киэһэлик хаһаайыттар үлэлэрин бүтэрэн, олбуордарын астыммыттыы көрөн турбуттара.
— Олох дьиҥнээх хартыына курдук дии… — кыра уол өттүк баттанан тоотоллон туран төлө биэрбитэ.
— «Березовая роща» хартыынаттан итэҕэһэ суох, — хаһаайка сүүһүн көлөһүнүн сотто туран эбэн биэрбитэ.
— Харааран турарынааҕар кырдьык үчүгэй, — хаһаайын сис туттан кэдэллэн туран хардарбыта. — Ол эрээри бэйэбитигэр көстүбэт красота эбит. Арай ыалларбытын уонна ааһан иһэр дьону-сэргэни сэргэхситииһибит, — диэн түмүктээбитэ.
Киэһэ хараҥарыыта хоту ыаллар аҕалара кэлбитэ. Бинсээгин сиэбиттэн кылабачыгас төбөлөөҕү хостоон арыйда уонна куолайыгар таҥнары биэрдэ. Өрө хантата туран, хараҕын кырыытынан ый сырдыгар туртайар хатыҥнаах олбуору көрөн соһуйда. Чачайан бытыылкатын мүччү туппута туох эрэ кытаанахха үнтү түһэн кырылаата. Киһи үгүрүөлүү түһэн баран бытыылкатын эмтэрийбит моонньун эрэ харбаан таһаарда. Онтон олбуору хомойбут хараҕынан көрөн турбахтыы, тэпсэҥэлии түстэ уонна, бытыылка эмтэркэйин илиитин таһынан илгээт, аны төннүөм суоҕа диэбиттии, дьиэтин диэки эрчимнээхтик дайбыы турда.
Сотору ыйдаҥалаах түүҥҥэ куустаран уоллаах кыыс кэлбиттэрэ.
— Хайыа, хатыҥ чараҥ?
— Аата үчүгэйин! Ый сырдыгар көрдөххө дьиҥнээх курдук! — диэн үөрбүттүү саҥа аллайдылар.
— Эн биһи тапталбыт бастаан уураспыт бу хатыҥнаах олбуорбут курдук куруук күөҕүнэн чэлгийдин, — диэн сибигинэйэ-сибигинэйэ, уол кыыһы илиититтэн ылан сырдык хараҕынан утары көрдө.
Сарсыарда оптуобус үгүстэ сылдьыбыт тохтобулугар хоруйа түстэ. Быыллаах түннүк нөҥүө таһырдьаны көрө олорор оҕо эмискэ салону биир гына хаһыытаата:
— Ийээ, көр-көр! Хатыҥ ойуулаах олбуор!
Онуоха пассажирдар бары түннүккэ саба түстүлэр.
— Кырдьык даҕаны! Аата кэрэтин!
— Ок-сиэ, үчүгэй эрээри хатыҥнара аһара хойуу!
— Суох-суох! Итиннэ өссө сибэккилэр ойууланыахтара хаалбыт! Оччотугар өҥнөөх хартыынаттан итэҕэһэ суох буолуо этэ!
— Эс, доҕор! Лабаатын, сэбирдэҕин өссө көҕөрдүбүт киһи букатын тупсуо эбит!
— Кэбис, доҕоттор! Билигин күһүөрү ээ. Саһархай сэбирдэхтээҕэ ордук этэ! Аны кыһыннары кытта көҕөрөн турдаҕына хайдах эрэ көстүө дии…
Оптуобус иһэ мөккүһээччилэр саҥаларынан күйгүөрэ түспүтэ. Арай инники олбоххо олорор оҕонньор, бытыгын имэринэ-имэринэ, холку бэйэлээхтик күлэн мичийбитэ уонна:
— Киһи санаата хаһан да туолбат, эбэтэр үлэлээбэт эрэ киһи сыыспат. Өссө ханнык саҥа өс хоһоонун толкуйдуохха сөбүй? — диэн оскуолаҕа үөрэнэр сиэнигэр хайыста.
— Олбуор кырааската да олоҕу сэргэхситиэн сөп… — диэн онуоха сиэнэ чап гыннарбыта.
Салон иһигэр көрдөөх күлүү сатараабыта. Оптуобус кытта сэргэхсийэн, тохтобултан бэрт дьулурҕатык хоҥнон сүүрэн сырылаппыта. Оттон ону истибит хатыҥнаах олбуор, кэмчиэрийбиттии, күөх сэбирдэхтэринэн далбаатыы хаалбыта.
Александр Постников-Сындыыс
Кэпсээн «Бичик» кинигэ кыһатыгар 2015 с. тахсыбыт «Кыһыҥҥы сугун» диэн кинигэтиттэн ылылынна.
Хаартыска: интэриниэттэн
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:13b8938b-7e54-4575-b41c-29c4ec6eb012>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://www.edersaas.ru/haty-naah-olbuor-kepseen/", "date": "2018-10-23T08:14:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583516117.80/warc/CC-MAIN-20181023065305-20181023090805-00386.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Өбүгэлэрбит ходуһаҕа Бөтүрүөп таҥара иннинэ эбэтэр ый ортотун аһардан баран, от сиппитин, сибэккилэммитин кэннэ киирэр үгэстээхтэрэ. Саха оттооһуҥҥа сыһыаннаах үгэстэрин таһаарабыт.
От охсуутун Бөтүрүөпкэ диэри саҕалаабатахтарына, абааһылар мунньахтарын (от ыйын 13 күнүн) аһардан баран охсоллоро. Окко маассабайдык Борокуоппайап күнүттэн киирэллэрэ.
Хадьымалы таһаарыы
Илии хотуурун ахсаабат пропагандиһа Михаил Слепцов 2002 с. тахсыбыт “Хотуур тыаһын лыҥкынатыах” кинигэтигэр көрдөххө, оттооһуҥҥа сыһыаннаах үгэстэр биһиэхэ суох буолбатах эбиттэр. Холобур, ходуһаны маанылааһын сиэригэр ходуһаҕа киирбит бастакы күҥҥэ күөстэнэр сиргэ (оллооҥҥо) уот оттон, аҕа саастаах эбэтэр бас-көс киһи алгыс этэн, уотугар ас биэрэр. Эбэ Хотун, Аан дойду уонна хотуур (Уһун Уһаанньаҥ) иччилэриттэн көрдөһөр. Чэйдээн баран, ходуһаларыгар киирэн, үстэ сүгүрүйэллэр итиэннэ охсубутунан бараллар. Ити бастакы хотуур суолун тэлии дэнэр.
Хотуур уулатар
От охсооччулартан биирдэстэрэ илин диэки хайыһан туран күҥҥэ сүгүрүйэр, онтон хотуурун үс төгүл далайан охсор. Охсуллубут оттон биир тутуму ылан, ымдааҥҥа (быырпахха) уган илитэр уонна ол отунан хотуурун үс төгүл сотор. Атыттар кинини үтүктэллэр. Эмиэ алгыс этэллэр, уокка ас кэбиһэллэр. Дьэ ол кэнниттэн, бары ходуһаҕа киирэн, охсууну саҕалыыллар.
Күүлэй
Бастыҥ отчуттары мунньан, оту охсууга күрэхтэһиннэрии саха омук сиэригэр-туомугар киирбит бырааһынньык. Кыттар дьону эрдэттэн анаан ыҥыраллар, үүнүүлээх алааһы талаллар, үчүгэй аһы-үөлү, элбэх кымыһы, ымдааны бэлэмнииллэр. Күрэхтэһии саҕаланыытыгар уот оттон, ходуһаларын иччитин аһаталлар. Түмүккэ киэҥ сири охсубут киһи кыайыылааҕынан ааҕыллар.
Кыдама алгыһа
От кэбиһиитэ саҕаланыытыгар толоруллар эбэтэр от үлэтэ бүтүүтэ, тиһэх оту кэбиһэн бүтэн баран ыытыллар. Кэбиһиилэх от күлүгэр кыра малааһын тэрийэллэр. От тэрилин суулаан уураллар, ходуһаны ыраастыыллар.
Хотуур сорох кистэлэҥэ
Сахалар былыр мас, муос хотуурдарынан, кэлин тимир салбах батаһынан (горбушанан) оттуур эбиттэр. Элитиэпкэ хотуур букатын хойут, 1880 с. кэнниттэн тарҕаммыт. Үчүгэй хотууру харыстаан уура сылдьан, икки-үс киһи үйэтигэр тутталлара.
Хотуур биитин 1/3 төрдүнэн ордук харыстаныллыахтаах, ол хотуур оту ордук хоторугар быһаарар оруоллаах. Тимир уустара бэйэлэрэ оҥорбут хотуурдарын дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөттөр. Ону тэҥэ, хотуурга бэйэлэрин бэлиэлэрин туруораллар, оттон бастыҥ охсооччулар элитиэпкэлэрин өнчөҕөр анал бэлиэлээх буолар эбиттэр.
Өрөспүүбүлүкэ чулуу охсооччулара
1. Алексей Иванович Кладкин (Таатта) — 1938 с. 27 саастааҕар биир күҥҥэ 5,07 гектары охсубута.
2. Петр Николаевич Иванов (Сунтаар) 1979 с. икки күн 4,79 гектары охсубута, кэлин ванадийдаах хотуурунан алта чааска 3 гектары охсубута.
Аҕа көлүөнэ үлэҕэ үтүө үгэһин сөргүтэр туһугар Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин итиэннэ «Урожай» федеральнай спортивнай уопсастыба тэрийиилэринэн, илии хотуурунан оту охсууга «Күүлэй» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии тиһигин быспакка тэриллэр. Онно төһө да урукку көрдөрүүгэ тиийбэтэллэр (билигин кэмэ атын), уон чаас устата 1,5-1,7 гектары нэлэтэр Иван Тихонов, Вячеслав Тихонов (иккиэн мэҥэлэр), Василий Аммосов (Уус Алдан), Леонид Зырянов (Нам), Гаврил Васильев (Амма) уо.д.а. инники күөҥҥэ сылдьаллар, эдэрдэр да хаалсыбаттар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:eb40b43a-399c-4d3e-9a04-e022b24343c7>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://sakha.ysia.ru/ot-yjyn-12-k-ne-b-t-r-p-ta-ara-k-ne/", "date": "2018-10-19T17:26:42Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583512421.5/warc/CC-MAIN-20181019170918-20181019192418-00325.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
Maverik
Мемориал героям ВОВ, Трасса Клин-Дмитров(А-108),Клинский район Московской области
Описание
Братская могила на развилке дорог Воронино - Зубово, венчает славу русского оружия.
В ней захоронены воины, погибшие в боях за г. Клин, деревни: Ясенево, Максимково, Ново-Щапово, Воронино, Мало-Щапово, Опалево.
В этой же братской могиле похоронен Герой Советского Союза, комсомолец, командир стрелкового взвода 348-й стрелковой дивизии младший лейтенант Николай Степанович Шевляков, совершивший 12 декабря 1941 г. свой бессмертный подвиг у деревни Мало-Щапово.
В 1965-1968 гг. Клинский горвоенкомат проводил работу по выявлению имен погибших, после чего, в 1969 г., на братской могиле была установлена мемориальная доска с именами захороненных в ней воинов.
В общей сложности здесь похоронено 322 известных и 1190 неизвестных бойцов и командиров Красной Армии.
(данные 2013 г.)
Кроме воинского захоронения здесь же находится памятная стелла с фамилиями земляков, погибших на фронтах Великой Отечественной Войны.
- Аблезин В.Г. Аверянов А.Е. Акимов В.Л. Акимов Е.Д. Акишин И.П. Аксенов В.М. Александров М.А. Андреев Г,П. Андреев И.П. Андронов Н.М. Антинин Т.А. Арбузов А.Б. Арсеньев С.В. Артамонов Я.В. Артемьев Б.Н. Архипов И.Е. Архипов И.Е. ряд-й Аташин Г.А. Ахметланов Г.Х. Ашаулов А.П. Бабанов И.Г. Бабиков А.В. Бабнищев А.П. Бабуркин Н.Н. Бабуркин С.Н. Бабушкин Г.М. Бабушкин Г.М. с-нт Баженов М.Я. Байда Я.А. Балдин А.И.
- Баранов И.Н. с-нт Баранов И.С. Басманов А.Н. Бахарев М.П. Башкиров А.И. Белановский В.Е. Беляков В.С. Беляков Г.С. Беляков Я.С. Беляновский В.Е. с-нт Богатенков Н.А. Богачев Н.И. Бойков А.И. Борзилов В.Н. Борисов П.А. Борисов П.А. ряд-й Борисов П.С. Ботанин И.С. Бочаров В.И. Бредихин П.А. Будавцев И.Е. Булков И.В. Буркин В.М. Бурмистров Н.Н. Бурыкин И.Т. Буянов Г.Д. Быкинин И.А. Вавин Г.А. Вавин Н.А. Вакуленко А.В.
- Вакуленко А.В. с-нт Василенко Ф.П. Василенко Ф.П. ряд-й Васильев А.П. Васильев М.А. Васильев М.В. Вахрушев Г.К. Вельдин Н.Т. Верхотурцев Е.Г. Вечная слава героям, павшим в боях за Родину Винидиктов И.С. Власенко Г.Д. Власов П.И. Волегов В.И. Волегов В.И. Волков А.Н. Волков И.Н. Волков М.С. волков Н.К. Волков С. Волков Т.С. Воробьев Н.С. Вялдин Н.Т. Гавриков И.И. Гаврилин А.В. Газенко Н.В. Гаиков В.П. Галеев Я.М. Галиумов Ш. Гаршин А.Г.
- Гвардеев С.К, Глебов С.В. Гнездилов П.И. Гомжин И.П. Горбунов В.Г. Горбунов И.Г. Гордеев Н.С. Горохов П.Е. Горшеинов Е.Ф. Горюнков А.Л. Горюнков А.Г. Горюнков Г.И. Горюнков И.Г. Горячев Е.С. Грабарев Ф.С. Грабарев Ф.С. мл. с-нт Гришин А.В. Гришин В.Н. Гришин М.М. Гришин П.Н. Гуляев А.С. ГУляев Б.С. Гуляев Д.А. ГУляев Н.И. Гуляев Н.С. гуляев Ф.В. Гусев Н.Я. Давыдов Д.Ф. Демочкин И.Е. Демочкин И.Е.
- Денисов А.Е. Дерябин Г.А. Додонов Н.И. Додонов С.И. Додунов Г.С. Додунов Г.Ф. Дропун И.И. Дубаков И.М. Дубинов И.А. Дубов А.П. Евдокимов И.А. Евдоков Евдомошенко И.Д. Евсиков Е.Д. Евфдокимов Г.А. Егоров Н.В. Егоров Н.Г. Егоров Н.Г. Егоров Н.Г. с-нт Елисеев М.А, Ельцоа А.Г. Ельцов А.Г. л-нт Ефанов М.Ф. Ефимуркин Ф.И. Ефремов Н.И. Жарков В.И. Жигульский В.А. Жирков Г.П. Житков Е.А. Жуков В.В.
- Жуланов Е.С. Журкин В.И. Жучков А.С. Жучков В.В. Жучков В.С. Жучков В.С. Жучков И.С. Жучков К.С. Загорин Ф.Д. Заикин Н.В. Заморьев Д.И. Захаров А.Г. Захаров В.И. Захаров М.А. Захаров П.А. Захаров С.А. Здесь похоронены 11 неизвестных воинов 30 Армии, погибших в ноябре-декабре 1941 г. на Зубовском повороте и у д.Боблово. Землянский И.С. Землянсков И.С. ст. с-нт Земских П.К. Земской И.Г. Зимин Д.Я. Зонов А.Г. Зубков А.А. Зубков Е.А. Зуев С.П. Ивженко И.С. Ивлев А.В. Игнатов С.И. Извеков С.П.
- Изотов Н.С. Ильин В.Е. Исадов П.М. Исаев В.А. Кагаров А.М. Калганов Д.Е. Калинин А.И. Калинин В.П. - Герой Советского союза (1924-1944) Калинин Л.В. Калинин М.В. Калинин Н.А. Калинин Т.В. Калиниченко П.Я. Калмыков Иосиф Яковлевич, 1914-12.12.41 Камалетдинов А.К. Камамутдинов А.К. Каменецкий П.Ф. Капустин Е.Ф. Карелин В.И. Карпов А.Г. Карцев У.А. Касимов К. Кашапов И. Каширин А.К. Кечин Л.Д. Кирилов В.И. Кисельников А.М. Клецко И.Н. Клещев Т.Я. Климов И.А.
- Климов С.М. Клопов В.А. Ключиков Г.Д. Ключиков И.Д. Ковалев И.Г. Ковчиков В.В. Кожевников И.Ф. Козлов А.В. Козлов В.Г. Козлов В.Г. Козлов И.Е. Козлов И.П. Козлов М.Е. Козлов П.Н. Кокшаров П.И. Кокшаров П.И. с-нт Колядин И.Ф. Комаров В.Д. Комаров И.С. Комиссаров Н.И. Комраков В.А. Кондратьев В.И. Коновалов А.И. Константинов В.Н. Константинов Ф.Ф. Коптелов И.Н. Копыльский Ф.И. Корастелев Я.П. Корживин Н.Д. Коркин А.В.
- Коркин В.Ф. Коркин В.Ф. Коркин Н.В. Корнеев И.Е. Косматов Д.И. Космынин В.П. Костеренко А.Ф. Котегов А.Г. Котин Я.М. Котов М.Я. Кофеиников Ф.Р. Кочмин Ф.Р. Кошапов И. Кравцев Иван, 1904-12.12.41 Кривоносов К.И. Кроме того в данной могиле похоронено 540 человек, неизвестных воинов Советской Армии, павших смертью храбрых в боях за Родину Крумин В.П. Кудрявцев А.И. Кудрявцев А.И. с-нт Кузнецов В.С. Кузнецов А.И. Кузнецов В.А. Кузнецов В.А. Кузнецов В.И. Кузнецов И.С. Кузнецов М.А. Кузнецов М.А. Кузнецов М.И. Кузнецов Н.Г. Кузнецов Н.С.
- Кузнецов С.И. Кулагин В,Г. Кулагин В.Г. ст. с-нт Куликов И.В. Куликов М.М. Кульдюинов А.С. Кунин А.И. Купреев Ф.Г. Кустов П.В. Кучеренко Н.Н. Кушаров Г.И. Ладышинов Д.А. Лазутин В.М. Лебедев А.И. Лебедев А.И. с-нт Леонов А.Е. Лесин Т. Литвинов П.Н. Лобанов А.И. Лобанов С.В. Логинов П.И. Лодонников Д.А. Лодышинов Д.А. ряд-й Лоскутов Н.П. Лошако Н.С. Лошков П.И. Лугвин П.Г. Лукьянов А.Д. Лукьянов Е.И. Лунин А.А.
- Луханов А.С. Луцинин С.Я. Люков И.К. Ляхов Андрей Сергеевич, 21.04.42 Мадеев А.И. Максимов А.И. Малев П.Е. Мамаев А.Д. Манышкин А.А. Манышкин Г.А. Манышкин М.А. Манышкин Н.А. Маркин И.Е. Мармалев М.Я. Мармалев М.Я. с-нт Мартынов Ф.В. Мартьянов В.И. Маруев С.Ф. Масягутов А. Матвеев Г.М. Матвеенко Н.Е. Махрин А.М, Медведевский М.А. Меркулов И.Д. Мешков Константин Иванович, политрук,1904-12.12.41 Миков П.В. Минаев Е.И. Минаев П.Е. Миналактитов М. ряд-й Минзафаров Г.
- Минлактитов М. Митреикин Т.М. Михайлов Н.В. Михеев Д.Л. Мишуков С.М. Мольков Е.А. Морозов Д.И. Морозов К.Н. Морозов П.И. Морозов П.С. Мотылев В.И. Мотылев В.И. Мусаев Х. Мухартов И.Д. Мухатетчин Т. Мухин Я,И. Мушиев С.Ф. Назаров Н.Ф, Негодяев И.С. Некрасов Н.М. Некрасова А.М. Нечитайло Г.Ф. Никифоров В.А. Никифоров В.В. Никифоров Е.В. Никифоров М.В. Никулин М.Б. Ниолов Е.И. Новиков И.В. Новожилов А.И.
- Новожилов С.Л. Новоселов П.Ф. Новоселов С.М. Новоторцев К.О. нуреев М.Ш. Обухов С.В. овчаренко Ф.Ф. Овчинников А.А. Овчинников А.Л. Овчинников Ф.Л. Озеров М.В. Озеров М.К. Окулов М.А. Омельченко Г.И. Омельченко К.О. Омельченко К.О. мл. с-нт Осьминин М.И. Павлов А.П. Павшим за Родину Павшим за Родину Павшим за Родину Павшим за Родину Папушкин С.Ф. Патрульнов А.И. Патрульнов И.И. Патрульнов М.И. Патрульнов С.М. Перевозчиков Иван Семенович 1923-19.12.41 Петрин Б.М. Петрушин Михаил Крисанович 1922-19.1241
- Петухов К.И. Печенков Н.П. Пешанов П.И. Пластеев Василии Андреевич 17.12. 41 Площенко С.А. Погорелов Иван Тимофеевич 03.12.41. Погорелов Иван Тимофеевич 1912-19.12.41 Подгузов Е.Е. Подкин Петр Григорьевич 1914-13.12.41 Подкорытов Кронид Степанович 1312.41 Подлужняк Н.С. Полыньев В.И. Поляшов Василий Алексеевич 1312.41 Понаморев И.Л. Пономарев Иван Алексеевич 1902-20.12.41 Пономарев Н.А. Пономарев Н.С. Попов Василий Алексеевич 1902-20.12.41 Попов Иван Петрович 1905-13.12.41. Потапов П.В. Притунин Михаил Ефимович 1904-13.12.41 Проуста А.И. Прудский А.Г. Пряхин А.А. Разоренов Дмитрий Михайлович 1918-11.12.41 Рассадкин А.А. Рассадкин Н.А. Рассказов Антон Кузьмич 13.12.41 Рачков В.В. Рачков Р.В.
- Репкин Ф.И. Реуцкий М.К. с-нт Реуцкий Михаил Карпович, сержант 1919-20.12.41 Решетов Филип Карпович 1900-11.12.41 Рогов А.И. Родин Иван Данилович, 1916-08.12.41 Родионов Михаил Степанович 1922-19.12.41 Романов Кузьма Александрович 13.12.41 Ротанов Петр Митрофанович 19.12.41 Рудукин Федор Леонидович 13.12.41 Руковишников Ефим Никифорович 13.12.41 Русский Михаил Иванович 1901-19.12.41 Ручкин Максим Тимофеевич 1902-12.12.41 Рыжов А.Ф. Рябцев Алексей Иванович 18.12.41 Ряхин С.Н. Сабуров А.В. Савилов В.Т. Садовничий Феофан Иванович 25.12.41 Сайчаснов П.Н. Сальников Н.П. Самарцев Пантелей Иванович 12.12.41 Самойлов Михаил Андреевич, 1908-13.12.41 Сафронов А.С. Сафронов В.А. Сафронов Ф.Е. Сейчаснов Р.А. Селизнев В.Н. Сельников Н.П. Семейкин П.И.
- Семенов А.И. Семенов А.И. Семенов Д.П. Серебряков Ф.И. Серегин А.Г. Серегин М.Ф. Серов А.А. Серов И.Н. Сибгатуллин З.С. Сидаш И.Ф. Сизов В.С. Силахин Д.И. Синииин Федор Семенович 1904-12.12.41 Синицин П.Г. Слепченко И.Т. Смазнов М.В. Смазнов А.В. Смазнов Г.В. Смазнов И.И. Смехов А.М. Смирнов А.З. Смирнов В.А, Смирнов Д.А. Смирнов Е.В. Смирнов Е.Г. Смирнов М.Н. Смирнов Н.Д. Смирнов С.С. Смоленский Е.И. Соколов Е.П.
- Соколов П.А. Солдатов С.И. Спешилов А.И. л-нт Спешилов Александр Иванович,лейтенант 1941 Спиров П.С. Стругов Филип Семенович 1902-19.12.41 Суреяков Александр Дмитриевич 1312.41 Сурогин Б.Д. Сухарев С.Е. Сысоев Алексей Васильевич 13.12.41 Тараканов П.Е. Тарасов В.И. Татарников Г.К. Творилин Ф.С. Терешенков М.И. Титов И.А. Тихов К.В. Ткаченко И.Л. Толстых А.С. Травкин Травкин Н.И. Травкин П.В. Тренихин А.Г. Трофимова А.Г. Трушин Н.М. Туланов А.И. Туркин И.Т. Тухватуллин З. Тухвитунсат Тютремов В.Д.
- Ульянов И.С. Урусов А.С. Урусов Г.Ф. Урусов Е.Ф. Усманов М. Утицких Семен Никитович, 1904-20.12.41 Уткин П.Я. Фальков Федор Ильич, 1908-11.12.41 Федоров Михаил Ильич, 1921-10.12.41 Финогин Сергей Иванович, 12.12.41 Фокин Николай, 1908-10.12.41 Фоменко Алексей Павлович, 10.12.41 Фомский А.М. Фомский П.М. Фролов Иван Васильевич,1913-12.12.41 Фролов Иван Митрофанович, 1901-12.12.41 Фролов Петр Иосифович, 12.12.41 Хаматнуров Физи, 1906-20.12.41 Хамидулин В.И. с-нт Хамидулин Василий Ибрагимович, сержант, 1923-20.12.41 Хасанов М.С. ряд-й Хасанов Мухамет Садак, 1908-19.12.41 Хитрецов Н.П. Хитрецов Ф.Г. Холодов Иван Семенович, 13.12.41 Храпченко Н.П. Хромов Павел Васильевич, сержант, 1904-12.12.41 Хромов Федор Михайлович, 1916-29.12.41 Царев Андрей Степанович, 1910-19.12.41 Царьков С.Г.
- Цепелев А.В. Цепелев А.Г. Цепелев И.А. Цепелев И.Е. Цепелев Н.Е. Цепелев С.В. Цепилов Ефим Романович, 13.12.41 Цыганов И.Е. Цыпленков Д.Т. Цыпленков Д.Т. Частиков Севатей Леонтьевич, 13.12.41 Челышев А.П. Черных Локтион Семенович Чехов Георгий Иосифович, лейтенант, 1919-11.12.41 Чечерин Василий Степанович, 1911-17.12.41 Чечушкин Е.А. Чиженков П.Н. Чиркин Петр Федорович, 1922-19.12.41 Чувашов П.И. Чувашов А.П. Чувашов Ф.П. Чудилин А.И. Чухонцев Александр Васильевич, 13.12.41 Шабуров Павел Андреевич, 16.12.41 Шадрин Ефим Леонтьевич, 1908-19.12.41 Шаимарданов Гафиз, сержант, 1911-11.12.41 Шамин Михаил Васильевич, 13.12.41 Шанаурин Егор Васильевич, 1905-19.12.41 Шапкин Петр Тимофеевич, политрук, 14.12.41 Шаров В.Г.
- Шаров И.И. Шахов М.В. Шевляков Н.С. (1914-1941) - Герой Советского союза Шевляков Николай Степанович, мл.лейтенант, ГСС, 1914-12.12.41 Шеин М.А. Шелканов Иван Андреевич, 1906-20.12.41 Шиклов В.Д. Шингараев Нурсаид Кинжабулатович, 1897-20.12.41 Шингореев Н. ряд-й Ширенков В.И. Широченко Александр Игнатьевич, 1901-12.12.41 Шкуренков Михаил Егорович, 1922-19.12.41 Шорников И.А. Штамбург Никита Гаврилович, 1901-11.12.41 Шульга Григорий Маркович, ст.сержант,1909-02.02.42 Щедрин Борис Тихонович,лейтенант 1917-12.12.41 Щербаков Степан Васильевич, политрук, 14.12.41 Юдин И.Г. Юнышев Михаил Васильевич, 13.12.41 Яковлев Анатолий Павлович, 1913-20.12.41 Якунин Василий Михайлович, мл. н.с., 13.12.41 Ямщиков Георгий Поликарпович, 13.12.41 Ярилин Н.В. Ярутин Михаил Васильевич, 12.12.41 Ясовский Иван Георгиевич, 1901-13.12.41
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:819048bf-5fe5-46d3-a6cb-6c5a365feeed>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://nezabudem.net/obelisks/2562", "date": "2018-10-16T12:15:11Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583510749.55/warc/CC-MAIN-20181016113811-20181016135311-00508.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.34110790491104126, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 14, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.34110790491104126, \"rus_Cyrl_score\": 0.31651604175567627, \"udm_Cyrl_score\": 0.0780608057975769, \"chv_Cyrl_score\": 0.04626335948705673, \"inh_Cyrl_score\": 0.0461621917784214, \"koi_Cyrl_score\": 0.03667815402150154, \"kpv_Cyrl_score\": 0.023863419890403748, \"tgk_Cyrl_score\": 0.022938761860132217, \"myv_Cyrl_score\": 0.014061560854315758}"}
|
Сааһыары «Гертруда Германовна биир хостоох кыбартыыра ылан эрэр үһү» диэн сурах тарҕаммыта. Тэрилтэ үлэһиттэрэ бары даҕаны күө-дьаа буолбуттара: хотуммут биэнсийэҕэ тахсар сааһыгар кэмниэ кэнэҕэс дьэ дьиэлэннэҕэ.
Саҥа дьиэ хотуна
Сааһыары «Гертруда Германовна биир хостоох кыбартыыра ылан эрэр үһү» диэн сурах тарҕаммыта. Тэрилтэ үлэһиттэрэ бары даҕаны күө-дьаа буолбуттара: хотуммут биэнсийэҕэ тахсар сааһыгар кэмниэ кэнэҕэс дьэ дьиэлэннэҕэ. Улахан дуоһунастаах хотун хаан да буолбатар, үрдүкү категориялаах испэсэлиис быһыытынан Сиидэр Сэмэнэбискэ – чахчы, уҥа илии. Ити хаһан да бүппэт түбүктээх үлэтигэр үөһээттэн айдарыллан кэлбит курдук, тугу барытын умнан туран сургулдьуйар. Сарсыарда кини саҕа эрдэһит, киэһэ киниэхэ тэҥнэһэн тардыллар, ончу хойутаан барар киһи суох. Аны туран, өйүгэр тутарын оҕоккото – тэрилтэ хас эмэ сыллааҕы отчуотуттан эҥин араас иирбэ-таарба сыыппараны сонно өйдүү охсон тойонугар көрүөх бэтэрээ өттүгэр баар гынар. Үлэҕэ көһүүн соҕус өттө «эрэ да, оҕото да суох аҥаардас дьахтар буолумуна, аралдьыйара диэн – итинтэ эрэ ини» диэн хайыҥ охсунар. Тэрилтэҕэ киниттэн толлубат киһи суох да быһыылаах: тойонун таһыгар сабыс-саҥа эргичиҥниир кириэһилэҕэ олорон, хара кылдьыылаах ачыкытын үрдүнэн быһыччы көрүтэлээн кэбистэҕинэ, сөптөрүн ылбыт курдук, тиэтэйэ-саарайа тахсар аакка бараллар.
Сиидэр Сэмэнэбис маннык испэсэлиистээҕиттэн астынар. Астынымына! Гертруда Германовна дьаһала диэн сүрдээх, хата, кини да баар буолан тэрилтэ бигэ туруктаах быһыылаах. Бэл, сороҕор тойон бэйэтэ даҕаны дьик гынан ылардаах: тугу этээри гыммытын киһитэ сонно таайа охсон хайыы-үйэ хамсатыылаах дьаһалы ылбытынан барар. Чэ, буоллун даҕаны, ол гынан баран үйэ тухары наар үлэ иннигэр, тэрилтэ туһугар диэн сылдьар туох аатай?! Манна диэн эттэххэ, бу Орто дойдуга итинтэн ордук кэрэхсэбиллээх туох да суоҕар дылы.
Кыбартыыратын малааһыныгар аймах-билэ дьонун эрэ ыҥырбыта быһыылааҕа: тэрилтэҕэ оннук сүпсүлгэн суох этэ. Сиидэр Сэмэнэбис боропсойууһун кытары сүбэлэһэн тэрилтэ аатыттан тугу эмэ бэлэхтиэхтээхтэрэ эбитэ буолуо эрээри, хайдах эрэ ити барыта тыаһа-ууһа суох ааһан хаалбыта. Онтон, ыйтан ордук кэм ааспытын кэннэ, Гертруда Германовна, дьэ, «сарсын субуотаҕа саҥа дьиэм малааһыныгар кэлээр» диэн, кэбиниэтиттэн тахсаары туран сүбүгүн эттэ. Аккырыыкка той суох. Сиидэр Сэмэнэбис «ол аата, атын кими да ыҥырбатах бэйэккэтэ дуу?» диэн санаталаан ылла. Устунан арааһы бары эргитэ толкуйдаата.
Уонтан тахса сыл биир кэбиниэккэ үлэлээтэллэр да, истиҥник иэйэн-куойан кэпсэппиттэрэ диэн суох. Барыта кэриэтэ – «дьуһуурунай» тыллар: «туох сонуннааххын?», «халлааммыт бүгүн тымныыта сүрдэммит (итиитэ олустаабыт)». Арай хас эрэ сыллааҕыта тэрилтэнэн Дьахтар күнүн бэлиэтээбиттэригэр, кыратык арыгы испиччэ, кэбиниэккэ киирэн иэдэһиттэн убураан ылбытыгар Гертрудата иһийэн, нук курдук буолан хаалбытын билбитэ. Салгыы уоһуттан убураан, кууһан ылбыта буоллар, хайыа эбитэ буолла? Баҕар, хардарсан барыа этэ. Дьэ, ити баар ээ, иэйии кыыма үөскээбитин күөдьүппэккэ, аараан-тохтоон хаалар диэн куһаҕана. Кини да инчэҕэй эттээх, тэбэр сүрэхтээх ини! Бачча сааска тиийиэххэ диэри эр киһи имэҥнээх тапталын билбэккэ сылдьар диэн туох аатай?! Дьэ, сөп, малааһыҥҥа соҕотохтуу миигин эрэ ыҥырбыт буоллаҕына, барыллыа, онно тиийэн хайдах сыһыаннааҕын билиллиэ.
Дьикти баҕайы. Кэргэнэ Марыына сороҕор иһитин-хомуоһун тыастаахтык сууйан, түтүө-татаа буола туран «күнү-күннүктээн Гертруда хотуускаҕын кытта сэлэһээн-сэлэһэн баран, манна кэлэн, балык айах буолан ньимийэн олороҕун, киһини кытта сүгүн кэпсэппэккин» диэн сордооччу. Ойоҕун тылын тамаҕыттан сыаналаатахха, кэбиниэккэ дьылыйан сытан көссүүлэспиттэрэ быданнаабыт дьон бадахтаахтар. Итинник хара балыырга түбэспит абаккатыгар Сиидэр «кырдьык даҕаны, баччалаах уһун кэм устатыгар көссүүлэспэт, эбиитин ол туһунан санаан да ылбат туох ааттаах быһа ыстаабыт киһитэбиний?!» диэн кыйыттар.
Ол эрээри кыл түгэнэ да Гертруда Германовнаны кытта таптаһар санааны өйүгэр батаран киллэрбэт этэ. Хата, ол оннугар ити Агнесса Альбертовна курдук тургутардыы көрбүт, сырдык баттахтаах, көҕөрүмтүйэ оонньоон ылар имэҥнээх харахтаах, киһи лабыччы кууһан баран хаһан да ыһыктыа суох курдук эттээх-сииннээх кырасаабыссалар түүлүгэр хаста эмэ киирэн манньытааччылар. Гертруда Германовна оннук буолбатах. Кылгас хап-хара баттахтаах, хатыҥыр эрээри ис-иһиттэн эниэргийэлээх иҥиир-ситии дьахтар. Тугунан эрэ японкаҕа олус маарыннаан ылар. Кырдьык, оннук эбит.
* * *
Сиидэр быдан өрдөөҕүтэ Иркутскайга милииссийэ оскуолатыгар кэтэхтэн үөрэнэ сылдьыбыттааҕа. Онно «Сибирь» диэн көстүүнэй үһүс этээһигэр ыйы быһа олорбута. Арай биирдэ көрүдүөргэ дьүһүнэ саха курдук эрээри омук буолара ончу биллэ сылдьар кыыһы (аны санаатаҕына, үүт-үкчү Гертруда Германовна!) көрсө түспүтэ. Кэпсэппиттэрэ. Кыыһа эмиэ бэйэтин курдук нууччалыы соччо үчүгэйдик саҥарбат этэ. Японияттан кэлэ сылдьар эбит. Аата Касуми (сахалыы өйдөбүлэ – туман). Син уопсай тыл булан, бэркэ бодоруһан сылдьыбыттара. Өссө биир субуотаҕа пааркаҕа үҥкүүгэ тиийэн бүрээт уолаттарыттан кырбана сыспыттара: буруйдара диэн, Сиидэрдээх «бүрээт эрээри, төрөөбүт тылларын умнан наар нууччалыы саҥараллара» үһү.
Ол түүн Сиидэр Касумины хоһугар ыҥыран киллэрбитэ. Убураһыытын баҕас дуоһуйуохтарыгар диэри убураспыттара эрээри чугаһаспатахтара. Сытарын сыппыттара, куустуһуу, имэриһии-томоруһуу да сүрдээх этэ. Онтон Сиидэр элэ-была тылын этэн, таҥастарын сыыһын ньылбырыттан, тэһии эттэринэн даҕайсан, дьигиҥнэһэн ылаллара. Түүҥҥү уот мөлтөх сырдыгар кыыс аллараа өттүнээҕи «үүнээйитэ» оруобуна баттаҕын курдук хоп-хойуу хараҥа-будьурхай эбитин өйдөөн көрбүтэ. Туох да саҥа-иҥэ суох дьоно кытааппыт эттэрин иминэн кэпсэтэр курдуктара. Кэмниэ кэнэҕэс, түүн ортото ааспытын кэннэ, Касуми хараҕын уута ыгыллан тахсан түөһүгэр биллибитигэр Сиидэр сэрэнэн кыыс үрдүгэр сыппыта уонна «ыллык омооно» ханан баарын көрдүү сатаабыта да кыаллыбатаҕа. Уулааҕынан-хаардааҕынан хачылыйан эрэйи көрбүт «барахсана» туох эрэ чиҥ дьилэйгэ кэлэн иҥнэн чинэкэлиирэ, оччоҕо кыыһа ыҥыранар икки ынчыктыыр икки ардынан саҥа таһаарара, дьигиҥниирэ; муҥур уһугар тиийэн, били, кытаатыаҕынан кытаатан, тыҥаан аҕай турбут «табаарыһын» сып-сылаас илиитинэн хойуу «үүнээйитин силэйэн», сииктээх «ыллыкка сиэтэн» адьас бу аҕалбытыгар тулуйбатаҕа – омуннаах баҕайытык тыгыаламмытынан барбыта... Итинтэн кыбыстан, Сиидэр өссө буорайбыта, сиргэ тимириэн сир кытаанаҕа, халлааннаан көтүөн халлаана ырааҕа. Уостубута, имэҥ-дьалыҥ симэлийбитэ...
Киһи атылыыта аан дойду хайа баҕарар муннугар баар эбит. Быдан өрдөөҕүтэ Сиидэри кытта быстах кэмҥэ билсэн ааспыт японка Касуми үүт-маас Гертруда Германовна буолан, дьүһүн кубулуйан илэ бэйэтинэн кэллэҕэ.
* * *
Ойоҕо Марыына мааҕыҥҥыттан бэлэмнээн сордоммут киэһээҥҥи аһылыгын эрэ киһи үлэтиттэн кэлэн баран аанньа ахсарбатаҕыттан абаран, үгэһинэн, тилир-талыр туттубутунан барбыта. Куукунаҕа тугу эрэ мөҕүттэрин Сиидэр Сэмэнэбис кулгааҕын таһынан истэн аһарбыта. Оо дьэ, муҥ-таҥ саҕаланнаҕа эбээт! Итинник – күн аайы кэриэтэ. Хата, үлэтигэр баран аралдьыйар, ойоҕо сыппах быһаҕынан сулуйарыттан онооҥҥо-манааҥҥа диэри быыһанар. Ити гынан баран уһуннук олордулар, оҕолоро дьиэ-уот тэринэн ырааппыттара, сиэннэр да бааллар. Ол үрдүнэн баччааҥҥа диэри Марыыната күнүүлээн бүппэт.
Тэлэбиисэргэ «Время» биэриини хайаан да көрөн тэйэр бэйэтэ бүгүн эрдэлээтэ: хоско киирэн утуйардыы оҥоһунна. Марыыната хаһан кэлэн сытара буолла? Чэ, ол бэйэтин дьыалата. Урукку курдук имэҥнээхтик таптаспаттар – ыйга биирдэ эмэ. Солуобатыгар. Дьиҥэр, Сиидэр ымсыырара-баҕарара ханна барыай, эр киһиэхэ имэҥ-дьалыҥ өтөрүнэн уостубат. Эрдэттэн бэлэмнэнэн, ох курдук оҥостон түүн Марыынатын кууһаары гыннаҕына «туох хара сорой, киһини сүгүн утут!» эбэтэр сонно киэҥ хыбы туруусугун киэр хаһыйаат, «оннук аһара баҕарбыт буоллаххына, чэ, түргэнник туохтуу оҕус!» диэн силбиэтэнэрэ.
...Сиидэр киэҥ дьыбааҥҥа сытан сарсын Гертруда Германовнаҕа барыахтааҕын санаабыта. Дьэ, үчүгэй, саатар, онно тиийэн сэргэхсийиэ. Бу сытан, устунан талбаарыйан киирэн барбыта...
Гертруда Германовна японнуу дьэрэкээн кимонолаах, баттаҕын хороччу өрүнэн таһааран баран, муос биилкэнэн иҥиннэрэн кэбиспит, мичээрэ диэн сүрдээх. Тыый, олус да иэйиилээхтик мичээрдиир эбит ээ, баччааҥҥа диэри онтун тоҕо кистии сылдьыбыт бэйэккэтэй?! Сиидэр иннигэр кэлэн тоҥхос гынна уонна сиэтэн илдьэн, ас арааһа тардыллыбыт муостатыгар аҕалан олорто. Сып-сымнаҕас эбит. Хайдах-хайдаҕый? Туох да мал-сал суох эбит дуу, олоччу японнуу тэриммит баҕайыта дуу?!
Курустаал ыстакааҥҥа «сакэ» диэн дьэҥкир арыгыны аҕалбытыгар кэриһэн истилэр! Бай, Гертруда Германовна иһэр эбит дуу? Буолумуна, сакэта минньигэһэ сүрдээх, үүт-үкчү көөнньөрүүлээх быырпах курдук. Хос иһэ, били, Иркутскайдааҕы «Сибирь» көстүүнэйгэ баар нүөмэргэ маарынныыр. Касуми илэ бэйэтинэн! Хайа икки ардыгар сыгынньахтаммыта буолла – кимонота муостаҕа сытар, оттон бэйэтэ түүҥҥү уот мөлтөх сырдыгар көрдөххө, үүт маҥан эттээх, оттон аллараа хоп-хойуу үүнээйитэ будьуруйа харааран, мэктиэтигэр, толбоннуран ылар.
Сонно, ас-үөл тардыллыбыт муостатыгар, туох эрэ сымнаҕас бүрүөһүннээх сиргэ, сыттылар... уонна таптаспытынан бардылар. Тоҕо сүрэй?! Гертруда Германовна имэҥ чааһыгар, ама, маннык уопуттаах буолуо диэн ким саныай?! Сиидэр хараҕа ирим-дьирим барда – эмиэ да Касуми үрдүгэр олорон аргыый аҕай биир тэҥник, сымнаҕастык түһүөлүүр; эмиэ да Гертруда Германовна буолан, эмиийин тыҥаабыт тумугунан уоһугар таарыйбахтаан өрүтэ тыыммахтыыр. Олох диэн дьикти даҕаны! Барыта – көһүппэтэх өттүттэн! Оннук буолуохтаах даҕаны, хайдах наар аанньа, биир күдьүс бороҥ, салгымтыалаах буолуой?!
Сиидэргэ өтөр-наар билбэтэх сылаанньыйыы билиннэ, кинини туох эрэ сымнаҕас, сылаас иилии кууста... ол сытан уһуктан кэлбитэ – кэргэнэ Марыына, били, сүүрбэ сыллааҕы имэҥ-дьалыҥ толору Манята – өйдөнөр да бокуой биэрбэккэ, сыллыы-ууруу, таптыы аҕай сытар эбит...
БУТУКАЙ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3b4014a0-b6f0-4018-9c6f-c5ed2e18d3c6>", "dump": "CC-MAIN-2018-43", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajymny/ime/486-taptal-uota-s-r-jbet", "date": "2018-10-16T04:24:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-43/segments/1539583509996.54/warc/CC-MAIN-20181016030831-20181016052331-00103.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Слова и мелодия: Катя Черкашина- ЧКРШ Режиссер: Снежана Бурцева, Дима Потапов Оператор: Максим Пермяков Название: Санаабын эттим (2018) ПРЕМЬЕРА: 14 февраля
Класс. Жду клип :-)
а так можно было бы придумать по другому, без акцента на коляску и в целом на недуги. ну блин, мастерства и фантазии ончу суох.
mixalexus, тозо ол эн кини коляскатыттан ициннин, кини санаатын эттэзэ дии автор, таптыыбын диэн. Ону эн туран кэлбит курдук гына уьулуннараары гыназын дуо или атын дьону клипка уьултараары гыназын ду. Ол кэриэтин эмтэнэригэр кемелес. Учугэй клип, учугэйдик уьуллубут.
Молодец! Голос очень красивый,получше можно было сделать!
О5о ата5ын то5о эмтээбэттэрий. Клибы сепке этэлдэр атыннык оноруохха баара.
Может песню можно было другому отдать?
Танцевальная музыка нужна, якутская, чтобы на танцполах крутили. И вброс сделать на англоязычных интернет ресурсах. У наших может нет талантов на такую музыку? Чтобы весь мир зажёгся!
как говорит молодежь ...фонарь...
УГ - Вася Обломов послушайте, это про этот клип!
Почему парни поют как тряпки о бабах и это все моднее и моднее?!!
Песня хорошая (правда конец и середина, где голос через эквалайзер как не очь, барабанный переход можно переосмыслить - нет энергии что-ли), Дима Потапов молодец \m/
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d4afb4ef-f9cf-4fc6-b91c-87a1011c2e65>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://dnevniki.ykt.ru/Noyap/1084189", "date": "2018-11-19T16:10:18Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039745800.94/warc/CC-MAIN-20181119150816-20181119172816-00168.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.7827443480491638, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.7827443480491638, \"rus_Cyrl_score\": 0.20447009801864624}"}
|
Ойуун, ойууннаһын диэн хайа баҕарар Итэҕэлгэ кыайан ситэ быһаарылла илик олус уустук боппуруос.
Ойууннаһын былыыр-былыр киһи аймах баар буолуоҕуттан, атын ханнык да Итэҕэл үөскүөн инниттэн баар. Ойууннааһын язычество биир көрүҥэ буолар. Ол да иһин билигин баар баһылыыр-көһүлүүр монотеистичскай итэҕэллэр – иудаизм, христианство, ислам, буддизм ойууннааһыны билиммэттэр.
Биир саамай кэрэхсэбиллээҕэ – былыргы тенгрианство ойууннаһыны эмиэ билиммэт эбит. Ол курдук А.Ю.Никонов (“Тенгрианство”. – Алмааты, 2014) В.В. Вербицкэй “Алтайские инородцы” (С.Пб:, 1893) диэн кинигэтин матырыйаалын кытта билиһиннэрэр. Ол кинигэҕэ сурулларынан алтаецтар итэҕэллэринэн былыр Сиргэ 77 норуот олорбут. Аллараа Дойду баһылыга Эрлик ол норуоттар дьоннорун барыларын Таҥараттан былдьаан ылаары санаммыт уонна ол дьон хас биирдиилэригэр бирдии эткери (дух) уонна куһҕан ыарыыны сыһыарбыт. Ону Таҥара эрдэттэн билэн 74 норуокка эткертэн көмүскэнэр үөрэҕи уонна ыарыыттан үтүөрдэр эми биэрбит. Оттон 3 омукка – сойоннарга, калмыктарга (урянха) уонна хара татаардарга (туба) Эрликтэн дүҥүрү ылбыттарын уонна ойууннуур буолбуттарын иһин тугу да биэрбэтэх. Бог им сказал: «У Вас есть Камы (шаманы) вместо лекарства и лекарей, и бубен – вместо книги, как хотите так и ведайтесь со своими эткерями».
Алтай уонна Саха сирэ Тенгрианство арыый чөл соҕус хаалбыт сирдэринэн биллэллэр. Сахалар итэҕэллэрэ – Айыы итэҕэлэ Тенгрианствоҕа олоҕурбута мэлдьэһиллибэт. Дьэ ол да иһин Айыыларга сүгүрүйэр Үрүҥ тунах Ыһыах түһүлгэтигэр Ойуун уонна Ыт киирэрэ бобуулаах этэ. Ол туһунан 17 үйэҕэ Сибиири кэрийэн Кытайга баран иһэн Саха сирин таарыйан ааспыт И.Плес диэн Голландия айанньыта Ыһыахха түбэһэн, саха Ытык бырааһынньыгын сиэрин-туомун туһунан сурукка тиһэн хаалларбыт эбит.
Билиҥҥи биһиги языческай итэҕэлбитигэр Айыы итэҕэлэ Ойууннааһыны кытары буккуһа сылдьар. Ол курдук Үрүҥ уонна Хара ойууннардаахпыт. Ыһыахпытын Үрүҥ ойуун иилээн саҕалаан ыытар. Ыт туһунан этэ да барыллыбат. Бэрт элбэх киһи ойууммун дэнэр уонна онон бэйэтин чорботуна туттар буолла.
Тэрис ойууннаһыны Айыы иэҕэлиттэн кыайан араарбатаҕа. Оттон Владимир Кондаков ойууннаһыны Аар Айыы үөрэҕин сүрүн төрүтүн курдук көрдөрбүтэ уонна билигин кини үөрэҕин батыһааччылар сахалыы эмтээһини өрө тутар буоллулар.
Таҥараианство ойууну, ойууннаһыны билинэр. Ойууннаһыны утарбат уонна сойуоласпат. Ол гынан баран, Айыы Тойон Таҥара итэҕэлин кытары булкуйбат – ойууннаһын бэйэтэ туспа дьарык, оттон Таҥараианство ойууннаһыҥҥа туох да сыһыана суох монотеистическай итэҕэл диэн быһаарар.
Саха билиҥҥи баар языческай итэҕэллэриттэн уратыта диэн Таҥараианство Айыы Таҥара итэҕэлин уонна ойууннаһын уратыларын чопчу быһааран биэрэр.
Итэҕэлгэ, биллэрин курдук, Үөһээ уонна Аллараа дойдулар бааллар диэн үөрэтэллэр. Бу дойдулар быыстарыгар Орто Дойду сытар.
Үөһээ Дойду баһылыга – Айыы Тойон Таҥара, оттон Аллараа Дойдуну Арсан Дуолай бас билэр. Орто Дойду Айыы Тойон Таҥара дьаһайар сирэ. Ол гынан баран манна Арсан Дуолай дьоно – абааһылар киирэ-тахса сылдьаллар. Ону сэргэ Абааһылар Хоту, Соҕуруу уонна Арҕаа халлааннар хаттыгастарыгар эбэтэр куутуйаларыгар эмиэ олороллор. Абааһы киһини дьээбэлиир, ыарытыннарар уонна сиир даҕаны дьаллыктаах.
Айыы Тойон Таҥара Үөһээ Халлааҥҥа баар үлэһиттэрин – Айыылары сэргэ, Орто Дойдуга эмиэ үлэһиттэрдээх, ол иһигэр Хара тыа хаһаайынын Байанайы, Уу иччитин – Күөх Боллоҕу эбэтэр Уукуну, Уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни, алаас иччитин – Аан Алахчыны, от-мас иччитин – Ирики-Дьирикини о.д.а. ааттаталыахха сөп. Бу иччилэр Айыы Тойон Таҥара Сирдээҕи Айыылара (Аанньаллара) диэн ааттаналлар.
Оттон дьон ортотугар Айыы Таҥара үлэһитэ Алгысчыт дэнэр.
АБААҺЫЛАР АЙЫЫ КИҺИТИН ХАЙДАХ ГЫНАН ОЙУУН ОҤОРОЛЛОРУЙ?
Арсан Дуолай Орто Дойдуга эмиэ үлэһиттэрдээх. Орто Дойдуга олорор Арсан Дуолай үлэһиттэрин – Сирдээҕи абааһылары сэргэ дьон ортотугар эмиэ үлэһиттээх. Ол - Ойуун. Ол аата, Ойуун абааһылары кытары алтыһарга ананан Арсан Дуолай сулууспатын улахан чыыннаах абааһылара ииппит-үөрэппит киҺилэрэ буолар.
Киһи Ойуун буоларыгар анал үөрэхтээх абааһылар кини Дууһатын, Куттарын оҥоһуутун уларыталлар. Ол уларыйыы олус ыарыылаах, уһун кэмнээх буолар. Ону сахалар эттэтии диэн ааттыыллар. Эттэтиини ааспыт киһи этэ аһыллар, ойуун буолар, абааһылары кытары алтыһар кыахтанар. Онон хас да сыл ыараханнык ыалдьан, эттэтэн, дууһалара уонна куттара уларыйан, уһаарыллан дьиҥнээх ойуун буолаллар. Оннук дьиҥнээх ойуун бэрт аҕыйах.
Ойуун диэн Дууһата, Куттара уһаарыллан улаханнык уларыйбыт Айыы киһитин уонна Абааһы икки ардынан эттээх-сииннээх, өйдөөх-санаалаах, онон туспа туруктаах киһи буолар.
Ойууннар соруктара – Орто Дойдуга абааһылар үүнэ-тэһиинэ суох баран, дьону ыарытыннаран, араас дэҥи-оһолу таһааран Алараа Дойдуну Үөһээ Дойдуну кытары ииссииннэрбэт туһугар үлэлииллэр. Ол курдук, норуокка ааттанарынан, сахалыы ыарыылары, ол аата ыарыы абааһытын үүрэн, көрдөһөн дьону үтүөрдэллэр, абааһыттан күрүөлээһини о.д.а. оҥороллор, инньэ гынан, абааһылар бас-баттах баралларын тохтотолор.
Онон Ойуун Орто Дойду абааһыларын ортотугар бэрээдэги көрөр.
ХАРА, ҮРҮҤ ОЙУУННАР ДИЭННЭР БААЛЛАР ДУО?
Нууччалар кэлэн православиены олохтообуттарын кэннэ, сахалар аҕабыыттарга оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр, өллөхтөрүнэ таҥара сулууспатын ыыттарар буолбуттара. Ол саҕана даҕаны сымыйанан ойууммун дэнээччи, ойууннаан ас-таҥас таһаарынааччы элбэх этэ. Сахаттан бастакы этнограф учуонай С.И.Николаев «Два язычества народа Саха» диэн кинигэтигэр суруйрынан, ол албын ойууннар «Биһиги саха аҕабыыттарабыт,” - диэн ааттаммыттара уонна нуучча аҕабыытын таҥаһын үтүгүннэрэн маҥан таҥаһы кэтэн, дьону эмтиир, алгыыр буолбуттара. Ол гынан баран саха аҕабыыттарын норуот ылымматаҕа, ол иһин Ойуун диэн аат аптарытыатын туһанаары итилэр Үрүҥ ойуун диэн ааттанар буолбуттара. Ол Үрүҥ ойуун диэн ааты саха ылыммыта. Оттон дьиҥнээх ойууннары Хара ойууннар диэн ааттаабыттара.
Сэбиэскэй былаас кэлбитигэр Үрүҥ ойууттарбыт дьүһүн кубулуйан, “Кыһыл ойууттарбыт,” - диэн ааттанан эрдэхтэринэ, былаас ойууннааһыны кытаанахтык боппута, онон Кыһыл ойуун диэни билигин биһиги П.Ойуунускай “Кыһыл ойуун” пьесатыттан эрэ билэбит.
ҮРҮҤ ОЙУУН ДИЭН СУОХ
Онон дьиҥнээх ойуун Үрүҥ ойуун буолбат, ол аата Үрүҥ ойуун диэн суох.
Үрүҥ ойуун суох буоллаҕына Хара ойуун диэн эмиэ суох, дьиҥнээх Ойуун эрэ баар.
Ойууттар ортолоругар хата Сиэмэх ойууттар диэннэр бааллар. Абааһылар ойууну уһааран таһааралларыгар анаан-минэнн Сиэмэх ойууну бэлэмнээбэттэр. Ойуун сиэмэх буолара ол кини Айыы киһитэ эрдэҕинээҕи майгытыттан-сигилититтэн тутулуктаах. Өһүөмчү, өһүргэс, ымсыы, киҥнээх киһи Ойуун буоллаҕына Сиэмэх майгыланыан сөп.
Билигин Үрүҥ ойууттарбыт диэн ааттанааччылар Айыы Алгысчыта буолуохтарын сөп. Кэлиҥҥи кэмҥэ «Мин Ойуун буолбатахпын, Алгысчыппын,” - дэнээччи элбээн иһэр. Ол үчүгэй.
ТАҤАРАИАНСТВО КИҺИ ОЙУУННАППЫТ АНЬЫЫТЫТТАН ЫРААСТАНАР КЫАҔЫ БИЭРЭР
Урут суруйбуппут курдук, Айыы Тойон Таҥара уонна Арсан Дуолай өстөөхтүүлэр. Онон Айыы киһитэ Ойууҥҥа эмтэнэрин Айыы Тойон Таҥара сөбүлээбэт, улахан аньыынан ааҕар. Ол да иһин, урукку сахалар Дууһалара Ырайга тиийбэккэ Үһүс эрэ халлааҥҥа – Дьөһөгөй Айыы халлааныгар тиийэллэрэ. Ол иһин иккистээн төрүүллэригэр сылгыһыт, сүөсүһүт, булчут, балыксыт буолан түөрүүллэрэ уонна бэйэлэрин Дьөһөгөй улууһун оҕолоробут диэн, Дьөһөгөйү олус өрө туталлара.
Ити уруку сахалар ойууттар өҥөлөрүнэн туһаммыт аньыыларын боруостаан, үҥэр-сүктэр кыахтара, Айыы Тойон Таҥаралара суоҕа, ол иһин ол аньыылара суураллыбат этэ.
Билиҥҥи да кэмҥэ кыһалҕа элбэх, онон Айыы дьоно Ойуун көмөтүнэн туһанарга күһэллэн, аньыыны оҥостуналлар.
Таҥараианство – Айыы Тойон Таҥара итэҕэлэ киһи ойуун өҥөтүттэн туһаммыт аньыытыттан-харатыттан ыраастанар кыаҕы биэрэр.
Ол курдук, «Ойуун өҥөтүнэн туһаммыт аньыыбын-харабын боруостат! - диэн Айыы Тойон Таҥараҕа үҥэн-сүктэн, көрдөһөн, Айыы Таҥара ыйан биэрбит үтүө дьыалтын оҥорон, ол аньыытыттан ыраастаныан сөп. Оччоҕо кини Орто Дойдутааҕы олоҕо чэпчиир, кэлин Дууһата Ырайга ыттар кыахтанар.
Онон Таҥараианство Ойуун диэн кимин-тугун, Ойууннаһын Итэҕэлгэ миэстэтин туһунан, олус уустук боппуруоһу чуолкайдык быһаарбыт, Ойууннаһыны утарбат соҕотох Итэҕэл буолар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:00f25d7d-c3fd-4c17-aac3-f7e8666467b4>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://kyym.ru/blogtar/1507-ojuunnaa-yn-uonna-ta-araianstvo-utaryla-allar-duo", "date": "2018-11-16T08:12:39Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039742981.53/warc/CC-MAIN-20181116070420-20181116091653-00054.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бэс ыйын 10 күнүгэр колледж ыччата, самаан сайыны уруйдаан ыһыах ыста. Буоларын курдук, түптэ күөдьүтэн, буруо таһааран, уоту аһатан, алгыс сиэринэн – туомунан ыһыахпыт саҕаланна. Алгысчыт В.С.Николаев тыла ууһа, ыччата-тойуга дьэллэмэ барыбыт сүргэтин көтөхтө.
Колледж устудьуоннарын уонна үлэһиттэрин дириэктэри солбуйааччы Марина Трофимовна Гоголева эҕэрдэлээтэ, Бүлүүгэ ыытыллар Олоҥхо ыһыаҕынан уруйдаата, үлэҕэ-үөрэххэ ситиһиилэри баҕарда.
Ыһыах “Олоҥхо – норуот ытык үгэһэ”, олоҥхоттон быһа тардан көрдөрүү күрэҕинэн саҕаланна. Күрэххэ алта салаа кыттыыны ылла. Ордук үчүгэйдик ДО, ПДО, ШО олоҥхоһуттара кытыннылар. Горохова Васияна Усуйаана улууһуттан, Осипов Ай-Тал олоҥхону толорууга дьоҕурдаахтарын көрдөрдүлэр.
Иккис күрэҕинэн түһүлгэни көрүү буолла, алын кылаас учууталларын иитэн таһаарар салаа үрдүк таһымнаах бэлэмнэниитинэн бастаата.
Маны таһынан “Оһуохай күрэҕэ”, “Уол Ньургун” – боотурдар, “Кыыс Ньургун” – кэрэ кыргыттар күрэхтэрэ олус табыллан бардылар. Ф.Ачикасова, Е.Семенов ФО, П.Михайлов ЗО тэҥнээхтэрин булбатылар.
Оһуохайга “Айылгы” ансаамбыл оһуохайдьыта Павлова Дария ШО куолаһа чөллөркөйө, матыыбын арааһа бастакы миэстэҕэ таһаарда. Үчүгэй оһуохайдьыттарынан А.Николаева II, А.Петрова III миэстэнэн билиннилэр.
Ыччат күөххэ тахсан көрүлээтэ, айылҕа абылаҥар ылларан дуоһуйа сынньанна. Бүлүүгэ ыытыллар Олоҥхо ыһыаҕар кыттарга күүс-уох эбиннилэр. “Айылгы” ансаамбыл салайааччыта В.Томскай үҥкүүһүттэрин үчүгэйдик эрчийбитэ, саҥа көстүүмнэринэн хааччыйбыта айылҕаҕа өссө тупсан, кэрэтийэн көһүннэ. Түгэнинэн туһанан Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх алгысчыппытыгар В.С.Николаевка ыччат дьону ыпсарыылаахтык алҕаабытын, сайын кэлбитин уруйдаан туойбутун, оҕо дьоҥҥо оһуокайы олохтообутун иһин барҕа махталбытын биллэрэбит. Ыччат ыһыаҕын инникитин өссө тэрээһиннээхтик, көхтөөхтүк ыытарга бары күүспүтүн ууруохпут диэн санааҕа кэллибит.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ec67fc9d-15c6-47db-a9ca-cc2cb5be5ef3>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "https://vilcollege.ru/2017/06/olo-ho-y-ya-yn-k-rs-ychchat-y-ya-a/", "date": "2018-11-17T01:32:03Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039743247.22/warc/CC-MAIN-20181116235534-20181117021534-00262.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Уһук Илиҥҥи федеральнай университет уонна Саха сирин бырабыыталыстыбата “Технопарк Русский” бырагырааманы олоххо киллэриигэ бииргэ үлэлээһиҥҥэ сөбүлэһии түһэристилэр.
Докумуоҥҥа Саха сирин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин э.т. Владимир Солодов уонна университет ректора Никита Анисимов илии баттаатылар.
Сөбүлэһии чэрчитинэн Саха сирин урбаанньыттарыгар тас дойду тэрилтэлэрин кытта эргиэн, оҥорон таһаарыы уонна научнай-технологическай бааза эйгэлэригэр сибээһи олохтуурга көмөлөһүөхтэрэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ биисинэс-бырайыактары сайыннарыыга бырагыраамалары торумнуохтара.
“Саха сирэ уонна Приморье кыраайа наука уонна технология түргэнник сайдар сирдэринэн буолаллар. Манна Уһук Илиҥҥэ сүрүн федеральнай университеттар – ХИФУ уонна УИФУ бааллар. Аныгы үөрэхтээһин уонна наука бииргэ үлэлээһиҥҥэ олоҕураллар, онон Уһук Илиҥҥи федеральнай университеты кытта бииргэ үлэлиэхтээхпит”, — диэн Владимир Солодов бэлиэтээтэ.
Санаайа Иванова.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f83e5134-d432-4b26-9c42-db584e591109>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://sakha.ysia.ru/saha-sire-tehnopark-russkij-byragyraama-a-kiirde/", "date": "2018-11-21T03:33:05Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039747024.85/warc/CC-MAIN-20181121032129-20181121054129-00310.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
НВК САХА – Дьокуускайдааҕы травмпууну тупсарыахтара. Тэрилтэ 1996 сылтан медицина суһал көмөтүн бастакы мэндиэмэнигэр улэлиир.
Сыллата манна 3 тыһыынча кэриҥэ киһи көрдөрүнэр. Быраас да, миэстэ да тиийбэт кыһалҕата баар. Онон травмпууну кэҥэтэн атын сиргэ көһөрөр туһунан этиини хаста да көтөҕө сылдьыбыттара.
Билигин ити боппуруос кыралаан да буоллар оннуттан хамсаата. Ол курдук медицина суһал көмөтүн иккис мэндиэмэнэ эмиэ травмпууҥҥа бэриллиэҕэ.
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:41acdfb9-7ff8-4144-a84c-f1e80e8084b0>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://nvk-online.ru/dokuuskajdaa-y-travmpuunu-tupsaryahtara/", "date": "2018-11-19T20:06:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039746110.52/warc/CC-MAIN-20181119192035-20181119214035-00406.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000085830688477, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000085830688477}"}
|
Я тоже в след.лето собираюсь строить.
Пока над проектом думаю. Буду каркасный делать , летний. Утеплю полистиролом. Поставлю на шлакоблоки.
Нам уола, зачем что-то сыпать под пол? Зимнюю делаете? Тогда думаю как обычный дом делайте. Если как в старину делать, то пол земляной или просто пол-плот делай. Так летом прохладно будет. Но надо строить на сухом, высоком месте.
билинни бириэмэгэ эппиэттиир саха балагана нууччалыы муннуктаах буолар.ол бу итинник осуо буолбакка былыргылыы тойон осуо,осуо буолар истиэнэтэ: оциндрованнай масы ортотунан хайытан бэйэ бэйэтин баттатан оносуллар,даннанар буор ,бетоннай стяжка ;муостата былаахы (имитация бруса) .дьиэни бэйэтин буор кутан урдук сиргэ турар курдук оносуллар,аана халын былаахыттан 8 см ,иэччэгэ тутаага былыргы тимир ууса онорбут курдук,туннуктэрэ сахалыы раама буолар.осогун киппиииччэннэн оносуллар сахалыы каминь,дьиэ тас оттун грунтовкаланар( эргэрбит мас корунэ) дьиэ исин грунтовката бэс сырдык онунэн.мебеля сахалыы оносуллар.тогурук остуол,былыргылыы буфет,сахалыы олоппостор уонна дьиэ отын тэрилэ иситэ хомуоса. бисиги итинник оноробут.нюрбалыы.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:566276a8-cbbf-4139-9a7f-3a2a135e8fb3>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=2512552", "date": "2018-11-13T06:45:01Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039741294.2/warc/CC-MAIN-20181113062240-20181113084240-00150.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9998892545700073, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9998892545700073}"}
|
Александр Жирков Хаҥаласка Михаил Николаев 80 сааһын бэлиэтиир дьоро түгэнигэр кытынна
Сэтинньи 13 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев 80 сааһын туолла.
Ытык киһибит үбүлүөйдээх күнэ дойдутун - Хаҥалас дьонун-сэргэтин ортотугар саҕаланна. Сарсыарда эрдэттэн биир дойдулаахтара Михаил Ефимович айаннаан кэлэригэр, айан суолун икки өттүгэр Россия уонна Саха сирин былаахтарын кэккэлэтэн, дэриэбинэлэр аартыктарыгар сиэр быһыытынан көрсөн, бу күнү өрө көтөҕүллэн бэлиэтээтилэр.
Улуус уопсастыбаннаһа уонна салалтата кыттыылаах үөрүүлээх мунньах сарсыарда 10 чаастан Покровскай куоракка «Саргы түһүлгэтэ» сынньалаҥ киинигэр саҕаланна. Хаҥаластар тумус туттар, маанылаах киһилэрин Михаил Ефимовиһы, кини дьиэ кэргэнин ытыс ньиргийэр тыаһынан арыаллаан, сүһүөхтэригэр туран көрүстүлэр.
Улуус баһылыга Гаврил Алексеев Михаил Ефимовиһы өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээтэ:«Дьонуҥ-сэргэҥ, биир дойдулаахтарын эйигинэн киэн туттабыт. Хаһан баҕарар өрөспүүбүлүкэ бэйэтин бастакы президенигэр сыһыана, инникитин даҕаны уларыйыаҕа суоҕа. Бастакы аата бастакы. Күн-дьыл ааһыаҕа. Эн саҕалаабыт, ситиспит, оҥорбут дьыалаҥ иннибит хоту дьулуһарбытыгар ыҥыра, сирдии туруоҕа. Биир дойдулаахтаргар болҕомтолоох сыһыаҥҥар, төрөөбүт-үөскээбит Хаҥалаһын экономическай, социальнай уонна духуобунай, култуурунай сайдыытын бары хайысхатыгар сүбэһит-амаһыт, суолдьут быһыытынан сылдьаргар махталбыт муҥура суох».
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков Михаил Ефимович төрөөбүт дойдутугар 80 ытык сааһын бэлиэтиир өрөгөйдөөх күнүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтатын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин аатыттан истиҥ эҕэрдэтин анаата. «Аҕыйах ахсааннаах саха норуотугар история хас даҕаны түгэни тосхойбута. Олортон сүрүннэрин ылан бэлиэтиир буоллахха, манна биһиги өбүгэлэрбит кэлэн олохсуйууларыгар олохтоох омуктары кытта хайдах ситим олохтоммутуттан омукпут дьылҕата улахан тутулуктааҕа. Итиннэ омук бэйэтин хайдах салайыныахтааҕар, көмүскэниэхтээҕэр тургутуу буолбута. XIX үйэ бүтүүтүгэр Россияҕа буолбут дьалҕаннаах кэрчик кэм инники күөҥҥэ сылдьар дьону таһаарбыта. Өссө биир түгэн 1990 сыллар саҕаланыыларыгар буолбута. Бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбитигэр Михаил Ефимович Николаев Президенинэн талыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэбит кыаҕа, тирэҕэ олугун охсубута. Саамай сүрүн, сөптөөх хамсаныы оҥоһуллубута. Бастатан туран, өрөспүүбүлүкэ ыһыллыбатын, дьон-сэргэ өйө-санаата айгыраабатын туһугар үлэ ыытыллыбыта. Иккиһинэн, дойдубут баайыгар-дуолугар тирэҕирэн, сэбиэскэй кэмҥэ үөскээбит промышленнай экономиканы сайыннарар, сүрүн төрүттэрбитигэр олоҕурар эйгэни көрдөөһүн буолбута. Үсүһүнэн, дьон-сэргэ санаатын уларытар сыал-сорук турбута. 70-ча сылы быһа атын былааска олорбут дьон өйбүт санаабыт уларыйара уустуктардаах этэ. Манна Михаил Ефимович быһаччы салайыытынан Судаарыстыбаннай Суверенитет, Конституция ылыныллыылара, улахан социальнай, политическай суолталаах дьаһаллар олоххо киириилэрэ дьон өйүн-санаатын бөҕөргөппүтэ, күүһүрдүбүтэ. Норуот бэйэтин бэйэтэ билиниитигэр төһүү буолбута. Тыа сирин олоҕун харыстааһыҥҥа балысхан үлэ барбыта. Россия атын регионнарын кытта тэҥнээн көрөр буоллахха, бэйэтин өбүгэтин сирин, төрүт дьарыгын тутан харыстаан хаалларбыт биһиги өрөспүүбүлүкэбит буолар. Бары билэрбит курдук өрөспүүбүлүкэбитигэр үгүс тутуу ыытыллыбыта, сайдыыга суол тэлиллибитэ. Инники кэскил туһугар ыытыллыбыт үлэ хас да хайысхалааҕа. Олортон биирэ үөрэхтээһин этэ. 1994 сыллаахха Кадрдары бэлэмниир Департамент тэриллэн
ыччаттарбытыгар сырдык суол аһыллыбыта. Ити Департамент нөҥүө үөрэммит оҕолор билигин өрөспүүбүлүкэбитин салайсаллар. 6000 тахса ыччат бары эйгэҕэ таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Бу үлэни барытын биир киһиэхэ аҕалан түмэр буоллахха, балысхан үлэ. Биһиги Михаил Ефимовичпыт норуотун инники дьылҕатын туһугар ыллыктаах санаатынан, тобуллаҕас толкуйунан ыыппыт үлэтин ситэ үөрэтэ, чинчийэ иликпит. Ол эрээри, дьон-сэргэ эт өйүнэн-санаатынан син биир өйдүүр. Оччолорго бу маннык хамсааһыннар оҥоһуллубатахтара, кирбиилэр ылыллыбатахтара эбитэ буоллар, өрөспүүбүлүкэбит олоҕо сыччах атын буолуо этэ», - диэн спикер бэлиэтээтэ.
Салгыы Александр Николаевич: “80 саас - ытык саас. Михаил Ефимович бу сааһын сүһүөҕүн үрдүгэр, дьонун-сэргэтин кытта үлэлии сылдьан көрсөрө хайҕаллаах. Саҥа үөскээн эрэр көлүөнэ саха бастакы Президенин көрөн, ытыктабылларын иҥэрэн олохторугар холобур оҥостуохтара. Кинилэргэ норуоппут үгэһин, сиэрин-туомун, историятын олохсутуохтаахпыт, харыстыахтаахпыт, манна үлэлээбит-хамсаабыт дьону үрдүктүк тутуохтаахпыт диэн санаа үөскүөхтээх. Судаарыстыбаннаспыт историята силиһэ-мутуга хара маҥнайгыттан чиргэл, чэгиэн буоллаҕына, киниттэн силигилээн тахсар Аал Луук Мас күөх уонна чөл буолуоҕа», - диэн этиитин түмүктээтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруйааччы Павел Харитонов - Ойуку: “Мин кыраайы үөрэтэр музейга 36 сыл үлэлиир кэммэр Михаил Ефимовиһы кытта элбэхтэ көрүстүм. Хас биирдии көрсүһүү ураты санааны саҕар. Хас кэпсэттэҕим аайы атын өттүнэн арыллар, арыт чугаһыыр, арыт ыраатар. Саныыр санаата, толкуйа киэҥэ бэрдин сөҕөбүн. Күн бүгүҥҥэ диэри сындылҕаннаах сырыытын, уҕараабат эрчимин холобур оҥостобут”, - диэн бэлиэтээтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай деятелэ Матвей Мучин бастакы Президент ыыппыт киэҥ, дириҥ силистээх үлэтин сырдатта. “Уларыта тутуу тыҥааһыннаах кэмнэрин мындыр өйүнэн, модун санаатын кыаҕынан өтө көрөн, норуотун сайдар суолун тускуллаан сүүһүнэн сылларга оҥоһуллубатаҕы оҥорбута, ситиһиллибэтэҕи ситиспитэ, кыаллыбатаҕы да кыайбыта”, - диэн эттэ.
Михаил Ефимовиһы эдэр ыччат аатыттан Улахан Аан нэһилиэгин эдэр ыала Февронья, Александр Соломоновтар алта оҕолорун илдьэ сценаҕа тахсан эҕэрдэлээтилэр. Ыал аҕата Александр Геннадьевич: «Эдэр көлүөнэ дьоҥҥо аҕалыы истиҥ кыһамньыҥ, үрдүк сыырдары эрэллээхтик дабайалларыгар бары өттүнэн көмөҥ хаһан да умнуллуо суоҕа», - диэн эппитин саала ытыс тыаһынан бигэргэттэ.
Хаҥалас улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахтара эҕэрдэ эриэккэһин анаатылар. Соҕуруу куораттарга үөрэнэ сылдьар студент оҕолор эҕэрдэлэрин устан ыыппыттарын көрдөрдүлэр. Ыччат дьон Михаил Ефимович ыллыктаах этиилэрин хас да омук тылынан сценаҕа тахсан тириэрдибиттэрин мунньах кыттыылаахтара сэргии иһиттилэр.
Хаҥалас улууһун "Уран" уонна I Малдьаҕар нэһилиэгин талба талааннаах норуот маастардарын түмсүүтэ, Ытык киһилэригэр киис саҕалаах, үрүҥ көмүс харысхаллаах, сахалыы кыбытык тигии ньыматынан тигиллибит кииһинэн ситэриллибит саарпыктаах мантия кэтэртилэр. История сэһэргииринэн маннык таҥаһы былыр ытыктыыр, сүгүрүйэр киһилэригэр анаан тигэллэр эбит. Мантияны норуот маастара, үлэ бэтэрээнэ Анисия Фадеева кэтэртэ.
Ытык киһи Михаил Ефимович үбүлүөйдээх үөрүүтүн үллэстэ кэлбит бар дьонугар махтанна. "Хаһан даҕаны маннык өрө көтөҕүллэн көрсүбүккүтүн умнуом суоҕа. Олоҕум
устата дьылҕам суолугар көрсүбүт хас биирдии киһибэр махтанабын", - диэтэ. Салгыы дойдутун дьонугар, дьиэ кэргэнин илдьэ кэлбитин биир-биир туруоран билиһиннэрдэ. Уонна: "Мин хаһан даҕаны дьиэ кэргэммин кэпсээбэт үгэстээхпин. Бүгүн кинилэр тустарынан сырдатыым. Киһиэхэ күн сиригэр баар үтүө барыта ийэттэн, аҕаттан, дьиэ кэргэнтэн саҕаланар. Аҕам туһунан бэрт элбэҕи кэпсиир кыаҕым суох. Мин 4,5 саастаахпар өлбүтэ, онон улаханнык өйдөөбөппүн. Президеннии олордохпуна архыыптан кини туһунан паапканы булан биэрбиттэрин аахпытым, билсибитим. Аҕам Ефим Федорович Николаев Баҕарах, билиҥҥи Хатас нэһилиэгэр 1905 сыллаахха дьадаҥы ыалга төрөөбүт киһи буолар. Кини биир саастааҕар аҕата, мин эһэм Сүөдэр оҕонньор хараҕа суох эмээхсинин хаалларан, Бодойбоҕо көмүс хостооһунугар 7 сыл үлэлээн төннөн кэлэн Хатаска олорбут. Аҕам докумуоннарыттан, биографиятыттан көрдөххө сайдыылаах, үчүгэй буочардаах. Докумуоннарын барытын урукку алпабыытынан латыыныскайдыы уонна нууччалыы бэрт үчүгэйдик сыыһата-халтыта суох суруйбут, билиҥҥи үөрэхтээхтэр көрөн сыыһатын булбатахтара. Кини 14-тэн ыла суруксут буолбут, Баҕарах нэһилиэгин сэбиэтин сэкэритээринэн үлэлээбит. 1918 сыллаахха табаарыстыба тэриллэн, 5 хаһаайыстыбаны түмэн онно салайааччы буолбут. Ити ыарахан дьыллар этэ. 22-лээҕэр «Каландарашвили» колхоһу тэрийэр, 80-тан тахса хаһаайыстыбаны түмэр. Ол кэнниттэн Хаҥаласка тахсан ыал буолар. Козловтар диэн элбэх оҕолоох ыал орто кыыһын Мария Михайловнаны кэргэн ылан Өктөмҥө буруо таһаарынан олороллор. Эркин хаһыатыгар, пропагандистскай үлэҕэ кыттыбата диэн үс төгүллээн партияттан усталлар. Икки түгэнин сууттаһан партиятыгар хаалар. Ол бириэмэҕэ манна Хаҥалас улууһугар сир отделын инструкторынан, онтон сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Мин билигин кинини элбэх үлэлэргэ сылдьыбыт, кытаанах санаалаах киһинэн сыаналыыбын. Аҕам туһунан өссө биир түгэни ахтыам этэ. Биир бириэмэҕэ Покровскай бөһүөлэгин көһөрөргө улахан кэпсэтии барбыт. Ону утаран аҕам суруйбут суруга архыыпка бэйэтин тус дьыалатыгар баар этэ. Ону мин улуустааҕы кыраайы үөрэтэр музейга биэрбитим. Ийэм Мария Михайловна Козлова. Козловтар халыҥ аймахтар. Биһиги аймахтарбыт Шепелевтар, Куприяновтар, Припузовтар Хаҥалас сайдыытыгар элбэх кылааттарын киллэрбит дьоннор диэн сыаналыыбын, ону кытта эһиги эмиэ сөбүлэһэргит буолуо. Ийэм икки кылаас үөрэхтээх элбэх оҕолоох этэ. Аҕабыт өлөрүгэр биһиги 4 оҕо хаалбыппыт, Эдьигээҥҥэ олорбуппут. Дойдубутугар көһөн кэлэн мин 1945 сыллаахха оскуолаҕа киирбитим. Оччотооҕу олох ыараханын аҕа көлүөнэ билэр. Хомойуох иһин, биһиги ыччаттарбытыгар, сиэннэрбитигэр ыарахан кэм этэ эрэ диэн этэбит... Ийэм холобурунан төрөөбүт дойдуга тапталы, орто дойдуга үтүө сыһыаны иҥэринэн улааппытым. Кини бу орто дойдуттан 97 сааһыгар арахсыбыта", - диэтэ.
Айылҕа барахсаҥҥа хайа да бэйэлээх аарыма, модун тиит силиһиттэн тутулуктаах, сибээстээх. Ол тэҥэ сахабыт саарына төрөөбүт төрүт буорун, дьонун-сэргэтин куруутун чугастык саныыр, тирэх, өйөбүл буолар. Дэлэҕэ даҕаны, хаҥаластар бөдөҥ общественнай деятель, уһулуччулаах политическай лидер, саха бастакы Президенэ - мин биир дойдулааҕым диэн киэҥ тутта ааттыахтара дуо?!
Михаил Ефимович салгыы: "Хаҥаластар норуоппут историятыгар инники күөҥҥэ сылдьаллар. Мин биир дойдулаахтарым өбүгэлэрин удьуордаан инники буолуохтарын баҕарабын. Саҥа историяны, саҥа Хаҥалаһы тэрийэр туһугар үлэлиэх тустаахпыт. Үлэ-хамнас, быһыы-майгы туһунан киэҥник толкуйдаан. Ким да таһыттан кэлэн маннык олоруҥ, маннык үлэлээн, маннык дьаһаныҥ диэн этиэ суоҕа. Түмүкпэр, өссө биирдэ сылаас сыһыаҥҥыт иһин дьиэ кэргэним аатыттан махтанабын. Дьоллоох-соргулаах, уһун үйэлээх буолуҥ. Кыаҕым тиийэринэн дойдум, дьонум туһугар түбүгүрүөм, сүбэлиэм-амалыам диэн эрэннэрэбин", - диэбитигэр саала хабыллар ытыс тыаһынан туолла.
Михаил Ефимовиһы үбүлүөйдээх күнүнэн Хаҥаластааҕы искусство оскуолатын иитиллээччилэрэ, Покровскай орто оскуолатын "Хаҥаласчаан" үҥкүүтүн ансамбла, Опера театрын артыыстара Людмила Кузьмина, Григорий Петров, "Туймаада" ансамбль солиһа Андрей Шадрин эҕэрдэлээтилэр. Үөрүүлээх мунньах бүтүүтэ уопсай хаартыскаҕа түстүлэр.
Ил Түмэн пресс-сулууспата
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:665d496c-02db-4226-b4d3-88a20e2d4a14>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://uhhan.ru/news/2017-11-14-15306", "date": "2018-11-20T13:59:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039746398.20/warc/CC-MAIN-20181120130743-20181120152743-00252.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 23, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Кулун тутар 28 кунугэр би?иги, Аграрный техникум улэ?иттэрэ улэ уопутун атаста?ар уонна сынньанар сыаллаах Уус-Алдан улуу?ун техникумугар табаарыстыы к?рсу?уугэ сылдьан кэллибит.
Аан бастаан Суорун Омоллоон т?руттээбит “До?ордо?уу” музейыгар сырыттыбыт, элбэ5и биллибит-к?рдубут. О5о сааспытын санаан сыыртан сырылаатыбыт, акка хатаа?ылаатыбыт, урдук мыраан урдугэр ыттан ?лу?нэ хочотун, Суотту айыл?атын с??? би?ирии к?рдубут.
Ол кэнниттэн Суотту техникумун улэ?иттэрэ би?игини итии чэйдээх у?рэ-к?т? к?рустулэр.Сылаас а?ы а?аан сылаа та?ааран баран техникум устун экскурсция?а сырыттыбыт, у6рэнэр корпустара уонна о5олор олорор уопсайдара ыраа?ын – сырдыгын, хайгыы к?рдубут Дьон ис дуу?атыттан улэлиирэ ки?и хара?ар тута быра?ыллара кэрэхсэбиллээх. Сал?ыы тустаах хайысхаларбытынан арахсан кэпсэттибит. Ти?э?эр актовый залга мустан т?гурук остуол тула олорон а?а?ас, исти?- и?ирэх кэпсэтии буолла. Инникитин да бу курдук к?рс?рг?, бииргэ улэлэ?эргэ ба?а санаалаах ара?ыстыбыт.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f7950171-f36a-480d-907a-e99776072f12>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://pl14.agrtekh.ru/index.php/novosti/49-do-orduu-k-rsu-uu", "date": "2018-11-16T09:50:58Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039743007.0/warc/CC-MAIN-20181116091028-20181116113028-00303.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000001311302185, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000001311302185}"}
|
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Аллараа Бэстээҕэр Саха сиригэр 18-с бизнес-инкубатор аһылынна. edersaas.ru
Бу улахан социальнай эбийиэк Аллараа Бэстээх улуус киинэ 10 сыллаах үбүлүөйүгэр күндү бэлэҕинэн буолла. Бүгүҥҥү күҥҥэ саҥа үлэҕэ киирбит инкубатор 14 резиденнээх. Манна өссө 25 бэйэ дьылатын саҕалаан эрэр предприниматель үлэлии кэлиэҕэ. Маны таһынан инкубатор салалтата улуус нэһилиэктэрин кытта интернет, социальнай ситим нөҥүө үлэлиир былааннаах. Онон быһа холуйан бизнес-инкубатор урбаан эйгэтигэр саҥа тахсан эрэр 70-ча предприниматель үлэтин сүрүннүөҕэ.
Эбийэги туппут «Авангард» ХЭТ генеральнай дириэктэрэ Николай Шишигин бизнес-инкубатор салайааччытыгар символическай күлүүһүн туттарбытын кэнниттэн Николай Скрябин тэрилтэтигэр экскурсия ыытта. Манна конференц-саала, уопут атастаһар киин, урбаанньыттар табаардарын тиэйэр массыыналарын гарааһа, кафе курдук бары усулуобуйа учуоттаммыт.
Улуус дьаһалтатын баһылыга Николай Старостин бу суолталаах тэрилтэ оскуолалар бизнес-инкубатордарын кытта ыкса сибээһи олохтууругар мэктиэлээтэ.
— Үүнэр көлүөнэ аныгы олох тэтимигэр сөп түбэһэн, дьоҕус бизнеһи баһылаан, улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар бэйэлэрин кылааттарын киллэрэллэрин туһугар үлэ хайысхатын торумнуур сорук турар, — диэн бэлиэтээтэ баһылык.
Олохтоох урбаанньыттары өйүүр инкубатордар Дьокуускайга, Нерюнгрига, Ньурбаҕа, Хаандыгаҕа, Бүлүүгэ, Алдаҥҥа, Намҥа, Балыктаахха, Үрүҥ-Хайаҕа, Дириҥҥэ, Уус Майаҕа, Сунтаарга, Чокурдаахха, Ой нэһилиэгэр, Ытык-Күөлгэ, Бердьигэстээххэ, Аммаҕа аһыллан ситиһиилээхтик үлэлии тураллар.
— 2018 сылга бизнес-инкубатордар Ленскэйгэ уонна Өлүөхүмэҕэ үлэҕэ киириэхтэрэ. Ил Дархан Егор Борисов Анал туһаайыытыгар олоҕуран, 2020 сылга диэри бары улуустар муниципальнай тэриллиилэригэ урбаанньыттары өйүүр кииннэр аһыллыахтара, — диэн бэлиэтиир СӨ Инвестиция сайдыытын уонна предпринимательство дьыалаларын миниистирэ Антон Сафронов.
Биллэн турар, урбаанньыттары өйүүр кииннэр — бизнес-инкубатордар төһө көдьүүстээх үлэни тэрийэллэриттэн өрөспүүбүлүкэҕэ дьоҕус бизнес сайдыыта тутулуктаах.
Елена ПОТОЦКАЯ, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Хаартыска — СИА саайтыттан.
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:27f97b58-190b-4310-a3e1-ad26acb3ef9f>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://www.edersaas.ru/allaraa-besteeh-2/", "date": "2018-11-13T02:21:03Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039741192.34/warc/CC-MAIN-20181113020909-20181113042909-00115.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000064373016357, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000064373016357}"}
|
УГАРОВ Гавриил Спиридонович – биология наукатын дуоктара, профессор, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Саха литературатыгар научнай фантастика жанрын киллэрбит фантаст суруйааччы (айымньылара 7-8 кылааска үөрэтиллэллэр), Угаров биологическай температурнай шкалатын уонна Аан дойдуга маҥнайгынан олоххо-дьаһахха туттарга анаммыт Угаров шкалалаах биологическай термометр ааптара, Аан дойду Дед Моруостарын кэккэтигэр киирбит Эһээ Дьыл, РФ Аналлаах үрдүк үөрэҕин уонна М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Бочуоттаах ветерана, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Гавриил Спиридонович «Таҥараианство” диэн ааттаах аныгы саҥа итэҕэл ааптара.
Электроннай Kyym.ru хаһыат салалтата миэхэ анал рубрика аспытыгар Барҕа Махтал буоллун!
Мин бу Рубрикаҕа тус бэйэм толкуйбун, анаарыыларбын, бастатан туран, Итэҕэл боппуруоһугар ааҕааччыларбын кытары санаабын үллэстиэхпин баҕарабын.
Өй-санаа, олох-дьаһах уларыйдаҕын ахсын онно сөп түбэһиннэрэн Религия эмиэ уларыйар. Холобур, Тенгрианство түҥ былыргы языческай итэҕэл, өссө да баайга-дьадаҥыга арахса илик киһи аймах бастакы итэҕэлэ, тулалыыр эйгэни оҕолуу кэнэнник көрөрө. Онтон кулуттаах-хамначчыттаах, баайдаах-тойоттордоох судаарыстыбалар үөскээбиттэрэ. Итилэргэ, биллэн турар, баай, былаастаах өттүн интэриэһин көрөр букатын атын религия наада буолбута уонна саҥа монотеистическай религиялар үөскээбиттэрэ.
Биһиги билигин XXI нйэҕэ олоробут. Олох балысханнык сайдар, наука уонна техника күннээҕи олохпутугар күүскэ өтөн киирэр, билии-көрүү, тулалыыр эйгэни анаарыы үрдүк таһымнанар. Ол гынан баран, киһи аймах үгүс өттө сүүһүнэн, тыһыынчанан сыл анараа өттүгэр суруллубут Итэҕэл кинигэлээх Авраамическай диэн ааттанар Буддизм, Ислам, Христианство о.д.а. Религиялары тутуһа сылдьар. Биллэн турар, ол түҥ былыргы үйэтээҕи дьон билиитэ, толкуйа билигин улаханнык эргэрдэҕэ дии. Өссө ХХ үйэ саҕаланыытыгар биһиги биир бастакы улуу учуонайбыт Г.В.Ксенофонтов Библияны, Евангелияны олус үрдүк таһымнаахтык суруллубут уус-уран айымньыга холообута, уонна ону билиҥҥи киһи үчүгэй остуоруйа курдук таттаран ааҕар кинигэлэрин эрэ быһыытынан сыаналанар буолуохтара диэн суруйбута.
Кырдьык, билиҥҥи үөрэхтээх, Интернет үйэтин киһитэ Адам ойоҕүн Еваны бэйэтин ойоҕоһуттан оҥорбута, эбэтэр Тэрис Айыы үөрэҕэр суруйарынан, Буор кут бэйэтэ бороҥ дьүһүннээх, чиэрбэ курдук диэн о.д.а. кэнэн суруйуулары итэҕэйбэтэ өйдөнөр. Дьэ ол иһин хайа да итэҕэлтэн дьон тэйдэр тэйэн иһэр. Ол гынан баран дьон Итэҕэлгэ син биир наадыйар. Дьэ ол да иһин, билигин Аан дойду үрдүнэн саҥа религияны көрдөөһүн тэтимнээхтик бара турар.
Итини барытын учуоттаан, биһиги, аныгы дьон өйдүүр, билиҥҥи сайдыылаах үйэ өйүн-санаатын, наукаҕа, техникаҕа ситиһиитин, олоххо-дьаһахха тахсыбыт уларыйыылары учуоттуур, Таҥараианство диэн ааттаммыт, былыргы Тенгрианствоттан силистээх-мутуктаах, Айыы үөрэҕэр олоҕурбут саҥа монотеистическай религия төрүтүн оҥорордубут. Киһилии сиэр-майгы, үтүө үгэс курдук киһи аймах барыта тутуһуохтаах (общечеловеческие цености) хаһан да эргэрбэт өйдөбүллэрэ, быраабылалара хайа да Религияҕа барыларыгар бааллар. Ол иһин Авраамическай о.д.а. итэҕэллэр үчүгэй өрүттэрин сүһэн ылан Таҥараианствоҕа эмиэ тутуннубут.
Мантан инньэ Таҥараианство Итэҕэлин сүрүн өйдөбүллэрин ааҕааччыларга билиһиннэриэм. Оттон ааҕааччылар тахсыбыт матырыйаалы ырытан, көхтөөхтүк дьүүллэһиэхтэрэ диэн эрэнэбин.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f476231f-86d2-4532-9060-28ae0e37eec9>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://kyym.ru/blogtar/669-sakha-ite-elin-tu-unan-kepsetiige-y-yrar", "date": "2018-11-21T08:35:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039747369.90/warc/CC-MAIN-20181121072501-20181121093600-00016.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009536743164, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009536743164}"}
|
"Биики Домох" диэн ааттаах саҥа бырайыакпытын билиһиннэрэ таарыйа, биир дойдулаахтарбыт ММКФ-га кыайыыларыгар анаан Бикипиэдьийэҕэ уонна Биики Домоххо аҕыйах хонуктаах кырачаан күрэс биллэрбиппит. Онтубут бүгүн (дьиҥинэн Дьобуруопа кэминэн түүн 12-гэ, ол аата Дьокуускай кэминэн сарсын 9 чааска) түмүктэнэр.
Бырайыак саҥа буолан дуу, тыаҕа ситим мөлтөх буолан дуу, арбааһыммыт мөлтөх буолан эбитэ дуу... бүгүҥҥү туругунан аҕыйах киһи кытынна, чэ, ханныгын да иһин, куһаҕан үчүгэйдээх - күндү ааҕааччылар, бүгүн эрэ кыттан, бэртээхэй кинигэ сүүйүөххүтүн сөп!
"Бичик" (дириэктэр Август Васильев) уонна "Көмүөл" (бас билээччи Борис Павлов) кыһалар өйүүллэр.
Усулуобуйата судургу - ким Биики Домоххо элбэх соҕус сахалыы киинэттэн сытаата укпут - ол кыайыа. Сиһилии: https://sah.wikipedia.org/wiki/БП:К:ТК
Кыттар судургу:
1) Сахалыы киинэттэн ханнык эмит персонаж тылларын өйдүү биэрэҕит, эбэтэр киинэ айааччылар интервьюларын булаҕыт.
2) Биики Домоххо киирэҕит. Бэлиэтэнэҕит (регистрация, ханнык баҕарар аатынан)
3) Персонаж аатын, эбэтэр киинэ айааччы аатын, эбэтэр киинэ бэйэтин аатын айар түннүккэ угаҕыт, "оҥор" диэн тимэҕи баттыыгыт. Тахсыбыт хонууга угаары гыммыт тылларгытын угаҕыт эбэтэр суруйаҕыт, аллара "бигэргэт" диэн тимэҕи баттыыгыт.
Ситиһиини!
Бэлиэтэнии
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:82b86414-a47c-4308-892c-e72d12f285e1>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://dnevniki.ykt.ru/HALAN/1091992?fromC=true", "date": "2018-11-16T11:59:32Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039743011.30/warc/CC-MAIN-20181116111645-20181116133645-00220.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
MILSET Vostok Expo-Sciences оҕолор уонна ыччаттар бырайыактыыр чинчийэр үлэлэрин быыстапката «Өрөгөй» («Триумф») спорт киинигэр буолан ааста.
edersaas.ru
Быыстапка кыттыылаахтара бырайыактарын аһаҕас интерактивнай стендэлэр көмөлөрүнэн көрдөрдүлэр. Онон, быыстапканы көрөр, билсэр кыах элбэх киһиэхэ бэрилиннэ.
Үгүс элбэх үлэттэн мин, тоҕо эрэ хараҕым хаамыска быһыылаах мастартан оҥоһуллубут саха балаҕаныгар хатанна. Сахабыт балаҕана ыраахтан ыалдьыттары киирэн ааһыҥ диэбиттии, ыҥыра-угуйа турарга дылы. Быыстапка кыттыылаахтара, ол иһигэр салайааччылар, бары сэҥээрэн көрөллөр, ыйыталаһаллар. Онуоха сахалыы таҥастаах кыргыттар чобуо бэйэлээхтик кэпсииллэр. Кэпсэтэн билсибитим, бу стендэ хаһаайыттара – үөһээ дьааҥылар эбит.
Кэпсиир кыргыттартан биирдэстэрэ — Анастасия Слепцова. Кини быйыл 7-с кылааһы бүтэрбит. Боруулаах нэһилиэгиттэн сылдьар кыысчаан төрөөбүт дойдутун кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин үөрэтэр, чинчийэр эспэдииссийэҕэсылдьыбыта түөрт сыл буолбут.
– Мин маннык быыстапкаҕа аан бастаан кытынным. Аан дойду таһымнаах быыстапкаҕа балаҕаммытын уонна дойдубутугар көстүбүт дьикти булумньуларбытын туруордубут. Омук сирин оҕолоро уонна салайааччылара олус интэриэһиргииллэр. Киһи күлүөх, аанын аһан балаҕан иһигэр иһирдьэ киирэн хаалыахтарын баҕараллар. Өссө бу дойдубут туһунан кинигэлэри, брошюлары ылан көрдүлэр-аахтылар. Бэйэм бу быыстапкаҕа элбэх үлэттэн Бурятияттан сылдьар оҕо үлэтин интэриэһиргээтим. Кини кутуйахтары үөрэтэр, кинилэргэ араас эксперименнэри оҥорор эбит. Үөһээ Дьааҥыттан биэс буолан кытынныбыт. Салайааччыбыт Саргылана Седалищева илдьэ кэлбитэ.
Анастасия Слепцова: «Биир саастыылаахтарбын кытары билсэн үөрэн-көтөн сылдьабын, омук дойдуларын оҕолорун кытары бииргэ алтыспыппын хаһан да умнубатым буолуо», — дии-дии истиҥник мичээрдии хаалла.
Надежда ЕГОРОВА, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:15820476-41c6-431a-bf51-b5475a01f6cd>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://www.edersaas.ru/omuktar/", "date": "2018-11-15T14:26:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039742779.14/warc/CC-MAIN-20181115141220-20181115163220-00448.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
21:01Тыыннаах музыка аргыстаах
«Уоттаах кынаттар»
«Уоттаах кынаттар» ВИА уолаттарын тыыннаах музыка доҕуһуоллаах эрчимнээх ырыалара В.П. Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын бары тэрээһиннэрин мэлдьи киэргэтэр. Дохсун ытыс тыаһа аргыстаах, тыыннаах музыка эйгэтигэр үөрэнээччилэри бүттүүн сомоҕолообут, оскуолабыт «Сулустарын» - «Уоттаах кынаттар» ВИА хомпоруун хотойдорун туһунан сырдатарга, кинилэри кытта атах тэпсэн олорон тыыннаах музыка алыптаах эйгэтин туһунан сэһэргэһэргэ сананным. Уолаттар быйыл оскуоланы бүтэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэнээри кынаттарын куурда-хатара сылдьаллар. Кинилэр бука бары биир бөлөххө айа-тута, ыллыы-туойа сылдьалларын таһынан, кыра саастарыттан уу тэстибэт ыкса доҕордуулар. Павел Попов - бөлөх салайааччыта, барабаҥҥа оонньуур, Кирилл Васильев – солист, тэтим-гитараҕа оонньуур, Эллэй Васильев – гитарист, Женя Куличкин – бас гитарист, Арчын Андреев – клавишник, синтезаторга оонньуур.
Бөлөххүт хайдах тэриллибитэй?
- Үгүспүт бу ВИА-ҕа 5-с кылаастан дьарыктанабыт. Ол эрээри бөлөх быһыытынан ылсан 9-с кылаастан оонньуубут. Билигин салайааччыта суох баҕа өттүнэн түмсэн ыллыыбыт. Оскуолабыт музыка уруогун учуутала Светлана Аркадьевна Борисова биһигини продьюсер курдук өйүүр, күрэхтэргэ, кэнсиэрдэргэ кыттарбытын ыйан-кэрдэн биэрэр. Аан бастаан ВИА-ҕа уһуйбут учууталбытынан «Хардыы» бөлөх соло-гитариһа Иван Эдуардович Местников уонна сүбэлээн-амалаан биэрбит «Ый Суола» бөлөх ударнига Алексей Ефимов буолаллар.
Бөлөххүт аата туох суолталааҕый, хайдах талбыккытый?
Репертуаргыт туһунан сырдаххыт дуо?
Бэйэҕит ырыа суруйарга холонон көрөҕүт дуо?
Музыкальнай инструмеҥҥа хаһааҥҥыттан оонньуур буолбуккутуй?
Кирилл Васильев:
Арчын Андреев:
-Музыка - мин олоҕум аргыһа буолар. Кыра сааспыттан 5 сыл музыкальнай оскуолаҕа фортепиано кылааһыгар үөрэммитим. Ол билиибин билигин бөлөххө оонньоон хаҥата, сайыннара сылдьарбыттан олус үөрэбин.
Эллэй Васильев:
- Гитараҕа оонньуурга бэйэм баҕа өттүбүнэн интернеттэн көрөн уонна доҕотторбуттан ыйыталаһан үөрэммитим. Мин санаабар, ханнык баҕарар инструмеҥҥа оонньуу үөрэнэргэ баҕа, күннэтэ дьарыктанар дьүккүөрдээх үлэ уонна музыка тэтимин табар дьоҕур наада. Онон баҕалаах киһи кыһалыннаҕына үөрэниэн син.
Павел Попов:
- Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттахпына аҕам Иван Местниковка киллэрэ сылдьыбыта. Бэйэм ис дууһабыттан барабаҥҥа оонньуохпун баҕарбытым. Барабан музыкаҕа тэтими биэрэр, күүһүдэр. Учууталым барабаҥҥа оонньооһун оҥкулугар үөрэппитэ. Онтон ыла күннэтэ доҕотторбун кытары дьарыктанаммын сайдарга-тупсарга дьулуһабын.
Аан бастаан сыанаҕа тахсыбыт түгэҥҥитин өйдүүгүт дуо?
Женя Куличкин:
Бөлөх буолар туох уратылааҕый, уустуктааҕый?
Инникитин туох былааннааххытый?
- Оскуолабытын бүтэрэн баҕарар үөрэхпитигэр туттарсан дьоммутугар, норуоппутугар туһалаах үлэһиттэр буолуохпутун баҕарабыт. Оҕо сааспыт аргыһын - тапталлаах оскуолабыт аатын өрүү үтүө өттүнэн ааттатар эрэллээхпит. Уонна ханна баҕар сырыттарбыт айар үлэбитин өссө сайыннарар ыра санаалаахпыт.
Андрей Антонов, В.П. ларионов аатынан
Майа орто оскуолатын XI кылааһын үөрэнээччитэ,
«Мэҥэбил» эдкорпост.
|Всего комментариев: 0|
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:8de4bb58-9ca2-4701-b337-eaafca343de5>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://mayaschool.ru/news/tyynnaakh_muzyka_argystaakh/2017-05-09-446", "date": "2018-11-14T15:41:46Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039742117.38/warc/CC-MAIN-20181114150002-20181114172002-00424.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
[Сообщение редактировалось]
Кыым Куо, сурэ5э суох аатырар буолаахтаабыккын...
Бу сир туспа сиэрдэнэн-сокуоннанан турар.
Мин сиэн сурдьубун Алгыс диэн ааттаары гыммыппын, дьоно Мичил диэн сурэхтээбиттэрэ. Сахалыы аат дэлэйэн турар.
Туох-ханнык иннинэ о5он аата а5атын аатын уонна араспаанньатын кытта учугэйдик дьуерэлэьэн иьиллиэхтээх. Аатын-суолун барытын билбэккэ эрэ, манна чопчу ааты этэн биэрэр кучумэ5эй.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f2daa16c-b759-4aa0-9f47-80e1050d448e>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://www2.forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=2708238", "date": "2018-11-13T15:37:14Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039741324.15/warc/CC-MAIN-20181113153141-20181113175141-00341.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Бэҕэһээ Сунтаар улууһун бары оскуолаларыгар тиһэх чуораан чугдаарда. Быйылгы 2016-2017 үөрэх дьылыгар Сунтаар улууһугар 349 оҕо оскуоланы бүтэрэн олох киэҥ аартыгар үктэннэ. Былырыын 342 оҕо бүтэрбитэ. Алын сүһүөх кылаастарыгар оҕо ахсаана элбээбит.
Бу үөрүүлээх күнүнэн улуус дьаһалтатын, үөрэх, култуура управлениеларын, успуорт, ыччат бэлиитикэтин отделларын уо.д.а. тэрилтэлэр, төрөппүттэр ааттарыттан эҕэрдэ тыллар этилиннилэр, үөрэнээччилэргэ, учууталларга ситиһиилэрин иһин грамоталар, эҕэрдэ, махтал суруктар, истипиэндьийэлэр туттарылыннылар.
Билигин оскуоланы бүтэрээччи оҕолорбутун биир кэлим эксээмэннэр күүтэллэр. Бастакы эксээмэннэр ыам ыйын 29 күнүгэр 10 эксээмэн ыытар пууҥҥа буолуохтара. Онон, оҕолорбутугар, тиһэх чуораанынан эҕэрдэлээн туран, эксээмэннэригэр ситиһиини, талбыт үөрэхтэригэр туттарсан киирэллэригэр баҕаҕрыаҕыҥ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:98bad446-0ba1-40d9-ba9a-eb0041a5536a>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "https://news.rambler.ru/middleeast/36981402-oskuolalarga-ti-eh-chuoraan-chugdaarda/", "date": "2018-11-19T00:35:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039744803.68/warc/CC-MAIN-20181119002432-20181119024432-00184.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Алтынньы 5 күнүгэр Хамаҕатта саха-француз лиссиэйигэр дьоро киэһэ буолла. Ол курдук Арассыыйа култууратын Үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үтүөлээх уонна норуотун артыыһа Алексей Прокопьевич Павлов салайааччылаах Үүнэр көлүөнэ тыйаатыра режиссёр Валентина Якимец туруоруутугар В.С.Яковлев – Далан “Дьикти саас” сэһэнинэн испэктээҕин таһааран көрдөрдө. Ол иннинэ лиссиэйбит оҕолоро уруоктар быыстарыгар Учуутал Күнүнэн тыыннаах доҕуһуоллаах эҕэрдэлэрин бэлэхтээбиттэрэ сонун көстүү буолла.
Аактабай саалабыт лыык курдук дьонунан туолла: ытыктабыллаах бэтэрээннэрбит, кырдьаҕастарбыт, олохтоохтор, учууталлар, төрөппүттэр, үөрэнээччилэр – бары испэктээх саҕаланарын долгуйа кэтэстибит.
Саҕаланыытыгар Алексей Прокопьевич эҕэрдэлээн баран, көрөөччүлэр быыстарыгар учуутала, оскуолатын дириэктэрэ, кинилэри физикаҕа үөрэппит Николай Дмитриевич Захаров, баарын этэн, мустубут дьону соһутта даҕаны, үөртэ даҕаны. Учуутал киһи олоҕор сүдү суолтатын кэпсээн туран, Махтал суругу уонна сэмэй бэлэҕи туттарда.
Испэхтээк биир тыынынан барда. Сэһэҥҥэ суруллубут хас биирдии көстүү бу илэ көстөн кэлэн көрөөччүнү долгутта. Артыыстар хас биирдии көстүү кэнниттэн ытыс тыаһынан эҕэрдэлэннилэр. Алексей Прокопьевич сүрүн дьоруой аатыттан кэпсиирэ сонуннук көһүннэ. Биидийэ, муусука туттуллан, көрөөччүнү сэргэхситтэ. Ордук кэрэхсэбиллээҕэ бэйэбит үөрэнээччилэрбит бу туруорууга кыттыбыттара буолла. Ол курдук 5-6 кылаас үөрэнээччилэрэ: Ноговицына Катя, Белолюбская Дайаана, Бушуева Алина, Протопопова Клава, Зырянов Арылхан, Жирков Серёжа, Касьянов Саша - бийэньиэрдэр оруолларын бэрт дьоһуннаахтык толорон саалга мустубут дьону үөртүлэр.
Испэхтээк бүтүүтэ бэтэрээн учууталларбыт хаартыскалара улахан экраҥҥа көстөн, дохсун ытыс тыаһынан биһирэннэ. Түмүгэр Алексей Прокопьевич кыттыбыт оҕолорго, тэрийсибит С.А.Никитинаҕа, оҕо хамсааһынын салайааччытыгар, махтанан уонна үйэ-саас тухары өйдөрүгэр хаалыа диэн этэн туран, туоһу сурук туттарда. Николай Дмитриевич Захаров харда тылы ылан, махталын биллэрдэ уонна Далан бу Хамаҕаттаҕа учууталлыы, дириэктэрдии сылдьыбытынан, сорох уобарастар биһигиттэн ылыллыбыттара буолуо диэн бэйэтин санаатын эттэ. Оннук да буолуон сөп. Василий Семенович Хатырыкка үлэлээбитэ эмиэ биллэр.
Лиссиэйбитигэр быйылгы үөрэх дьыла “Ааҕааччы Сылынан” биллэриллибитэ. Сылбыт бастакы дьоһун хардыыта оҥоһулунна.
Тэрээһин уопсай хаартыскаҕа түһүүнэн түмүктэннэ. Тыйаатыр режиссёра Валентина Якимец: “Күндү көрөөччүлэрбит сүрдээх истиҥник көрүстүлэр, сөбүлээтилэр. Бу артыыстар эрэ ситиһиилэрэ буолбакка, көрөөччү учууталга сүгүрүйүүтүн туоһута дии саныыбын уонна айымньы ааптарыгар, улууканнаах суруйааччыга Далаҥҥа ытыктабыл. Бу испэктээх “Учууталга сүгүрүйүү” диэн соруктаах туруоруллубута. Ол соругун бэҕэһээ ситэрдэ”, - диэн санаатын үллэһиннэ. Оттон биһиги оҕолорбут тыйаатыр кэрэ эйгэтигэр киирэн, хас биирдии түгэни кэрэхсээн, бу айымньыны сүрэхтэригэр чугастык ылыммыттара буолуо диэн эрэнэн туран, тыйаатыр сэргэх, айымньылаах кэллэктиибигэр улахан махталбытын тиэрдэбит.
В.Н.Сивцев, саха тылын, литэрэтиирэтин, култууратын учуутала
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d97a64f2-4370-4220-8afe-b90c3ead1b70>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "https://sakhafrance.jimdo.com/2018/10/08/%D1%83%D1%87%D1%83%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%80-%D0%B4%D1%8C%D0%BE%D2%BB%D1%83%D0%BD-%D0%B1%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%85/", "date": "2018-11-19T11:26:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039745761.75/warc/CC-MAIN-20181119105556-20181119130821-00056.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Остуол тенниһигэр ситиһиилэрбит
Ороссолуода орто оскуолатыгар теннис дьарыга хаһыс да сылын ситиһиилээхтик үлэлиир, салайааччы эдэр педагог Монастырева И.Э.. Быйылгы сылга улахан, кыра группалар хас да күрэххэ ситиһиилээхтик кытыннылар. Өссө биир ситиһиинэн, кулун тутар 21-23 күннэригэр 2005 уонна онтон кыра саастаах оҕолорго республиканскай күрэххэ 3 кылаас үөрэнээччитэ Трофимов Валерьян 3 миэстэни ылан кыайыы кынаттанан кэллэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:30c05bc1-37dc-4e77-bf30-f3eabd0881f0>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "https://rassolodinskaya-sosh.webnode.ru/news/ostuol-tenni%D2%BBiger-siti%D2%BBiilerbit/", "date": "2018-11-14T18:36:05Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039742253.21/warc/CC-MAIN-20181114170648-20181114191812-00030.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Ыам ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга куораттааҕы национальнай гимназия аактабай саалатыгар суруналыыс — Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, суруйааччы, поэт — Суруйааччылар сойуустарын норуоттар икки ардыларынааҕы түмсүүлэрин (МСПС), СӨ Суруйааччыларын сойууһун уонна “Саха сирин суруйааччылара” ассоциация чилиэннэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, норуодунай суруйааччы Е.П. Неймохов аатынан уопсастыбаннай-литературнай бириэмийэ лауреата Наталья Владимировна Михалёва-Сайа “Тыыннаах тылбаас” диэн саҥа кинигэтин билиһиннэрэр ураты сонун тэрээһин буолан ааста.
Кинигэ “Көмүөл” кыһаҕа бэрт тупсаҕайдык, философ В.Д. Михайлов эппитинии, бэйэтэ урамньы (искусство) айымньытын курдук оҥоһуллан, биир тыһыынча ахсаанынан тахсыбыт. Итини сэргэ, Виктор Данилович бэйэтин этиитигэр Сайа ити кинигэтинэн сахалыы уус-уран тылбааһы саҥа чыпчаалга таһаарда, билигин атын тылбаасчыттарга ол чыпчаалга тиийэр, онтон тирэнэр уонна ону үрдэтэр сорук турар диэн санааны тоһоҕолоото.
Филология кандидата, ХИФУ доцена Матрёна Петровна Попова салайар “Сэргэлээх уоттара” айар-суруйар түмсүү кыттыылаахтара — устудьуоннар, магистраннар — туһааннаах кэм тыынын биэрэрдии таҥнан, тэринэн, Шекспиртэн, Пушкинтан саҕалаан тылбаастары аахпыттара ураты көстүү буолла.
Оттон гимназия нуучча тылыгар уонна литературатыгар методист үөрэтээччитэ, Арассыыйа үөрэҕин туйгуна Венера Илларионовна Илларионова үөрэнээччилэри бэлэмнээн, доргуччу ааҕыыны уонна Сайа тылбааһын оригиналы, итиэннэ атын тылбааһы кытта тэҥнээн ырытыы оҥорбута бэйэтэ эмиэ “тыыннаах” чинчийии быһыытынан кэрэхсэннэ.
“Күрүлгэн” сурунаал бас дьаһабыла, СӨ Суруйааччыларын сойууһун ситэриилээх сүбэтин чилиэнэ Афанасий Гуринов-Арчылан былырыын тэриллибит, “Ситим” медиа бөлөх генеральнай дириэктэрэ Мария Христофорова салайааччылаах “Ассоциация национальных СМИ” тэрилтэ көмөтүнэн Арассыыйа атын түөлбэлэригэр Саха сирин билиһиннэрэр утумнаах үлэ ыытылларын бэлиэтээн туран, муус устар ыйга “Башкортостан кызы” сурунаалга Сайа уонна Мария Алексеева-Арылы Дуйдаах хоһоонноро тахсыбыттарын кэпсээтэ, саха хоһооно-кэпсээнэ ити курдук киэҥ ыырданан иһэригэр баҕарда.
Иккис түһүмэххэ Сайа былырыын “Бичик” кинигэ национальнай кыһатыгар тахсыбыт “«Кэпсиэ» кэннэ аһаҕастык” диэн кинигэтин тула кэпсэтии тэрилиннэ.
Түмүккэ, кэлбит, ити кинигэлэри атыыласпыт дьон Сайаттан автограф ылан, хаартыскаҕа түһэн үөрдүлэр-көттүлэр.
Сайа бу “Тыыннаах тылбаас” диэн саҥа кинигэтин урбаанньыт, салайааччы Матвей Николаевич Евсеев үбүлээбит.
Мантан салгыы тэрээһин туһунан ааҕааччы, сүгүрүйээччи бэйэтин санаатын бассаапка суруйбутун билсиҥ.
Уран тыл умсулҕаныгар куттарын туттарбыт биир баайыылаах дьон лыык курдук мустубут...
Бу дьон тугу сэргээн, сэҥээрэн туохха бачча тоҕуоруста?
“Кинилэри туох угуйар күүс биир түһүлгэҕэ түмтэ?” диэтэргит, саха сайдам саҥатынан санаатын сайа этэр оһуор-мандар тыллаах Сайа дьоро күнэ буолла.
Бары билэр, сөбүлүүр ыытааччыбыт Георгий Белоусов, мэлдьи буоларыныы, киһи эрэ истэ олоруох курдук саас сааһынан салгымтыата суох иилээн-саҕалаан ыытта.
Сайа хоһооннорун бары кулгаах-харах буолан, биир турукка киирэн, утаппыттыы, этэргэ дылы, тыыммакка да олорон иһиттибит.
Улуу омуктар айымньыларын сахалыы тыыннаан ааҕыы, Огинскай дойдутуттан үүрүллэн барарыгар айбыт үйэлээх музыката фон быһыытынан туттуллубута, бу киэһэ Сайа айар үлэтин нөҥүө хас да омук чыпчаал айымньыларын алыбыгар киирэн тахсыыбыт — бу барыта Сайа улахан талаанын, үрдүк таһымын туоһулуур.
Өтөрүнэн билбэтэх дуоһуйууну ылан, аҕыйах этиини сурукка тистим.
Анна ГРИГОРЬЕВА.
Бэлэмнээтэ АРЧЫЛАН.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bcf3683c-274c-4fed-98a1-2deb17df5f8e>", "dump": "CC-MAIN-2018-47", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/kultura/786-tuokh-ugujar-k-s-biir-t-lge-e-t-mte", "date": "2018-11-12T23:00:04Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-47/segments/1542039741151.56/warc/CC-MAIN-20181112215517-20181113001107-00020.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Впервые в Олекминском районе прошел конкурс учительских команд «МетоТурнир», который выявляет и продвигает эффективные модели инновационной педагогической практики, объединяет профессиональные педагогические сообщества района.
Ведущей идеей турнира является объединение усилий методических объединений, творческих групп по выявлению и продвижению эффективных педагогических технологий моделей в образовательном процессе.
Команда нашей школы «ЕсПол» была представлена методическим объединением учителей естественно – политехнического цикла: Максимовой А.М., учителем математики, Корниловой Т.Л., учителем начальных классов, Банчиным Нь.Л., педагогом дополнительного образования, Кузьминой В.В., учителем биологии и химии.
Обучение технологии открывает большие возможности для воспитания у школьников таких важных качеств личности, как внимательность, сообразительность, настойчивость, трудолюбие, самостоятельность, умение проявлять творческую инициативу, экономически мыслить. Обучать труду в школе означает, прежде всего, формировать нравственное отношение к нему, к себе, к окружающим.
Уроки технологии является благодатной почвой для развития у школьников интеллектуально – творческих способностей, инициативы и самостоятельности.
Фокина Варвара Васильевна, учитель русского языка и литературы
Сегодня в связи с реализацией Федерального государственного образовательного стандарта в образовательных учреждениях актуален вопрос особой образовательной среды, которая включает в себя совокупность условий, процессов, явлений, технологий в образовательном учреждении.
Особую проблему создает реструктуризация сети ОУ в сельской местности, так как по инновационной активности сельские школы значительно отстают от городских школ. Здесь процесс модернизации образовательной среды идет медленно в силу различных обстоятельств. Но ясно одно: сельская школа нуждается в инновационных технологиях, которые бы способствовали всестороннему развитию личности, ее социализации в целом. А это связано в современном мире с образовательными технологиями.
Пути ее решения. Необходима хорошо разработанная система:
- Грамотная технологизация внутри школьного управления.
- Научно обоснованная организация технологизации обучения.
- Профессиональная компетентность и технологическое мастерство учителя.
С момента окончания Якутского педагогического училища – 1 им. С.Ф. Гоголева в 1978 году., работаю учителем начальных классов. C тех пор уже прошло 40 лет . За годы работы часто менялись программы. Но если программа хоть и меняется, но цель остается одна. Нам нужно научить ребенка осмысленно читать, писать, решать, высказывать свое мнение. Развивать память, внимание, наблюдательность, логику и т.п. используя традиционную и инновационную методики.
Как классный руководитель изучаю личность каждого учащегося, в течение четырех лет стараюсь выявлять и развить его склонности, интересы. Создание благоприятной среды и морально-психологического климата один из важнейших факторов для успешности каждого учащегося в классе. Работа с родителями самая важная составляющая работы классного руководителя в начальном звене. От родителей зависит половина успеха ребенка при обучении в школе. Сколько бы ни старался учитель-предметник в классе, за 40-45 минут порой «достучаться» до ученика иногда не получается. Поэтому столь важно отношение родителей не столько своим детям, но и их отношение к учителю своего ребенка. Воспитание в семье должно продолжаться независимо от возраста ребенка. За период моей работы были дети, как особо одаренные, так и очень слабо подготовленные к получению образования. В последние годы некоторые дети не умеют нормально общаться со сверстниками, и приходится вносить коррективы его воспитания. Это, как я думаю результат негативного влияния множества телевизионных программ, фильмов, компьютерных игр. Современный родитель зачастую не имеет времени на «живое» общение со своими детьми и вынужден дать замену себе в виде новой игрушки как смартфоны, планшеты и т.п., некоторым родителям это легко и избавляет их от «лишних хлопот и расспросов» своего чада. Удивительно, но когда речь идет о рациональной организации режима школьника, многие современные молодые родители считают этот вопрос несущественным, не требующим специального внимания. С такими родителями стараюсь работать. Утреннюю гимнастику не делают, ночной сон сокращен, долго сидят за компьютером, ноутбуком, играют на телефоне. Мало гуляют на свежем воздухе. Вот такая картина. И как же наши дети будут здоровы? Поэтому каждую четверть по плану провожу беседы по темам, требующих особого внимания, по просьбам и заявкам родителей провожу всеобучи.
Учитель начальных классов – это «школьный» родитель к кому каждый день обращается учащийся за помощью, за советом, кто никогда его не оттолкнет, а всегда идет навстречу.
По новым стандартам ФГОС детям рекомендуется обязательно посещать внеурочные занятия и получить дополнительное образование через систему кружков, секций. Результатом обучения в начальной школе должно стать формирование у учащихся “умения учиться”, т.е. формирование у них общеучебных навыков и способности самоорганизации своей деятельности, позволяющих решать различные учебные задачи. Что в конечную очередь приведет выпускника начальной школы к успешному освоению программ в основной школе.
Уважаемые родители, призываю вас относиться к своим детям бережно, но требовательно, всегда разговаривайте с ними, но не повышайте голос, постарайтесь понять их внутреннее состояние. Не откупайтесь дорогими игрушками, подарками взамен общения. Какой бы ни был мир вокруг нас, всегда важна гармония отношений в семье, только тогда ваши дети будут радовать вас своими успехами и вы будете счастливы!
Торговкина Евдокия Михайловна учитель начальных классов,
педагогический стаж 40 лет.
2019 сыллааҕы биир кэлим эксээмэҥҥэ (БКЭ) бэлэмнэнии номнуо саҕаланна. Федеральнай эспиэрдэр быйылгы биир кэлим эксээмэни туттарааччылар туохха ордук алҕаһаабыттарын быһаарбыттар. Дьэ, оҕолор сүрүннээн туохха сыыһаллар эбитий?
26 октября состоялся единый день открытых дверей в первом классе. С утра на уроки к своим детям и воспитанникам пришли родители, воспитатели, работавшие в прошлом году в подготовительной группе МБДОУ «Кыталык».
В первом классе обучается 12 детей, все из них в прошлом году занимались в «Клубе будущего первоклассника» в котором занятия вела их классный руководитель Кугасова Нина Николаевна.
Первый открытый урок был по предмету «Окружающий мир», где учительница Нина Николаевна раскрыла тему «Наша родина – Россия» используя новую технологию из образовательных ресурсов МЭО (мобильное электронное образование).
На уроке «Якутский букварь» проходили новую тему «Т буукуба Т дорҕоон», дети составляли слова и звуки по фишкам, делили их по слогам. Нина Николаевна умело сочетает в преподавании традиционную методику с современными педагогическими технологиями. Ее уроки способствуют развитию основных процессов памяти детей: восприятия, запоминания, сохранения и воспроизведения.
Сыл ахсын үгэс курдук оскуолабытыгар күүтүүлээх күммүт олус интэриэһинэйдик ааста. Төһө да кылгас бириэмэҕэ бэлэмнэннэрбит бары ситиһиилээхтик кытынныбыт. Кыра кылаастарга ас дьаарбаҥката, улахаттарга “КВН” куонкуруһа буолан ааста. Үс түһүмэхтээх этэ. Саамай интэриэһинэй биирдии мүнүүтэлээх “Миниатюра” куонкурус буолла. Биһиги, тохсустар, учууталбыт Светлана Николаевна сүбэтинэн олоххо көстөр куннээҕи түгэннэри көрдөрбуппут. Сайыны устата оҕуруот аһын кэбийэн уоран аһыыр кутуйахтары көрдөрдүбүт. Мин ытырыллыбыт арбуз буолбутум, ол кутуйаҕы сууттаан кэһэттибит, бутэһигэр оҕуруот хаһаайката кэлэн кутуйаҕы үүрэр. Кутуйах оруолун саамай артыыс уолбут Убабытов Валериан оонньоон дьону барытын күллэрдэ. Куонкурус түмүгүнэн кылааспыт үһүс бочуоттаах миэстэҕэ тигистэ. Эмээхсин оруолун толорбут эмиэ талааннаах уолбут Узоров Алеша, Валериан оскуола “КВН” хамаандатыгар киирдилэр, ити эмиэ улахан ситиһии.
Маннык күлүүлээх куонкурус кэнниттэн уоттаах-күөстээх бастакы дискотекабыт саҕаланна. Үҥкүүлээн, үөрэн-көтөн, сылайан-элэйэн, астына дуоһуйан уон чааска дьиэбитигэр тарҕастыбыт.
Соторутааҕыта, ыам ыйын 18 күнүгэр, биһиги оскуолабытыгар сүрдээх интэриэһинэй куонкурус ыытылынна ,, Кулинарный поединок” диэн. Бу күрэх икки сылга биирдэ ыытыллар. Бу күрэхкэ бэһистэн онуска диэри кылаастар кытыннылар Куонкуруспут түөрт түһүмэхтээх. Бастакыта- хамаанда визитката, иккиһэ- дьиэҕэ астаан аҕалыы, үсүһэ – икки мүнүүтэ иһигэр бутерброд оҥоруу, төрдүһэ-барыанньаны амтаныттан билии. Бу күрэхтэһии хара маҥнайгыттан хатыйсыылаахтык барда. Хамаандалар бары да үчүгэйдик бэлэмнэнэн кэлбиттэрэ көстөр, бары анал формалаахтар . Ас арааһын астаан кэлбиттэр. Куонкурус ыккардыгар бэһис кылаас үөрэнээччитэ Худаева Галя ньургуһун туһунан ырыаны ыллаан бэлэхтээтэ, кыра кыргыттар сүрдээх имигэстик туттан-хаптан үнкүүлээтилэр. Уопсай түмүгүнэн бэһис кылаастар ,,Гран-при ылан үөрүүлэрэ үрдээтэ. Атын кылаастар эмиэ араас номинацияларга тигистилэр, бары илии тутуурдаах, көрөөччүлэр астына көрөн тарҕастылар.
Корнилова Саргылана , 7 кылаас үөрэнээччитэ, Кыыллаах орто оскуолата.
Күлүмүрдээн турбут сайыммыт түргэнник да ааста. Быйылгы лааҕырбыт үс сезоҥҥа үлэлээтэ. Бастакы сезон лааҕырыгар сибэккилэри олордуу, сүбүөкүлэ, моркуоп ыһыытыгар сылдьыбыппыт, хаппыыста сыыһын ыраастаабыппыт. Салайааччыбыт Кугасова Ю. Б. этэ, иитээччилэринэн Желлаева С. Н., Банчин Нь. Л. үлэлээтилэр. Отут биир оҕо сынньанна. Оҕуруот үлэтин таһынан араас оонньуулар, биэчэрдэр ыытылыннылар.
28 сентября в нашей школе состоялся традиционный ежегодный праздник «День урожая». В этом году праздник раскрыл темы «Дары природы» и «Урожай в разных станах мира», в котором участвовали с 1 по 11 классы.
В этот день для учащихся начальных классов на празднике состоялся конкурс: 1. Выступление на заданную тему. 2. Приготовление салата «Винегрет».
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:e2232743-3d91-4428-8b46-5a6a2909559b>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://xn--80aa2abdayvc0b0b0a3d.xn--p1ai/", "date": "2018-12-15T02:17:15Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376826686.8/warc/CC-MAIN-20181215014028-20181215040028-00637.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.6958731412887573, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.6958731412887573, \"rus_Cyrl_score\": 0.29434022307395935}"}
|
Арай туулбэр утуйа сытабын тох эрэ мас дьиэтигэр быраатым баар диибин турдум уонна баттахпын тэбэнним тэбимиппэр таракан бого тустэ, учугэйдик ойдоон дьиэ иьин корбутум тула отубэр ол бу араас паук баар эбит быьыгар улахан кыьыл ойулаах Хара истээх баар онтуойум тахсан барда уонна аанын бэйэтэ атагынан сапта дьэ дьикти туул
Өлбут убайбын кытта тайагы маамыктаннан туттубут только тайахпыт толо баран иккиэммитин тэпсэ сыста онон уьуктан хааллым.
Одноклассникпын кытта кытылынан хааман иьэн корбуппутугэр уу кытыытыгар балык богото уста сылдьар манна кэлэн илимниэхпит диэн саҥарсабыт игин онно же кытылага өлбут балык сытар,кутуругун быьан баран айаҕар симпиттэр ,ого диэн быьарабыт атагын суолуттан көрөн
Бастаан биир киьилин охсустум , онтон атыннын буотун сэниэм суох курдук
Дойдубар сылдьабын дьон күөҕүлүүрүн коробүн сыыр үрдүттэн ,арай көрдөхпүнэ биир киьи почти өрүспүт ортотунан хааман эрэр күөҕүлээх уута оннук сүрдээх уолбут
Ити барыта со среды на четверг түьээтим Туохха буолуой?
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9f3561e0-8d77-48d7-9a8f-2061ef44fa8c>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=2034622", "date": "2018-12-11T08:50:33Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823614.22/warc/CC-MAIN-20181211083052-20181211104552-00179.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Дьөлүһүөн
Дөлүһүөн — ыарҕа үүнээйи. (Нуучч. Шиповник иглистый, даурский, якутский (Rosa acicularis Lindl, R. dahurica Pall, R.jacutica Juz)). Дьөлүһүөннүҥүлэр уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Дьөлүһүөн сбирдэҕэ суох кыстыыр талах. Саха сиригэр дьөлүһүөн үс көруҥэ баарыттан ордук киэҥник тарҕанан үүнээччи иннэлээх роза (дьөлүһүөн) буолар. Бу дьөлүһүөн умнаһа кыһыллыҥы күрэҥ өҥнөөх, хойуу ньолбоҕор сэбирдэхчээннэрин кытта уһун туураҕа наарданан иккилии буола-буола утарыта олороллор. Биир сэбирдэхчээн туура төбөтүгэр олорор. Уһун синньигэс төрдүнэн сыста үүммүт биэс чааскы сэбирдэхтээх, кэтит төгүоүк кубархай кыһыл биэс эминньэхтээх. Сибэкки олоҕо көһүйэ курлук сиэмэтэ ситэрин саҕана сибэкки олоҕо халыҥныыр, сүмэһиннирэр, кытарымтыйар саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх отон ас буолар. Сибэкки олоҕуттан үөскээбит маннык аһы ботаниктар сымыйа үөскэх дииллэр. Бу сымыйа үөскэх (отон) иһигэр кытаанах бытархай, хоччорхой,түүнэн бүрүллүбүт дьиҥнээх үөскэхтэр; эриэхэчээннэр) бааллар. Эриэхэчээн сырдык араҕас өҥнөөх халыҥ уҥуохтуйбут хаҕын иһигэр биирдии сиэмэлээх. Дьөлүһүөн бэс ыйын бүтэһигэр 2-3 нэдиэлэ курдук сибэккилиир. Биир ыйынан ас үөскээн барар уонна атырдьах ыйын иккис аҥарыгар ситэр. Сиппит отоно саһархайдыҥы кыһыл хойуу сүмэһиннээх, минньигэс ас буолар. Иннэлээх дьөлүһүөнтэн саха дьөлүһүөнүн арааран көрөр дөбөҥ. Иннэлээх дьөлүһүөн умнастара уонна сэбирдэхтэрэ хойуу, синньигэс,көнө сытыары хатыылаахтар,аһа уһун синньигэстиҥи нолбоҕор ,икки уһугар синньииллэр. Саха дьөлүһүөнэ хатыылара сэдэхтэр, олоҕор бүүрэ тутуллубуттара уонна кэтиттэр,аллара диэки өҕүллүбүттэр. Үөскэхтэрэ төгүрүктэҥилэр.
Саха сирин дьөлүһүөнүн үһүс көрүҥэ Даурия розата. Инники ааттаммыт икки көрүҥтэн уратыта сэбирдэхтэрин тууралара, самалык сэбирдэхтэрэ уонна сэбирдэхтэрин аллараа өттүлэрэ кыра хойуу кугас былчархайынан бүрүллүбүттэр. Сибэккилэрэ үксүн 2-4 буолан олороллор.
Үүнэр сирэ[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Иннэлээх дьөлүһүөн сырдык, сөбүгэр сииктээх булкастаах ойуурга ,талах иһиригэр ,тыа саҕатыгар,үрэхтэр эҥиэлэригэр, өрүс арыыларыгар өлгөмнүк үүнэр. Саха дьөлүһүөнэ үүнэр сирэ өрүс хайыр таастаах тибии кумахтара уонна иһирик талахтара. Онтон Даурия розата үүнэр сирэ үрэх эҥиэлэрэ. Тарҕана үүнэр сирдэрэ. Иннэлээх дьөлүһүөн республика бары оройуоннарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр. Оттон саха дьөлөһүөнэ республика соҕуруу өттугэр үүнэр.
Туттуллар органнара. Сымыйа «отон» үөскэхтэрэ. Дьөлүһүөнү наһаа ситэ илигинэ хомуйуллар. Өскөтүн хойут хомуйар буоллахха хатан эрдэҕинэ ,ол эрээри түһэилигинэ хомуллар. Куҥҥэ эбэтэр оһоххо 80-90 С итиигэ хатарыллар.
Химическэй састааба[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Дьөлүһүөн отоно ыарыыны эмтиир,сэрэтэр суолталаах сүрүн веществоларынан С,В2,P,К, провитамин А (12-18 мг/%) буолаллар. Итилэри таһынан флавоноловай гликозидтар, саахар (18%диэри), дубильнай веществолар (4,5%), лимоннай кислота (2%диэри),пектиннэр (3,7%), ликопин уо.д.а. бааллар. Даурия дьөлөһүөнугэр 4-17%, оттон иннэлээх роза5а 4,3-7,2 % аскорбиновай кислота баар. Силстэрэ уонна сэбирдэхтэрэ дубильнай веществолардаах. Оттон сиэмэлэригэр сыалаах- арыылаах уонна Е битэмиин баара биллибит. Сибэккилэрэ балачча тэтэркэй, эфрдээх арыылаах, дубильнай веществолаах уонна флавоноидтахтардаах. Уопсайынан дьөлүһүөн апельсинааҕар уонна лимоннааҕар 10 төгүл элбэх битэмииннээҕин иһин бэртээхэй поливитаминнай эмп буолар.
Медицинаҕа туттуллуута[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Дьөлүһүөн препараттара куртах секрециятыгар соляной кислота оҥоһуллара аҕыйааһыныгар туһалаах. Ол иһин куртахтарыгар ас буһарар аһыылара аҕыйах дьоҥҥо туттуллара ордук. Дьөлүһүөн отонноро ордук оҕолорго уонна кырдьаҕастарга хаан аҕыйааһыныгар ,уҥуох тостуутугар, сүһүрэн бааһырыыга ,сорох айах салгыҥнаах бүрүөтэ уонна тирии ыарыыларыгар баас оһорорго, эт-хаан быста ырыытыгар , дьүдьэйиигэ ,уопсай туругу бөҕөргөтөргө уонна да атын ыарыыларга туһаныллар. Дьөлүһүөн отоно үөс тахсар үлэтин күүһүрдэрэ быһаарыллыбыта, ол иһин быар уонна үөс куолаҕайдарын ыарыыларыгар атын эмтиир терапияны сэргэ туттарга сүбэлэнэр.
Дьөлүһүөн отонун көөнньөһүгэ анациднай гастрикка үчүгэй дьайыылааҕа биллибитэ. Дьөлүһүөн хаҕа уонна сиэмэтэ сымнаҕастык хойууну таһаарар дьайыылаахтар. Ордук элбэхтик дьөлүһүөн от онуттан ылыллар арыы туттуллар. Бу арыы састаабыгар сыаллаах арыылар (линолевай, линоленовай, олеиновай , стеариновай уо.д.а),каротинодтар,Е битэмиин киирэллэр. Дьөлүһүөн арыытын (1 ч.нь.күҥҥэ иккитэ) оһоҕос сүһүрэн бааһырыытыгар иһиллэр, итини таһынан таска:өрүллэр. Чэй курдук аһыах иннинэ сылаастыы ½-1/3 ыст. иһиллэр. Сойутан да баран муорус курдук эмиэ иһиэххэ сөп.
Битэмииннээх утах курдук дьөлүһүөнү уонна отону тэҥнээн (барыанньалары) биирдии ост.нь.холбоон 2 ыст.оргуйбут ууга суурайан бэрт дөбөҥнүк дьиэҕэ оҥостуохха сөп, ½-1 ыст.диэри иһиллэр ,ордук тумуулуур,мөлтүүр кэмҥэ. Атын битэмииннээххолбодоһуктары дьөлүһүөнү кытта араас отоннору холбоон оҥоруохха сөп. Дьөлүһүөнтэн барыанньа компот, пастила,джем,утах оҥороллор.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:e70b501b-8c96-4647-a227-4fb26ffcd7e8>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%8C%D3%A9%D0%BB%D2%AF%D2%BB%D2%AF%D3%A9%D0%BD", "date": "2018-12-10T15:28:48Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823348.23/warc/CC-MAIN-20181210144632-20181210170132-00130.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009536743164, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 28, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009536743164}"}
|
Быйыл Сунтаар улууһун бүддьүөтүттэн аҥаардас тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытыгар (переработка) – 9 мөл. солк., уоннааҕы, атын урбаан хайысхаларын сайыннарыыга (холобур, тууска, цеоликка ылсыбыттарга, уустарга уо.д.а. анаан) – 20-тэн тахса мөл. солк. көрбүттэр.
Салгыы улуус баһылыга Анатолий Васильевич Григорьевы кытта кэпсэтииттэн быһа тардыыны билсиҥ:
– Урбааннньыттарбыт, сүрүннээн, атыы-тутуу хайысхатыгар ылсан, таһаарыылаахтык үлэлэһэллэр. Этэргэ дылы, хааннарыгар баар диэххэ сөп. Былыр-былыргыттан атыы-тутуу тарҕаммыт сирэ. Салгыы атын хайысхалары эмиэ сайыннарар, көҕүлүүр сыалтан, Бэйэ оҥорон таһаарыытын сылын биллэрдибит. Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэриллибит Дьарыктаах буолуу сылыгар дьүөрэ хайысха. Уустарбытын, талааннаах тарбахтаахтарбытын, уопсайынан, оҥорон таһаарыыга үлэлэһиэн баҕалаах дьоммутун өйүүр сыалтан грант олохтоотубут. Болҕомто саҥа үлэ миэстэтин таһаарыыга, оҥорон таһаарыы көрдөрүүтүн үрдэтэргэ туһаайыыллар.
Оҥорон таһаарыы сыахтарын саҥардыыга, саҥаны тутууга үлэлэһиэхпит. Манна даҕатан эттэххэ, бэйэ оҥорон таһаарыытын көрдөрүүтэ биһиэхэ үрдээн иһэр. Бастаан утаа олохтоох бородууксуйанан улууһу толору хааччыйар сыалы тутуһабыт. Кыах улааттаҕын аайы, хабар иэммитин кэҥэтиэхпитин баҕарабыт.
Улууспут атыттартан уратыта – тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астыыр, соҕотуопкалыыр 5 тэрилтэлээх. Кириэстээх, Күндэйэ, Түбэй Дьаархан кэпэрэтииптэрэ, “Хочо” МУП уонна “Алсу” тэрилтэ “Сулус” нөҥүө астатан, утумнаахтык дьарыктаналлар. Сунтаар бородууксуйата улууска, Ньурбаҕа, Мииринэйгэ тарҕанар. Салгыы сайыннаран Өлөөҥҥө, Анаабырга батарар баҕалаахпыт.
Үүт хайысхалаах сүөһүнү – Алтаайтан, эккэ анаан Калмыкияттан аҕалтарбыппыт. Владимир Африканович Алтаай ыанньыктара үүтү биэриилэрэ үчүгэйин бэлиэтиир. Кини 4 тыһ. т тиийэ үрүҥ илгэни туттарар. Бэйэтэ – 40 сүөһүнү, кэргэнэ – 25 сүөһүнү көрөллөр.
Калмык сүөһүтүн үөрэтэн, дьэ, дэмин булан эрэллэр. Бастаан ыарахаттары көрсүбүппүт. Туруктара тупсарга барда. Нэһилиэнньэ бу боруода сүөһүн этин сөбүлээн атыылаһар буолан эрэр.
Тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүтүнэн, бастыҥ нэһилиэк ахсааныгар былырыын 5 нэһилиэкпит киирэн, граҥҥа тиксибиттэрэ.
Сиргэ үлэ, ходуһаттан ууну таһаарыы түмүгэр туһаныллар сир балай эмэ кэҥээтэ. Сүөһү аһын оҥоруу эбиллэн, сүөһүбүт 14 тыһ. 715, сылгыбыт –13 тыһ. 930 төбөҕө тиийэн, хайаларыгар да эбиллиилээхпит. Бырабыыталыстыба сүрүн сорудахтарыттан от, үүт былаана туолла. Арай эккэ уонна килиэп оҥоһуктарга туолбатаҕа, ити өттүгэр үлэлэһиэхпит.
Дьоммут “Саҥа саҕалыыр бааһынай”, “Ыал пиэрмэлэрин өйөөһүн” федеральнай бырагыраамаҕа хапсаллара үксээтэ. Холобур, ыал пиэрмэлэрин өйүүргэ 2014 сылга 3-4 бааһынай хапсан, үбүлэммит эбит буоллаҕына, кэнники сылларга 9-16 киһи тигистэ.
Онтон саҥа саҕалааччылартан бастакы сыл 1 эрэ хаһаайыстыба ылбыт буоллаҕына, кэлин 4-6 бааһынай тиксэр.
Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга инники күөҥҥэ Күндэйэ, Аллыҥа, Куокуну, Кириэстээх курдук бөдөҥ хаһаайыстыбалаах нэһилиэктэр сылдьаллар. Кэлин атын нэһилиэктэрбит – Маар Күөл буоллун, Уһун Күөл да буоллун тардынан, балачча ылсан эрэллэр. Федеральнай бырагырааманан грант ылбыт хаһаайыстыбалар бэлиэ хамсааһыны таһааралларын бэлиэтиэм этэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9718309a-93f3-4dd8-8d8b-d8ef5fa4814f>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ekonomika/250-suntaarga-beje-o-oron-ta-aaryytyn-syla", "date": "2018-12-13T09:30:48Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376824601.32/warc/CC-MAIN-20181213080138-20181213101638-00053.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
У потомка резонная догада. А че творили , когда умер отец ЧХ родичи то? По Миру пустили, поэтому он должен был готовиться к отходу. Ведь 150 его потомков обезглавили же, те же родичи. И могилу могли осквернить хуже некуда, камня на камне не могли оставить. Это точно. Карта Фра Маури на это и указывает, один даже похоронен на Новосибирских островах, от родичей подальше. Да, только в Якутии можно было хоронить скрытно, никого не подпуская. А в степи же все открыто и видно. Отскакивая можно проследить все! А в Якутии кое где оставил дозор и все, все под контролем.
у нас в якутии на каждом шагу древность
наши предки жили по аласам(полянам) и до сих пор в тайге стоят могилы. есть очень старинные, от многих могил остались только ямы. до 90 годов еще были целы многие старинные дома(бала5аны), там лошади прятались от жары и насекомых. сейчас в тайге почти не осталось домов, многие сгорели при пожаре ,или сгнили.
сейчас о том что когда то там жили люди говорят лишь надмогильные камни .
до 1930 года наши предки жили по всей тайге , по аласам, долинам рек семьями.
держали коров и лошадей.
потом началась коллективизация, людей стали собирать со всей тайги в поселки. люди бросали насиженные места и перебирались в поселки. нарушились вековые традиции. сейчас мало коров и лошадей. в селах трудно держать коров,нет пастбищ, угодий, а жить как раньше по аласам уже невозможно.
Да, в могиле ЧХ должны быть несметные богатства, поэтому всякие там Еднерки и Садыки навострены на этом. Но они в Якутии все равно ничего не найдут. Пирамид типа естественных тут навалом поди и копай все, все равно ничего не найдете. Ишь ХОЧУ мол НАЙТИ!!!! Много хочете но ничего не получите... Вот так то.
Fre, Описание страны Баргу, владения северного татарского владетеля Канчи и страны мрака, можно найти в более раннем описании Марко Поло (1292 г.). Большинство современных ученых считает, что под равниной Баргу понимается Сибирь, Забайкалье или Прибайкалье, хотя кажется, что под этим названием сам Марко разумел Барабинскую степь, расстилающуюся между Иртышом и Енисеем. Марко Поло, основываясь только на слухах и расспросах, сообщает: «Живут они как звери. Всякой дичины тут много, живут в местах диких и непроходимых, никакая лошадь не пройдет, это страна, где много озер и ручейков, тут большой лед, трясины и грязь». Далее Марко описывает белых медведей, дорогие шубы из горностаев, собачьи упряжки с санями, покрытыми медвежьими шкурами, и другие характерные для севера Сибири детали быта. На старинных картах страна Баргу помещается на самой северной окраине - побережье Северного моря. Вряд ли эта «равнина в 40 дней пути» может быть соотнесена, как это ошибочно считают в Бурятии, с современной долиной р. Баргузина на восточном берегу Байкала, шириной всего в 4-6 км, из конца в конец которой можно проехать всего за 3-4 дня на конях.
Всё Гондурас гондурасите?
Сказано же ясно и чёрным по белому написано:
Цитата:
Где был захоронен Чингисхан, до сих пор точно не установлено, источники приводят разные места и способы погребения. По словам летописца XVII века Саган Сэцэна, "подлинный труп его, как говорят некоторые, был похоронен на Бурхан-Халдуне. Другие же говорят, что похоронили его на северном склоне Алтай-хана, или на южном склоне Кэнтэй-хана, или в местности, называемой Йэхэ-Утэк
В отличие от тебя, да, думаю, и очень часто,
что и тебе советую делать.
Да хоть бы и нашёлся спец по бальзамированию, смысл-то каков везти покойник за тыщи вёрст для захоронения?
И вотше см. Дробышева Ю. И. Похоронно-поминальная обрядность средневековых монголов и её мировоззренческие основы // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 1. — С. 122. В википедии его труд кликабелен.
Тогда, надеюсь, поймёшь, что тему эту нужно изучать с помощью археологических экспедиций и изучения древних рукописей, а не деланием копипастов старинных карт да гаданием.
Крио, Тебе вопрос задают... Где страна Баргу?
См. - https://ru.wikipedia.org/wiki/Чингисхан, со ссылкой - Дробышев Ю. И. Похоронно-поминальная обрядность средневековых монголов и её мировоззренческие основы // Этнографическое обозрение. — 2005. — № 1. — С.
Где у Дробышева про Баргу.?
меня иногда коробит от такого отношения или о таких мыслях о своем народе . Почему Чингисхан предположим будучи - саха, перестал думать о своем народе саха ? Это вообще чуждое отношение к своему народу, и привнесено другими малыми народами влившимися в якутский этнос. Какое-то пренебрежение самим якутским народом , и допускание мысли ,что представитель якутского народа может забыть свой народ и кем он является.
Если исходить из того ,что Чингисхан создал новый народ - монголы ,на основе манчжурского рода Мэнва ,то думаю он сам Чингисхан был не чистый манчжур ,или тюрк ,или еще какой представитель какого либо народа Забайкалья тех лет.
Если исходить ,что он был не чистый якут - то тогда понятно почему он забыл якутский народ ,и создал новый,или если он манчжур и забыл свой манчжурский народ и тогда он потянулся к тюркам и создал - полутюркский народ - монголы.
Его родня ,его земляки - отчуждались от его семьи и его племени , почему ? Возможно ,что его отец Есугей ,сам был полуманчжур-полутюрк, дак еще взял в жены женщину из тюркского племени - Есугей отбил мать Чингисхана от одного меркита или кереита - а это тюркские народы Канглов,но названия по манчжурски.
Самих тюркских родов Канглы до Чингисхана в забайкалье было множество - до 40 разных видов Кангл, и названия у них были разные - Оросут , идр.
Есть такой вариант,и он более реален в условиях войн между народами :
- отец Чингисхана ,полутюрк-полуманчжур, и мать - из тюркского племени может быть и саха.Так как ее имя Ожулун - а такой есть поселок в Якутии на р.Вилюй. Возможно - много родов якутов на Вилюе - это роды Канглов из Забайкалья.
Поэтому у Чингисхана было - белое лицо и рыжие волосы,это наследие Канглов,хотя были и темные Канглы и светлые Канглы.
Я не скажу ,что к 13 веку в забайкалье жили чистые манчжуры и чистые тюрки или уйгуры , нет. Много семей было смешано уже и в разной степени.
Одно известно всем - манчжуры это чистые монголоиды , а тюрки и уйгуры - были с европеоидной кровью одни черные другие светлые.
натан, что, костяшки растерял и кофе пролил?
Бедняге гадать не на чем стало. Отчего ему так захотелось в слова поиграть, аж внимание затупилось.
Разве Марко Поло написал, что в этой самой Баргу похоронили ЧХ?
кас, пишешь "перестал думать о своем народе саха", "вообще чуждое отношение к своему народу".
А почему ЧХ должен был думать о саха? Вотше, ты правильно пишешь, что он "предположим будучи - саха".
Кто тебя заставляет предполагать, он и не был саха.
Ты же, хоть и не являешься ханом или ханёнком, не задумываешься о судьбах зимбабвийцев или там бангладешцев?
Ты же не из Зимбабве или Бангладеш родом, вот и не задумываешься, как и ЧХ не был саха и от того и не задумывался о якутах.
Кстати, кас и натан, у вас есть шкуры моржей?
Хочу купить кусок 2х 2 м.
У тебя ш, уровень исторических познаний ниже плинтуса.
"в забайкалье жили якуты". А южнее Забайкалья что находится и кто там живёт?
От того что ты хочешь, чтобы ЧХ стал якутом, от того он не станет им, хоть каждый день хотелки свои пиши.
Иди, матчасть учи, да ещё загляни в https://ru.wikipedia.org/wiki/Чингисхан
Да ждал, когда ты самостоятельности научишься.
Покажи, найди. Вон внизу натан даже просил ужин ему сварить.
Вы же сами себе задницу подтирать даже не умееете.
См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Монгольские_письменности
Крио, Что то у нашей дамы совсем крыша прохудилась...Fre 08:39
Марко Поло посмотрите. Он рассказывает о Алтае потом о стране Баргу и
Вдруг о могиле Чхана короля Бирмы и тд. Где страна Баргу?
nathan 09:16
Fre, Описание страны Баргу, владения северного татарского владетеля Канчи и страны мрака, можно найти в более раннем описании Марко Поло (1292 г.). Большинство современных ученых считает, что под равниной Баргу понимается Сибирь, Забайкалье или Прибайкалье
nathan, Цитата любимого писателя Крио...Охранять Великий хориг Чингисхана был поставлен тысячник Удачи из племени лесных урянкатов, принадлежавший к нойонам тысяч левого крыла. Считается, что он происходил из рода простых рабов (уталу бугул). Вполне правдоподобными кажутся сведения Рашид ад-Дина, что в Великом хориге были похоронены также потомки Чингисхана - Тулуй, Мункэ, Хубилай и представители их родов, тогда как хориги других родов, ведущих свое происхождение от Чингисхана, находятся в других местах. Это закономерно: Тулуй, как младший сын, наследовал земли своего отца Чингисхана (так называемый коренной юрт, или "Исконное владение великого нойона"); он считался "хранителем очага". Поэтому трудно представить место его последнего пристанища где-либо за пределами родовой земли, на которой как раз и располагается Бурхан-Халдун… (Дробышев Ю. И. «Похоронно-поминальная обрядность средневековых монголов и ее мировоззренческие основы», «Этнографическое обозрение», 2005 г., № 1).
Саган Сэцэн - Маган , Маҕан Сэһэн - Белое сказание ( тюрк , саха огуз).
Это как зашифрованное Сэркээн Сэсэн - Сэркээн Сэһэн - Сокровенное сказание о народе ураанхай саха . По Олонхо
они доверили эту тайну Сэркээн Сэсэн , расшифровку дал . Но оно видимо как и письменность изчезла ?
А оригинал рукописи Саган Сэцэн или Сэчэн , также изчезла . и все
Это просто аналогия , расшифровка языка древних огузов , одного из предков саха . и все .
Вам и не кому не дано знать могилу Великого потрясателя , пусть его останки покоятся с миром .
Одун хаан иЧыҥыс хаан- они оба фольклорные герои нашего народа. Темуджина на знаментом курултае нарекли Чингис ханом, т.е. дали имя божества Айыы. Одно это говорит Ч/х имеет какое то отношение к нам, саха. А Одун хан и скандинавский Один тоже один персонаж. Тоже с ариев (аар айыы).
И чуо? Вас хватило токмо на пересказывание примечаний к олонхо?
Осторожненько этак:
ы, "реально существовавшие люди", "какое то отношение к нам, саха".
А чего тогда, раз имеет какое-то отношение к саха, в олонхо ничего не сказано про деяния Чингис-хана?
Как объединил кочевые племена, побил китайцев, издал Ясу?
Больше-то ничегощеньки выжать не можете.
Для не знающих..
Чыҥыс хаан , Одун биис - хаан и Дьилҕа Тойон , это три судьи .
Функции у каждого отдельно .
Одун хаан - Определяет степень вины .
Чыҥыс хаан Повелевает , Наказать или Помиловать .
Дьилҕа Тойон Выносит Приговор , обвиняемому или обьвиняемым .
Это Мировозрение , создано до времен Чхана .
Чхан лишь взял имя этого Божества - Небесного судьи , чтобы Повелевать на Земле . и все . Просто как караташ .
Три Небесных судьи , Выбраны из трех древних , враждующих родов - народов . По Олонхо , это времена древних боев , до времен хунну .
Мифологически , некоторые персонажи поздние , ну это и так понятно .
Времена птеродаклей , динозавров и великонов .
oidov
Мы думаем, что божества айыы Чыҥыс хаан, Билгэ каҕан и Одун хаан это реально существовавшие люди, как Будда, Христос. Они арии (аар айыылар). Первым был Чыҥыс хаан. Он возглавлял исход арийских племен с исторической родины. Второй Билгэ каҕан, при нем арии участвовали в возникновениии становлении скифских-сакских империй. Третий Одун хаан. При нем сакские племена участвовали и организовывали европейские царства. Его включили в понтеон скандинавских божеств. А мы, саха, всех троих знаем и тоже включили в свои божества, как кровных родственников. Аар айыылар хаан аймахтара буолабыт. Исторического Ч.х. нарекли именем ария . После Ч.х. часть арийских племен стали называтся САКами.
Арийские племена были нашими рабами. Учи историю. На парламенте арийцев
Знамя водружал Мелитон Кантария и якут Егоров. До этого гунны грабили и
и в попу драли арийцев. Сами они были узкоглазые. Две дырки на лице светились.
Аттила вождь без усый и без шеи любил арийку блондинку
Данные раскопок в Якутии
САХА – МАННА ҮӨСКЭЭБИТ ОМУК
Аан дойдутааҕы дьахталлар күннэринэн, бүгүн “Кыым” хаһыакка устуоруйа билимин дуоктара, профессор, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата
Розалия Иннокентьевна
Б Р А В И Н А,
ол эбэтэр билиҥҥи саха дьахталларыттан билим эйгэтигэр биир бастыҥнара, ыалдьыттыыр.
Бу сырыыга биһиги киниттэн
САХА омугун ТӨРДҮН-ТӨБӨТҮН ЧИНЧИЙИИ кэккэ түгэннэрин быһыта түһэн ыйыталастыбыт.
– Розалия Иннокентьевна, 2014 с. археологтарбыт Дьокуускайга, Ботаника саадын таһыттан “былыргы монгуол дьахтарын уҥуоҕун булбуттар” диэн сонун баара. Онтубут чинчийиитэ хайаста, туох саҥа сонун баарый?
Сылыктааһын быһыытынан, монгуол да дьахтара буолуон сөп. Биһиги кинини бэйэбит испитигэр, саба быраҕан, хоро дьахтара” диэн ааттыыбыт. Радио-углерод анаалыһа көрдөрбүтүнэн, сөҕүөхпүт иһин, бу букатын хойукку, 16-с үйэтээҕи көмүү буолан биэрдэ. Сахалыыга адьас майгыннаабат маллаах-саллаах этэ. Ол курдук, уһуктаах төбөлөөх, чеканка ойуулаах алтан чомпой бэргэһэлээҕэ, туос кыыннаах, сахаҕа букатын дьүөрэтэ суох моһуоннаах, тутааҕын икки иэдэһигэр муоһу заклепкалаан олордуллубут тимир быһахтааҕа, ханна да урут көстүбэтэх, хаптаҕай алтан пластинкалара сыһыарыллыбыт түһүлүктээҕэ (нагрудник). Ытарҕата эмиэ сахалыыга майгыннаабат этэ. (Оннук ытарҕаны Хаҥаластан эмиэ булан турардаахпыт).
Бу дьахтар чөмчөкөтүн Тюмень куоракка антропология анаалыһыгар ыыппыыппыт. Биллэн турар, кинини ким да эрэллээхтик “монгуол дьахтара” диир кыаҕа суох. Сахатыйбыт дьахтарга өбүгэлэриттэн хаалбыт былыргы маллары кэтэрдэн, симээн көмүөхтэрин эмиэ сөп.
– Ол антропология анаалыһынан кини ханнык омугун билиэхтэрэ дуо? Быһаччы, “монгуоллуу расалаах омук” диэн кэбиһиэхтэрэ дии…
– Сороҕор, дьэ, киһи сөҕүөн курдук билээччилэр. Уонча сыллааҕыта олорон эрэ көммүллүбүт, 14 -16-с үйэтээҕи киһи өлүгүн хаспыппыт. Төбөтүн биилээҕинэн хайа охсон өлөрбүттэр этэ. Дьэ ол киһибит чөмчөкөтүн уҥуоҕун чинчийэн баран, “саха буолбатах, бүрээт дуу, монгуол дуу буолуон сөп” диэн чопчу хоруй кэлбитэ. Син ол тэҥэ, биир эмиэ ол кэмнээҕи, эмиэ төбөтө хайа охсуллубут киһи төбөтүн үөрэтэн баран, “бу – саха эбит” диэн быһаарбыттара. Тюмеҥҥа олус бэркэ чинчийэллэр.
– Ээ, арба , былырыын Үс Хатыҥтан “кытайдыы иероглифтардаах таастар көстүбүттэр” диэн сенсация баара. Ол хаһааҥҥы таастар эбитий? Туох эмэ түмүк билиннэ дуо?”
– Ол суруктары РНА Илиҥҥи рукопистарын Институтугар аахпыттара. “Хойукку суруктар быһыылаах” диэн буолбута. Ол курдук, иероглифтара Кытайга ааспыт үйэ 50-с сылларыгар буолбут сурук реформатын кэннинээҕи “судургутутуллубут барыйааҥҥа” дьүөрэлэһэллэр. Биллэн турар, ол эмиэ “ноолоох”. Кытайдар былыр эмиэ тааска суруйалларыгар ити курдук судургутутуллубут иероглибы туһаналлар эбит. Ретген-спектр анаалыһыгар ыытыахпыт этэ да, ол наһаа элбэх хачыны эрэйэр. Эбиитин, сурукпут ис хоһооно эмиэ дьикти, “10 саллаат хаалла, сорохторо диплома суох буолан үөрэнэ бардылар” диэн кэлин ханнык эрэ Кытайга үөрэнэр устудьуоннар дьээбэрэн суруйбуттарыгар майгынныыр. Онон, баҕар кимнээх эрэ оонньообуттарыгар ороскуотуруохпутун кэрэйэн, сээбэҥнээн хаалан хааллыбыт. Онуоха эбии, тааһы бастаан булбут дьон хаһыаттарга илдьэн биэрбиттэр. Ону суруга көстөр оҥороору дэлби кыһыйан, “ыраастаан”, киһи хаһан суруллубутун быһаарбат гына буортулаан кэбиспит этилэр. “Кытай” диэбиккэ дылы, Саха сириттэн көстүбүт былыргы кытай манньыаттарын, сиэркилэтин дьоппуон учуонайдарын кытта кыттыһан үөрэтэн эрэбит.
Уопсайынан, археология хаһыылара ыытыллыбыттарын кэннэ түмүгэ, анаалыстара олус өр кэм устата оҥоһуллаллар. Ону билэргэ кырата 2 – 3 сыл ирдэнэр.
Былыргы кытай манньыатын Саха сиригэр элбэҕи булаллар быһыылаах дии…
-Оо, олус элбэх. Өлүөхүмэҕэ Улахан Сэгэлээннээх диэн сиргэ “у-шу” диэн аатырар биһиги эрабыт 3 – 4 үйэлэринээҕи манньыаттар көстөн тураллар. Оннук манньыаттар былыргы ХУУННАР, СЯНЬБИЛАР саҕана киэҥник туттулла сылдьыбыттара.
Хаҥалас улууһугар 9 – 11-с үйэлэрдээҕи Кытай Сун династиятын 100-тэн тахса манньыата, бүтүн кылаат, булуллубута. Иероглифтаах Кытай чуораана эмиэ көстүбүттээҕэ.
Ону таһынан, кэлин археологияҕа туох сонун арыйыы баарый?
Кэнники сылларга археология олус сайынна, интэриэһинэй буолла. Радиоуглерод, антропология, генетика, медико-криминалистика ситиһиилэрин хото туһанар буоллубут.
Холобур, былырыын Хаҥаласка Ат Быраан диэн сиргэ 14 – 16 үйэлэрдээҕи кыргыс дьонун уҥуохтарын хастыбыт…
Ол туохха олоҕуран “кыргыс дьоно” диигиний?
– Киһи ону адьас саарбахтаабат, кыргыһыы-өлөрсүү бөҕөтүн ааспыт, уҥуохтарыгар араас үҥүү-батас эчэйиитэ бөҕөтүн ылбыт саха боотурдара. Төбөлөрүн оноҕос дьөлө сүүрбүт уҥуохтара кытта бааллара. Бэл, илиитин холунан быһа оҕустаран кэбиспит киһини илиитин туспа ылан түөһүгэр уурбут көмүүлэрэ баара. Барыта уонча уҥуоҕу чинчийбиппит. Ону быһаарарга медико-судебнай бюро үлэһиттэрэ көмө-ама буолан абыраабыттара.
“КУЛУН АТАХ КУЛТУУРАТЫН” (13-14 үйэлэр) САХАЛАРА өлбүт дьоннорун хайдах көмөллөр этэй?
– 14-17-с үйэлэрдээҕи САХА көмүүтэ барыта да кэриэтэ биир буолар. Олус улахан, 2 эбэтэр 2 аҥаар миэтэрэ уһуннаах улахан мас холбоҕо уган көмөллөр, үрдүн туоһунан сабаллар. Кыра да, улахан да киһи буоллун. Сорох ардыгар раскопкаҕа сылдьан, туох да олус улахан мас холбону хаһан таһааран баран “оо, бу иһигэр толору араас артефакт, мал-сал бөҕө сыттаҕа!” диэн үөрэ санаабытыҥ, иһигэр туга да суох кэриэтэ кыра уҥуох эрэ баар буолан хомотор. Даҕатан эттэххэ, устуоруйа идэтийбит исписэлиистэрэ САХА оннук хоруоптарын “ХУННСКИЕ ГРОБЫ” диэн бөлөххө киллэрэллэр. Былыргы ХУУННАР оннук хоруоптаан көмөллөрө үһү.
Уопсайынан, САХА култууратыгар ХУУННУУ элэмиэн АҺАРА ЭЛБЭХ. Дэлэҕэ да мин учууталым, Арассыыйа археологиятын биир улахан аптарытыата Дмитрий Савинов
ХУУННАР устуоруйаларын-култуураларын ТӨРДҮН, бастатан туран, САХА матырыйаалларыгар КӨРДҮӨХХЭ НААДА” ДИЭН ЭТЭР БУОЛАРА.
Кэнники сылларга археологтар хоту улуустарга күүскэ үлэлиир буоллугут быһыылаах…
– Өскөтүн киин Саха сиригэр нуучча кэлбитин кэннэ, атын култуура дьайыытынан саха матырыйаалынай култууратыгар улахан уларыйыы, хамсааһын тахсыбыт буоллаҕына, хоту улуустарга ДЬИҤНЭЭХ,
ТӨРҮТ САХА култуурата бэрт өр кэм устата УЛАРЫЙБАККА
КЭНСИЭРБЭЛЭНЭН” кэриэтэ турбутун анаан бэлиэтиэххэ сөп. Онон үлэлииргэ олус интэриэһинэй.
Маны тэҥэ,
хотугу улуустарга
САХАЛАР нуучча кэлиэн БЫДАН ИННИНЭ ТИИЙБИТ курдуктар.
Саха дьоно Алдан өрүһүнэн, Өймөкөөнүнэн Дьааҥыга тахсар аартыктарын БЫЛАҺЫН ТУХАРЫ оннук көмүүлэри БУЛУОХХА СӨП.
Дьааҥыга букатын былыргы “классическай” сахалыы аттаах көмүүлэри кытта булбуппут.
– Ити АРХЕОЛОГТАР үлэҕит ГЕНЕТИКТЭР кэнники арыйыыларын кытта төһө дьүөрэлэһэрий?
– ДҮӨРЭЛЭҺЭН БӨҔӨ…
Биһиги _бэйэбит генетиктэрбит Сардаана Федорованы,
Николай Барашковы КЫТТА ЫКСА ДОҔОРДУУ СЫҺЫАННААХ ДЬОММУТ.
Кинилэр “саха эр дьонун 80-ча бырыһыана БИИР киһиттэн төрөөн ууһаабыт, тэнийбит.
ОЛ КИҺИ 1.5 тыһ. сыл АНАРАА ӨТТҮГЭР ОЛОРО СЫЛДЬЫБЫТ” диэн сонун этиилээхтэр.
Суоттаан көрдөххө, ол киһи БИҺИГИ ЭРАБЫТ 5-с үйэтигэр ОЛОРОН ААСПЫТЫН курдук тахсар.
Онтон ТИРЭҔИРЭН ,
“САХА ТЫЛА ити КЭМТЭН саҕалаан УОПСАЙ ТҮҮР омук ЭЙГЭТИТТЭН тэйэн АРАХСАН барбыт”
диэн ТҮМҮК оҥоруохха сөп курдук.
Даҕатан эттэххэ, Ангара өрүскэ арыллыбыт 13-14-с үйэлэри хабар усть-талькинскай култуура БИҺИГИ
кулун атахпыт култууратын” кытта киһи сөҕүөн курдук майгыннаһар. Холобур, _ат тэрилэ, иҥэһэлэрэ-үүннэрэ, “майгыннаһар” да диэн буолбатах, биир киһи ОҤОРБУТУН КУРДУК.
Оччотугар, саха норуота хаһааҥҥыттан бу билиҥҥи Саха сиригэр
БААР БУОЛБУТУЙ дуу,
ҮӨСКЭЭБИТИЙ дуу,
КӨҺӨН кэлбитий дуу?
– Саха сирэ БУКАТЫН БЫЛЫРГЫ
Скифо-сибирский этап дэнэр да КЭМ САҔАТТАН, ОЛ ЭЙГЭНИ кытта
БИИР СИТИМҤЭ олорбута .
Сибииргэ барытыгар көстөр СКИФТЭР САҔАНААҔЫ булумньулар
БИҺИЭХЭ эмиэ КӨСТӨЛЛӨР.
Ол курдук,
кылдьыылар, орнаменнар, ат тэрилэ, Үс дойду, Аал луук мас өйдөбүллэрэ… ХУУННАР тустарынан эмиэ этэн аһардыбыт.
Чэ, быһата, 11-13 үйэлэргэ манна ТҮҮР уонна Монгуол омуктар олус маассабай КӨҺӨН КЭЛИИЛЭРЭ, булкуһуулара, буолбут.
Эппитим курдук,
14-16-с үйэлэргэ тиийэ “хоро дьахталлара”, “саха буолбатах, монгуоллуу чөмчөкөлөөх дьон”
олоро сырыттахтара дии.
Ол иһигэр, бука, кимнээх эрэ төттөрү соҕуруу көһөн бардахтара буолуо. Дьэ ол түмүгэр саха омуга сааһыланан тахсыбыт курдук.
– АРХЕОЛОГИЯ үлэтин саамай уустуга, ыарахана тугуй?
– Отчуотун оҥоруута. Холобур, хаһыыны оҥоруу диэн үлэҥ саамай интэриэһинэй сонун түгэнэ эбит буоллаҕына, дьэ ол кэнниттэн ынырыктаах элбэх, улахан отчуот оҥоһуллар. Бу быйыл сайыҥҥы хаһыыларбыт отчуоттара бу сыталлар ( икки халыҥ туомнаах кинигэ бэчээттэнэн сытарын көрдөрөр)… Бу манна хаспыт сириҥ каартата, топографическай устуута, сирин рельебэ, буорун уратыта, булбут малларыҥ сиһилии кээмэйэ, ырытыыта уо.д.а. киирэллэр. Ол эбэтэр, сайын аҕыйах кэмнээх хаһыыҥ отчуотун ыйы ыйдаан оҥороҕун. Бу – биһиги үлэбит саамай эрэйдээх, сылаалаах өттө.
– Устуоруйа бэлиитикэни кытта быһаччы сибээстээҕин быһыытынан, холобур ити кытай оҥоһуктара көстөллөрүгэр эҥин да буоллун, туох эмэ бобуу, “бэлиитикэлээһин”, мэһэй-туорай суох дуо?
– Оннугу билбэппин.
Холобур, мин тугу да “бэлиитикэлээбэппин”. Тугу булбуппун, илэ тутан-хабан көрбүппүн эрэ суруйабын. Онно туох да хааччах суох.
– Бар дьоҥҥор туһаайан тугу этиэҥ этэй?
– БИЛИГИН АРХЕОЛОГИЯ ҮЛЭТЭ ОЛУС САЙЫННА,
ИНТЭРИЭҺИНЭЙ БУОЛЛА диэн хатылаан этэбин. Ол курдук, урукку өттүгэр саха дьоно археология үлэтин аһара аньыыргыыр, билэллэрин да эппэт, кистии сатыыр эбит буоллахтарына, билигин ол биһиги норуоппут устуоруйатыгар-култууратыгар суолтатын өйдөөтүлэр. АНААН ЫҤЫРАР БУОЛЛУЛАР. Билигин, бэл, “биһиги улууспутугар кэлэн үлэлээҥ, туох эмэ археология пааматынньыгын булуҥ эрэ. Баччааҥҥа диэри туга да суох олоробут” диэн сакаастар баар буоллулар. “Босхо гаа түҥэтигинэн” сибээстээн оннук ыҥырыы өссө элбээтэ.
ОЛОХТООХ КЫРААЙЫ ҮӨРЭТЭЭЧЧИЛЭР биһиэхэ олус элбэҕи көмөлөһөллөр. Итини таһынан, улуустар, нэһилиэктэр ТҮМЭЛЛЭРИГЭР букатын ЭРИЭККЭС, УРАТЫ ЭКСПОНАТТАРЫ эмиэ булуохха сөп.
Холобур, 2014с. Тойбохой түмэлиттэн СЭЛИИ МУОҺУТТАН оҥоһуллубут
ОХ САА ДЬАПТАЛҔАТЫН
булан улаханнык соһуйан турабын.
Бу – бэйэтин туһугар СЕНСАЦИЯ.
Ньурба түмэлигэр
“ТАГАРСКАЙ КУЛТУУРА” БОРУОНСА сүгэтин көрөн сөхпүттээҕим.
Итини этэн туран,
Б А Р Д Ь О М М О Р
этиэм этэ:
ТУОХ ЭМЭ УРАТЫ, ДЬИКТИ, СОНУН БУЛУМНЬУ, БЫЛЫРГЫ КӨМҮҮ КӨҺҮННЭ ДА,
ТУГУН ДА
Т Ы Ы П П А К К А
ЭРЭ,
ТУТА биһиэхэ
ГУМАНИТАРНАЙ ЧИНЧИЙИИ ИНСТИТУТУГАР биллэриҥ.
Биһиги олус түргэн-тарҕан дьоммут,
ТУТА ТИИЙИЭХПИТ!
БАҔАР, ОЛ
БИҺИГИ НОРУОППУТ
У С Т У О Р У Й А Т Ы Н
БЫЫҺЫН СЭГЭТЭР
С Ү Д Ү, У Л У У
БУЛУМНЬУ БУОЛУО.
Иван ГАВРИЛЬЕВ.
,,Чэ, быһата, 11-13 үйэлэргэ манна ТҮҮР уонна Монгуол омуктар олус маассабай КӨҺӨН КЭЛИИЛЭРЭ, булкуһуулара, буолбут.
Эппитим курдук,
14-16-с үйэлэргэ тиийэ “хоро дьахталлара”, “саха буолбатах, монгуоллуу чөмчөкөлөөх дьон”
олоро сырыттахтара дии.
Ол иһигэр, бука, кимнээх эрэ төттөрү соҕуруу көһөн бардахтара буолуо. Дьэ ол түмүгэр саха омуга сааһыланан тахсыбыт курдук''
Немножко не согласен. Когда группы людей , с разной культурой, верованием и укладом жизни проживают совместно, происходит взаимное проникновение,,обогащение''и языка и культуры. В нашем случае возьмем,например, фольклор. Где у нас монголские сказки, песни, передания , Гэсэр и т.д. Говорят что наш язык 30% монгольский, тоже слабо верится. А может наоборот, наш язык влиял на монгольский. За 4-5 столетие не возникает народ. Саха древний, с устоявшимися религией, языком и т.д. нация. Мы сохранили самоназвание древнего народа ҪАХА-САКА.
ш, вряд ли якутский народ был многочисленным в те времена был естественный отбор слабые дети умирали сильные выживали а якутские семьи в основном многодетные так что твоя идея не канает. В те времена все дети были подвержены многим заболеваниям вы или ещё юны и поэтому этого не знаете или глупы раз такие версии выдвигаете
Просто как караташ .
Например , во всем Мире , в том числе и русском , много английских слов .
В русском также тюркских слов .
Так же , много чего переводится из монгл времен их возвышения и до них . На якутский - саха огуз язык . Это говорит об одном : Саха огузы - тюрки , имели большое влияние на Чхановское и до него времени . и все .
Саха огузы , в том числе одни из предков саха .
Они являются осколком , большого великого народа - тюрков . Об этом говорит Язык наших предков и Олонхо .
По Логике и языку , просто как Кара таш
почему все ученые историки ищут могилу ЧХ и не могут найти? ведь обряд погребения у монголов того времени было совсем другим, тело просто оставляли на земле тоесть открытый способ захоронения как и у нас только не в аранасах, например бедные могли оставить тело умершего в степи и укрывать ветками листьями итп, а вот богатых и нойонов могли обсыпать мелкими камнями, воинов хоронили вместе с оружием и лошадью. думаю такой способ захоронения практиковали все монголоязычные и тюркоязычные племена того времени, и только с приходом русских стали хоронить в гробах, в срденей азии с принятием ислама.
Гаврильева!!!читайте книги-образовывайтесь!!!Даже пещерные люди Хоронили чтобы зверь не съел Твою Маму и Папу и Братьев и Сестер!!!что за ересь пишешь женщина!!!???ты что неандерталец родную кровь на земле просто оставить ветками прикрыв???Лично мои предки хоронили своих в деревянных срубах последние 500 лет!!!и до этого точно знаю также хоронили!!!знаю благодаря археологам
, я лично в этом ничего аморального не вижу, подите спросите любого монгола, только настоящих монголов, они живут не в монголии а в китае, вот они вам рассскажут настоящий обряд погребения, у них таковой обряд был до 60-х годов 20 века мне дедушка рассказывал, так что если верить словам моего дедушки все было от точности до наоборот
В ССМ четко сказано, что Чыҥыс хаан после смерти везли аж ТРИ месяца!
А умер то он по пути в Китай во время похода. Так что если бы похоронили в Китае, Монголии или в Забайкалье то столько времени не затратили бы. Остается только одно место, а это Якутия.
Ктому же он родился в Якутии, в Верховьях Лены! И там он не могобыть похоронен, поскольку тоже близко. Одного месяца хватило бы чтоб довезти!
Значит Якутия причем в труднодоступном улусе!!! А это Нюрба и есть что показано ыв карте Фра Мауро!
Могул, ты нашёл таки цитату из "Сокровенного сказания монголов",
где чётко так сказано, шо вонючее и разлагающееся тело ЧХана транспортировали куды-то ажно 3 месяца?
Найдёшь, покажешь - а вдруг я тогда поверю, что ЧХана закопали у нас в Якутии?
У тебя появиться шанс заманить меня в вашу какиральную веру. Ты представь, как тогда саах-саахирал усилиться?!
Ну, чего застыл, как суслик? Ищи, давай, не ленись.
Крио, ха ха, запах у него! Вонючка!
Погугли хоть! потомков его ажно сотни дней возили тупак ты такой. так что какирал тебе обеспечен. Но вряд ли усилишь какиральные ряды. ибо туп как пробка! Хе хе, Китай богатая страна была мол до ВОВ, ха ха хааааААА, ну балабол и тупище!
а где могилы македонского? атиллы? тем более батыя, мунке, хубилая... а могли ведь и соорудить
на века - как кир персидский. но кочевники - есть кочевники - или курган для - скифов, действительно в то
время "тысячелетняя степь"... или уже видящие что творится с курганами скифов, тюрков - монголы,
и разумно отдавшие свои тела орлам, огню и проч. стихиям. и эти орлы волки всегда будут почитаемы -
уже подсознательно у любого степняка, коневода, скотовода...
Даже если бы Могулу, саксаку, натану и всякой прочей
гапло-лингво-онаносаахральной братии выделили б грант в 1 000 000 долларов и сказали:
"Ищите, черти, могилу Чхана в Якутии!"
То всё равно ни кера не нашли бы. Только кудахтали бы в Истфоруме, накупили бы колымаг, жрущих бензин, как корова помои, а кое-кто, хе-хе, в ментовке очнулся бы, с репой, гудящей от похмелья.
Опять Могул чохчойон олорон хаһыытаа да хаһыытаа.
Как это ты, старенький pidor, не можешь родить цитату из ССМ про перевозку вмершего ЧХана?
Ничо не может из под хвоста вывалить, только пукает.
Или саксак, который с кислой рожей-то, перестал тебя навещать?
Махнул рукой, хе-хе, и подумал, "А, зря я эту старомонголку оплодотворял"..
И поплёлся на выход, забыв снять бахилы, ха-ха!
Крио, ну уж первый раз замурлыкал как человеде!!! Никак поверил в мою теорию про ЧХ?! И хочет стать сах сакралом?! Чо то не верится! Поэтому уважу поставленный вопрос.
Конечно передается и превращается в инстинк. Например Крио никогда не сунет ручку закорючку в кипящую воду!!! или не лижнет испражнения свои!
эх, Могул, простоват ты, как оленевод с самого дальнего стойбища...
Опять попался в ловушку, как юный карасик на удочку, ха-ха!
Правильно, я то не засуну и не лизну, а ты, Могул, будешь нюхать всякую вонь и писать от восторга.
Ибо у тебя предок нюхал и передал на уровне генетического инстинкта радость от запаха дохлятины.
Явно в каком-то монгольском аймаке жили какие-то идиоты, от которых не знали как избавиться, вот и сбагрили с трупом дохлой овцы на Север, сказав, что это умерший ЧХан и его нужно тащить туда 3 месяца.
Один из них был прапрапрапрадед Могула. Не зря же он ся "старомонголом" кличет, ха-ха!
Крио, нее опять ошибся! Запах на генном уровне не передается! Это приходит со временем, с личным опытом! Вот Крио родившись нос отворачивал от гавна своего?! Не думаю, срал срал, да еще теплотой наслаждался, балдел лежал!
Не так? Так конечно, ибо мамаша за него все чистил и стирал. Так он аж до семи лет делал! Потом мамаше все это надоело и почикала его по полной, вот с тех пор только Крио понял. що портить штаны гавном своим плохо!
Но с этой привычки он так до конца не отошел, так как без папы рос. Был бы папа ,дал бы ремня, и все, враз отучил бы.
И так как ремня не получил, вот и ходит полные штаны гавна!, ха ха хааааААА!!!
Иногда конечно. Вот седня например, ха ха хаааАА!
Да не оправдывайся, ветеран лингво-онанизьма.
На генном уровне не передаётся, а привычка нюхать дохлятину, как у тебя - да, от твоих прапрапрапрарадедов-идиотов, тащивших сюда околевшую овцу, думая, что это мёртвый Чхан. Часто так хрюкаешь про таскание туда-сюда мёртвого ЧХана (предания, передаваемые из поколения в поколение в "старомонгольском" роду Могула, никак, хе-хе).
А вообще, судя по тому, как ты, Могул, вольно вякаешь про чужих матерей, ты сам у бичихи какой-то под забором из-под хвоста выпал, и вырос без отцовского присмотра папаши-дворняги.
Что, Могул,ты как лингво-онанист опять сам с собой?
И начал-то ты мастурбировать уж точно "не один час назад, а два дня назад!"
Но сегодня у лингво-онано-pidora Могула уже сутки прошли, как он самоудовлетворяется, хе-хе.
И никак не может родить цитату из ССМ про перевозку вмершего ЧХана, ху-ху.
Почему вы думаете что если Чингисхан, как вы говорите был саха , то почему он забыл как называется он сам и его народ саха ? И не назвал свою империю Саха Орда ? Логично предположить что он не был саха.
Это вы сейчас ,готовы забыть как вас называют , за вас стыдно становится , наши предки в гробу переворачиваются наверно .
Если мы сейчас называем себя саха, то и наши предки называли себя саха, и не назывались другим народом.
Что за люди такие вы ? мне за вас стыдно . Русский всегда скажет что он русский, чечен тоже не будет называть себя по другому, и все остальные тоже, а как дело доходит до саха, мы что должны - монголами называться ? что за чушь вы несете.Как хамелеоны меняете свое название,таких никто не будет уважать.
Могул, //// до 1936 года не было нигде народа по имени МОНГОЛ. И именно в том году пришли к халка русские историки и сказали им, что они монголы и стехпор их и стали называть монголы. Они же и слова такого не знали.
Была Моголия, но на территории Казахстана и Индии включительно.
Но греки их назвали Великие. Так что монголами могли называться казахи или индийцы, но никак не Халки.
Но слово это есть эпитет означающий Величайший. Так назвал свой народ сам Чыҥыс хаан, когда на курултае его усилиями саха ойуна Хохочу возвели в ранг небесного законодателя народа саха Чыҥыс хаан!
Поскольку он сам был саха. Конечно неизвестно, называл ли он сам себя саха, но тем не менее он империю свою назвал империей САХА, то есть Саха монгол(величайший) улус! А монголы нынешние называют улусами лишь наслега. Но Улуу уус(улус) же есть государственное образование!!!
Вот до чего исковеркали историю!
Галс-галс, ну вот реброломатель старушек и языка своего не знает. Покажи словарик свой, ЙЕКЕ(ЙАКА) означает ВЕЛИКИЙ!
ИХ, ЭХ, ЕКЕ и есть И никакого Й спереди нет! Заходили тут всякие лингвисты знатоки монгольского и не смогли слово ЙЕКЕ определить как ВЕЛИКИЙ!!!
Понял? Иди ломать ребра старушек, на большее не годен Галс Галс!
Могул, смешной ты сын старого эвека где увидел оскорбления?))))) Ике это большой по бурят-монгольски ...совсем сбрендил на старости .... лингвофрик из тебя слабенький ...самый глупый аргумент который можно придумать ...это в другом языке утверждать что такого слова нет.. ни слова не зная по этому языку. ...так что не лицимерь старый оленевод. )))))
Могул, ха ха, Крио в агонии дрыгает ножками как повешенный штандартенфюрер фон Геринг! Эй , его напарник реанимируй его скорее!
Для этого у него висит большой такой деревянный молоток на стене, берешь его и со всей силы долбаешь его по темени! Не бойся, не помрет, череп у него не человеческий и по крепости не уступает меди! Ну пару раз дернется и вскоре вытаращив глаза придет в себя!
Могул, много накудахтал, но почему-то ни разу не промычал про себя
Цитата:
"Ну какой я пидор. а?!"
А ты чего возмуччаешься?
Или ты, 123 и Могул - одно и то же?
Да, чувствуется 2 класса церковно-приходской школы.
Бедняжка не понимает, что постом али топиком может называться созданный "потомком" пост "может ли могила Чингис Хана находиться в Якутии?" А его два нервненьких предложения - всего лишь сообщение.
123, хе хе, бедного Крио изгоняют и отсюда!!! Что за напасть!
Но видимо потому, что крайне тупой!
Где я писал, що могила ЧХ в Новосибирских островах,а?!
Я писал, что в Якутии три царских захоронения и одно из них даже в Новосибирских островах, но предполагал, что могила ЧХ может находиться в Нюрбе, поскольку мавзолей там самый красивый! Вот что я писал.
А тупой Крио как проститутка не различает, что я сказал!
потому его и изгоняют и отсюда. Эх бедный бедный, вечно и отовсюду гонимый Крио!!!!
по-теме уважаемые любители истории народов мира и ссср!я думаю находись эта могила или мавзолей или усыпальница этого тезки одного из Айыы саха народа-то многое бы это обьяснило!!!и вполне исторично было бы,что привезли к месту тайному на севере где жило одно из многих родов народа саха-ураан,хай и кстати уже наверное жили и хоро-туматы Улуу Хоро на тот момент.Как раз минимум для акклиматизации пород якутского скота и лошадей набирается:не менее одной тысячи лет.кстати:посмотрите карту Байкала,на восточной стороне напротив острова-арыы Ольхонуу есть рядом с побережьем немаленькое относительно Бай5ала озеро Котокель и речка Котоичка или похожее.вокруг озера большая часть топонимов тунгусские,есть бурятские и много новоделов русских..Среди бурятских и русских замаскированы якутские топонимы как то Сахаюрт(буряты скорее всего переводят как захаюрта-крайняя юрта-хотя не уверен ибо они и язык свой не знают уже)возле Елююхонуу-арыы или Ильхонуу.Котокель переводят и рассказывают типа что тунгусское земля ягеля или травы какой-то(чушь полная!)У них все речки и речки заканчиваются на кан,чан,гонам,тат-якутат(земля якутов).Кстати:там есть южнее Бодойбо и рядом почти с Байкалом две речки среди тайги:Саха Юрэ5э и второе рядом(забыл название ибо трудное,незапоминающееся на букву К.)Так вот:по-моему разумению Котокельэто якутское Хоту Кюель,рядом деревенька чалдонская(метисов говорящих на русском и считающих себя русскими.Посмотрел в интернете и понял что буряты как и русские пришли на побережье Баайкюеля совсем недавно и поэтому тшательно скрывают все названия и даже исторические памятники древности уничтожают или преображают до неузнавемости
Крио, хе хе, как будто сам так не пишет! С кем сведешься с того и наберешься, и.диот! Значит сам признаешься, что когда писеш. х.уй во рту держишь, сосешь короче, ха ха хаааАА! Будем знать.
Да, как я писал, очень высока вероятность того, что могила ЧХ имеется в Якутии. Крио это знаешь, можешь привести еще раз мои аргументы, а мне у же лень приводить, надоело!
Уха-ха-ха! Так и знал, что Могулка опять попадётся на крючок, как глупый карасик!
Могул! Почему ты сразу решил, что я имею в виду, что у тебя "х.уй " во рту?
Мало ли всяких штук, называемых тремя буквами?
Например, РИС.
Или МАК.
Либо ЛУК (ну, репчатый который, тот лук, из коего стрелами стреляют, у тебя во рту не поместится, и не пытайся даже, хе-хе).
Или СЫР.
Может, я имею в виду, что у тебя СЫР во рту находится? Ну, ха-ха, как у вороны в клюве!
А ты сразу - "х.уй" заподозрил у ся в пасти, абиделся ещё. Что на уме, то и на языке у тебя, Могул.
Вот о чём ты мечтаешь и день, и ночь, ха-ха!
P.S. Коварство моё не знает пределов, да.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ee1228db-2f44-4f84-8b71-f93660ffba97>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4162206", "date": "2018-12-16T12:36:31Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376827727.65/warc/CC-MAIN-20181216121406-20181216143406-00151.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9038572311401367, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9038572311401367, \"rus_Cyrl_score\": 0.08899813890457153}"}
|
Сунтаар улууһун олоҥхоһуттарыгар, олоҥхону уһуйааччыларыгар быйылгыттан саҕалаан улахан анал ааттар иҥэриллэр буолуохтара.
edersaas.ru
Ол курдук «Сунтаар улууһун кылаан олоҥхоһута» анал аат үс сылга биирдэ Сунтаар аатын ааттатар, олоҥхону бүттүүн толорон элбэх ситиһиилээх толорооччуга иҥэриллиэҕэ. «Сунтаар улууһун олоҥхоҕо бастыҥ уһуйааччы» аат элбэх оҕону, улахан дьону олоҥхоҕо уһуйан кэккэ китиһиилэммит дьоҥҥо иҥэриллиэҕэ. Оттон «Олоҥхону айааччы» анал аат олоҥхону суруйан холонооччуларга кинигэ таһааралларыгар кыах бэриллэр буолуоҕа.
2017 сылга Олоҥхо түмсүүтэ саҥардыллан араас хабааннаах үлэни ыытта. Үлэ киһитин уруйдуур Сунтаар уйгулаах ыһыаҕар “Олоҥхо — айыы сиэрин түстүүр улуу күүс” улуустааҕы олоҥхону толорооччулар күрэхтэригэр 80 киһи кыттыыны ылан 18 олоҥхо толорулунна. Ол түмүгэр, “Бастыҥ олоҕурбут ньыманан олоҥхону толорооччу” ааты улахан дьоҥҥо Макарова Изабелла Ивановна (Элгээйи), оҕолорго Күндэ аатынан Кутана орто оскуолатын 3 кылааһын үөрэнээччилэрин бөлөҕө (сал. Афанасьева М.П.), “Бастыҥ олоҥхо сүрүн геройдарын тойугун толорооччу” ааты улахан дьоҥҥо Егорова Мария Ивановна, оҕолорго Бордоҥтон Сергей Яковлев (сал Петрова Л.Г), “Бастыҥ театрализованнай көрдөрүүнэн” Сунтаардааҕы “Ньургуһун” уһуйаан (сал Алексеева Т.А.) ааттаммыта.
Бүлүүгэ тэриллибит өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕар “Олоҥхо оһуора” тэрилтэ салайааччыларын бөлөҕө “Олоҥхо түһүлгэтин бастыҥ толорооччулара” үрдүк ааты ылбыта. Ону тэҥэ Айсен Федоров бу ыһыахха уонна Ыччат ыһыаҕар “Кылаан олоҥхоһут” аатын ылан улахан ситиһиилэммиппит.
Капиталина Сергеева салайааччылаах “Аптаах холбуйачаан” диэн куукула тыйаатырын устуудьуйата олоҥхо туруоран “Синяя птица” уонна “Бриллиантовые нотки” күрэхтэһиилэргэ ситиһиилэнэн Москуба куоракка “Солнце в детских лошадок” диэн аан дойдутааҕы күрэххэ 1 истиэпэннээх лауреат үрдүк аатын ылбыта. Капиталина Михайловна бэйэтэ технология учуутала буолан кылаас салайааччытын Саргылана Иванованы кытта куукулалары папье-машенан оҥорон оҕолору олоҥхо кэрэ эйгэтигэр уһуйаллар.
Олоҥхо уон сыллаах иккис эргиирин уонна олоҥхо күннэрин көрсө Олоҥхо ассоциациятын Сунтаардааҕы салаатын саҥа састааба олохтонно. Салайааччыннан улуус култууратын салалтатын салайааччыта Мария Кобельянова талылынна. Ону кытта хас биирдии нэһилиэккэ, эйгэҕэ эппиэтинэстээхтэр баар буоллулар. Бу эйгэҕэ үлэлииргэ биһиэхэ сүрүн күүс киһинэн Никандр Тимофеев буолар. Кутана нэһилиэгэр 300 киһилээх Муҥха олоҥхото тэрилиннэ, саха балаҕаныгар Изабелла Макарова, Туяра Алексеева, Айсен Федоров уонна Кутана оскуолатын оҕолоро (сал. Афанасьева М.П.) түөрт уон киһиэхэ олоҥхо иһитиннэрдилэр. Салгыы “Ньургуһун” оҕо уһуйаанын иитиллээччилэрэ, 3№дээх орто оскуола үөрэнээччилэрэ, “Кэскил” реабилитационнай киин, “Оҕо дьоҕурун сайыннарар киин”, Коррекционнай оскуола-интэринээт иитиллээччилэрэ кыттыылаах олоҥхо толордулар, хомус, остуол оонньуулара ыытылынна. Сунтаар нэһилиэгин библиотекатын үлэһиттэрэ Светлана Дмитриевна Иванова баайбыт олоҥхо персонажтарынан куукуланан туруоруу көрдөрдүлэр. Никандр Тимофеев анал олоҥхо уһуйаанын уонна олоҥхо туһунан кэскиллээх кэпсэтиилэри тэрийдэ. Бу кэннэ улуус ааттаах-суоллаах олоҥхону толорооччулара А.Федоров, И.Макарова, Т.Алексеева уонна Н.П.Тимофеев салайааччылаах тэрилтэ салайааччыларын “Олоҥхо оһуора“ бөлөх Иван Алексеев “Хатан Эрбийэ” олоҥхотун бар дьоҥҥо иһитиннэрдилэр. Олоҥхо төрүт култууратын киинин фольклорга исписэлииһэ Туяра Алексеева улуус оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолоругар, иитээччилэригэр фольклор төрүт ырыатыгар-тойугар, олоҥхону үөрэтиигэ үс күннээх үөрэх ыыппыта, манна 50 иитээччи кытынна. Быйыл иккис сылын ыытыллар “Норуот уус-уран айымньытын олоҥхону сөргүтүү” бырайыагынан Дьаархан нэһилиэгин саха балаҕаныгар олоҥхону истэр эйгэни тэрийии ыытылынна. “Бичик” уһуйаан иитиллээччилэрин уонна 1 кылаас оҕолорун олоҥхону толорууларын истэн баран сүбэ-ама биэрдэ. И.Макарова “Айыы Дьураҕастай Бухатыыр” С.Васильев олоҥхоттон быһа тардан иһитиннэрбитэ. Оскуола оҕолоругар Олоҥхо тиэмэтигэр уруһуйга, уус-уран оҥоһуктарга быыстапка-күрэххэ 68 оҕо кыттыыны ылбыта. Олоҥхо күннэрин түмүгэр иккис сылын ыытыллар “Удьуор утума“ бырайыагынан Андреев Гаврил Алексеевич — Бортунуой Хабырылла талааннаах олоҥхоһут удьуордарын, утумнарын – сиэннэрин, хос сиэннэрин кыттыылаах улахан кэнсиэр ыытылынна. Манна олоҥхо-тойук куттаах сиэннэрэ Т.Алексеева, А.Яковлева-Алексеева, суруналыыс Гаврил Андреев, Е.Данилова, ырыа куттаах Мааппыс кыргыттара В.Архангельская,З.Колесова, Н.Фефелова кытыннылар. “Саха” НКИК каналыгар “Эфиргэ ыччат олоҥхолуур” биэриигэ Айсен Федоров “Кыыс Дэбилийэ” олоҥхоттон быһа тардан иһитиннэрбитэ. Элгээйи нэһилиэгэр доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго “Кыраһа” хоһоон, олоҥхо ааҕыытыгар бастакы кустовой күрэххэ 30 оҕо кытынна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Захар Ильич Саввинов 80 сааһыгар аналлаах “Олоҥхолуу сэһэн киэһэтэ” ыытыллыбыта. Күүкэй нэһилиэгэр А.Амбросьев “Оҕо Тулаайах” олоҥхотун 90 киһи бөлөҕүнэн толордо. Сиэйэ нэһилиэгэр “Радуга” уһуйаан (сал. Марина Хомподоева) саха балаҕаныгар улахан бөлөх 18 оҕото П.Решетников “Күн Күндүлү Бухатыыр” олоҥхотун ааҕыыларын видеоустуу оҥордулар, орто бөлөх 14 оҕото С.Васильев “Эрчимэн Бэргэн” олоҥхоттон быһа тардан көрдөрдүлэр, оттон кыра бөлөх 10 оҕото “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо геройдарын көстүүмнэрин кэтэн дьон сүргэтин көтөхтүлэр.
Бу сылга С.А.Зверев – Кыыл Уолун аатынан ыытыллар “Олоҥхо дойдутун оһуордаах оонньуута” айар күрэх нэһилиэгинэн буолбакка биирдиилээн толорооччуларга болҕомто ууруллуоҕа. Олунньу 13 уонна 15 күннэригэр үгэ, чабырҕах, кулун тутар 13-15 күннэригэр олоҥхо, муус устар 5-6 күннэригэр оһуокай, ыам ыйын 22 күнүгэр норуот ырыата, олоҥхону айан суруйуу күрэҕэ алтынньыга диэри тэриллэр, алтынньы 4 уонна 18 күннэригэр тойук, сэтинньи 21 күнүгэр хомус күрэхтэрэ ыытыллыахтара.
Олоҥхону толорууга сүрүннээн Сунтаар олоҥхолоро толоруллуохтара, ол курдук Култуура салалтатыгар бу күн түмүгүнэн 10 олоҥхо элетроннай көрүҥнэрэ баар буолла:
- А.П.Амбросьев — Тойуктаах Омуруоска «Оҕо Тулаайах бухатыыр»
- И.А.Алексеев “Хатан Эрбийэ Бухатыыр”
- П.Игнатьев “Кулан Кыыртай Бухатыыр”
- Е.Г.Евсеев – Сындыыс “Оҕо Туйгун”
- Н.И.Сафонов-Дьырылы “Чаҕылытта Бэргэн”
- С.А.Зверев — Кыыл Уола “Кулан Кугас аттаах Куллустай Бэргэн” олоҥхотун матыыбынан Г.Р.Кардашевскай либреттота
- С.С.Афанасьев — Ырыа Сиэнчэ “Одун Чуураа” (кылгатыллыбыта).
- В.Д.Данилов — Бэһэлэйдээх Болуодьа “Бүдүрүйэри билбэтэх бороҥ тураҕас аттаах Батыйа Бэрт Бухатыыр”
- Акуча Титова “Маҥан дьоруо аттаах Маанылаана Кыыс Бухатыыр”
- Галина Иванова — Айтыына “Эрэли Бухатыыр”
Сунтаарбыт дьоно олоҥхо дойдутун оҕолоро буоламмыт олоҥхону ааҕыаҕыҥ, тылбытын сайыннарыаҕыҥ, өйбүтүн-санаабытын сахалыы тыынныаҕыҥ, олоҥхону олоҥхолоон уруйдуоҕуҥ!
Мария КОБЕЛЬЯНОВА — ТУСКУЛААНА
Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:641a1b00-9926-442f-aea9-ffcc1b5bcc15>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://www.edersaas.ru/olo-honu/", "date": "2018-12-14T17:15:57Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376826145.69/warc/CC-MAIN-20181214162826-20181214184826-00500.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Ытыктабыллаах Ньурба улууһун олохтоохторо, ыалдьыттара уонна күндү биир идэлээхтэрбит!
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэххэ уонна наукаҕа министиэристибэтин уонна тус бэйэм ааппыттан эhигини былыргы үйэлэр мындааларыгар, ааспыт үйэлэр арҕахтарыгар үөскээбит Үрүҥ Тунах Ыһыах үөрүүлээх күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин!
Сахабыт сирин чулуу суруйааччыта Күннүк Уурастыырап «ыhыах – саха норуотун уруккутун биhирэмнээх үчүгэй үгэhэ, кини бүгүҥҥүтэ уонна сарсыҥҥы кэлэр кэскилэ барыта холбоhон түмүллүбүт үтүө үгэhэ», диэн эппитин бэлиэтээн туран биьиги дойдубут, Өрөспүүбүлүкэбит, биьиги кэнчээри ыччаппыт, оҕолорбут инникилэрэ эhиги эрэллээх илиигитигэр буоларын итэҕэйэрбитин, инникигэ сайдыылаах көдьүүстээх үлэ толору ис хоhоонун уонна саҥа билиини, арыйыыны инникитин да аҕалыа, саҥа саҕахтары арыйыа диэн эрэлбитин тириэрдэбин! Дойдубутугар оҕону, кэнчээри ыччаппытын иитэргэ-үөрэтэргэ киирбит уонна киирэр уларыйыылар ис хоhоонноро, ирдэнэр усулуобуйалара, оҕону иитии формалара – барыта үүнэр көлүөнэбит киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бары өттүнэн сайдыылаах буолалларыгар туhуланаллар, ол аата биһиги дойдубут ситиhиилээх инникитин түстүүллэрин бэлиэтиибин.
Бу үөрүүлээх күнү уруйдаан көрсөөрy туран, күннээҕи үлэҕитинэн, үтүө дьыалаҕытынан, амарах санааҕытынан, тулхадыйбат дьулуургутунан дойдубут, Өрөспүүбүлүкэбит үөрэхтээһинэ сайдыытыгар киллэрсэр кылааккыт иhин махтанабын. Инникитин өссө сомоҕолоhон, туруулаhан, сайдыы туhугар бары биир киhи курдук үлэлиэҕин, үүнүөххэ-сайдыахха диэн барыгытын ыҥырабын!
Бу үүммүт самаан сайын барыгытыгар уйгуну-быйаҥы, күргүөмнээх — күүстээх, түмүктээх үлэни, үгүс үөрүүлээх түгэни тосхойдун! Барыгытыгар чэгиэн доруобуйаны, дьолу-соргуну, иллээх-эйэлээх, бигэ туруктаах олоҕу баҕарабын!
Министр В.А. Егоров
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:6a99ae21-1626-4b82-93a8-6f95210e539b>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://uuonyurba.ru/?p=10450", "date": "2018-12-17T10:04:19Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376828501.85/warc/CC-MAIN-20181217091227-20181217113227-00007.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Бала5ан ыйын 1 кунугэр былааннаммыт
Билии кунун торжественнай линейката 11 чаастан са5аланна. Бырааьынньыктаа5ы линейка5а нэьилиэк баьылыга
Назаров Меркурий Николаевич уонна нэьилиэк депутаттара ыалдьыттаатылар.
О5олорго, учууталларга уонна тороппуттэргэ э5эрдэ тылларын эттилэр.
Быйылгы
уорэх дьылыгар 11 кылаас комплега баар. 1 кылааска 12 о5о киирдэ. Торжественнай линейканы 11 кылаас коллектива
эппиэтинэстээх соругун толордо.
Торжественнай
линейка кэнниттэн хас биирдии кылааска «День правовых знаний» диэн темалаах кылаас чаастара ыытылыннылар.
Хас биирдии кылаас чааьын былаана оскуола
администрациятынан бигэргитилиннилэр. Кылаас салайааччылара кылаас чаастарыгар
бэлэмнэммиттэр. О5олор хапс биирдии кылааска ыытыллыбыт тема5а санааларны
уллэьиннилэр, этиилэри киллэрдилэр, элбэххэ уорэннилэр.
Киэьэ
6 чаастан Билии кунэ сынньалан киэьэтинэн тумуктэннэ.
Директоры иитэр улэ5э солбуйааччы -
Семенова А.Н.
01.09.2010 с.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:94b67b6b-60f6-426c-8203-d58408d230de>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://chukarsch.ucoz.ru/news/bilii_kunun_byraaynnygyn_otchuota/2010-09-30-100", "date": "2018-12-09T20:06:28Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823009.19/warc/CC-MAIN-20181209185547-20181209211547-00387.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008463859558, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008463859558}"}
|
Уруулар ааттара
Уруулар ааттара
Улахан дьиэ кэргэн — элбэх оҕолоох, элбэх киһилээх (член семьи) ыал.
Кыра дьиэ кэргэн — аҕыйах оҕолоох, киһилээх ыал.
Аҥаардас дьиэ кэргэн — ийэлээх эбэтэр аҕалаах эрэ хаалбыт дьиэ кэргэн, нууччалыыта «неполная семья».
Эһэнэн уруу — эһэ өттүнэн уруулар.
Эбэнэн уруу — эбэ өттүнэн уруулар.
Абаҕа эһэ, убай эһэ — эһэни кытта бииргэ төрөөбүт кырдьаҕас оҕонньор.
Эһэнэн эдьиий — эһэттэн даҕаны аҕа саастаах дьахтар.
Эбэнэн эдьиий — эбэтээҕэр аҕа саастаах дьахтар.
Эдьиий эбэ — эбэҕэ аҕаһа эбэтэр балта.
Хос эһэ — иккис үйэ эһэтэ, эһэ эһэтэ (прадедушка).
Хос эбэ — иккис үйэ эбэтэ, эбэ эбэтэ (прабабушка).
Хос хос эһэ — үһүс үйэ эһэтэ, эһэ эһэтин эһэтэ (прапрадедушка).
Хос хос эбэ — үһүс үйэ эбэтэ, эбэ эбэтин эбэтэ (прапрабабушка).
Үһүс үйэ, үһүс сүһүөх дьон — хос эһэ, хос эбэ дьоно.
Төрдүс үйэ, төрдүс сүһүөх дьон — хос-хос эһэ, хос-хос эбэ дьоно.
Убай, убайдар — аҕа эбэтэр ийэ өттүнэн саастарынан аҕа, кырдьаҕас, кинилэрдиин инилии эр дьон.
Сороҕор манна таайдары эмиэ киллэрэллэр. Сороҕор көннөрү кэпсэтиигэ, күннээҕи бодоруһууга аҕа саастаах туора киһини даҕаны ытыктаан эмиэ этээччилэр.
Улахан убай — убайдартан сааһынан улаханнара, аҕалара, кырдьаҕастара.
Орто убай — аҕа уонна ийэ инилэриттэн, бииргэ төрөөбүттэриттэн сааһынан ортокулара.
Кыра убай — убайдартан сааһынан балыстара, кыралара, эдэрдэрэ.
Иитиэх убай — бииргэ төрөөбүт быраатын эбэтэр эдьиийин, балтын оҕотун бэйэтигэр ылан ииппит, киһи-хара гыммыт киһи.
Бырааттыылар, ини-биилэр — бииргэ төрөөбүт уолаттар, эр дьоннор.
Быраат эбэтэр ини эбэтэр бэйэ ини, эт-хаан ини, эбэтэр сурус, сурдьу — бииргэ төрөөбүт балыс саастаах уол, эр киһи.
Убай, эбэтэр Бии, эбэтэр бэйэ бии, эбэтэр эт-хаан бии — бииргэ төрөөбүт биир хааннаах, биир төрүттээх хаан-урууттан аҕа саастаах уол, эр киһи.
Улахан бии — хас даҕаны биилэртэн сааһынан саамай аҕалара, улаханнара.
Орто бии — эмиэ биилэртэн сааһынан ортокулара.
Кыра бии — биилэртэн саамай сааһынан эдэрдэрэ.
Эдьиий, аҕас, эдьиийдэр, аҕастар — бу судургута суох өйдөбүл.
1) аҕа уонна ийэ өттүлэриттэн көрүүгэ чугас уруу дьахталлартан саастааҕа; 2) төрөөбүт аҕаттан сааһьгнан аҕа саастаах эбэтэр, төттөрүтүн, ийэтээҕэр эмиэ аҕа саастаах дьахтар; 3) бииргэ төрөөбүттэртэн саастаахтара; 4) бу кини туһунан кэпсээччигэ (аҕа оҕотугар, ийэ оҕотугар) сыһыаннаах ол аҕа, ол ийэ балыстара эмиэ, биллэн турар, эдьиийдэр буолан хаалаллар; 5) күннээҕи кэпсэтиһиигэ убаастааһыны көрдөрөн аҕа саастаах туор, уруу-аймах буолбатах дьахтары этиэххэ эмиэ сөп.
Абаҕа эдьиий, аҕас — аҕа биитин кыыһа кэпсээччиттэн аҕа саастаах.
Абаҕа балыс — аҕа биитин кыыһа, балыс саастаах.
Эдьиийинэн уруу — эдьиий өттүнэн уруу буолбуттар уопсай ааттара.
Эт-хаан аҕас, эдьиий — бииргэ төрөөбүт кэпсээччиттэн аҕа саастаах кыыс, дьахтар.
Улахан эдьиий, улахан арс — эдьиийдэртэн, аҕастатан сааһынан аҕалара, кырдьаҕастара.
Орто эдьиий, орто аҕас — эдьиийдэртэн, аҕастартан сааһынан ортокулара.
Кыра эдьиий, кыра аҕас — эдьиийдэртэн, аҕастартан сааһьгнан саамай балыстара, кыралара, эдэрдэрэ.
Иитиэх эдьиий — бииргэ төрөөбүттэриттэн эбэтэр чугас урууларыттан оҕону бэйэтигэр ылан иитэр, ииппит-улаатыннарбыт, киһи гыммыт эдьиий.
Балыс уруу — кэпсээччиттэн сааһынан эдэр кыыс (дьахтар) эбэтэр бэйэтэ туспа дьиэ кэргэн буолбутугар урууларын уопсай аата.
Балтынан уруу — балыстан сиэттэрэн үөскүүр уруулар.
Эт-хаан балыс — бииргэ төрөөбүт кэпсээччиттэн сааһынан балыс кыыс, дьахтар.
Балыс — бииргэ төрөөбүт кыргыттартан, дьахталлартан сааһынан кыралара, эдэрдэрэ.
Улахан балыс — балыстартан аҕа саастаахтара, кырдьаҕастара.
Орто балыс — хас даҕаны балыстартан сааһынан ортокулара.
Кыра балыс — эмиэ хас даҕаны балыстартан сааһынан саамай кыралара, эдэрдэрэ.
Аҕас-балыс — бииргэ төрөөбүт кыргыттартан эбэтэр дьахталлартан биирдэрэ биирдэриттэн сааһынан аҕа, оттон иккиһэ, төттөрүтүн сааһынан балыс, эдэр. Сорох сирдэргэ бииргэ төрөөбүт дьоҥҥо сыһыаннаан дьуорту аҕас эбэтэр дьуорту балыс диэн эмиэ этэллэр.
Бии — бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаахтара киһи. Сороҕор дьуорту бии, дьуорту ини диэн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах киһи эбэтэр балыс саастаах киһи.
Ини-бии, ини-биилэр — бииргэ төрөөбүт уолаттар, игирэттэн атыттар. Онтон биирдэһэ сааһынан аҕата сэрэйиллэр уонна бии дэнэр.
Ини, кыра ини — бииргэ төрөөбүт уолаттартан балыс саастааҕа, инилэртэн балыһа.
Ини уруу, ини өттүнэн уруу — бииргэ төрөөбүт уол туспа баран ыал буоллаҕына кини өттүнэн урууну көрдөрөр уопсай өйдөбүл.
Кыра бии — бии буолбуттартан сааһынан кыралара, балыстара.
Сиэн, сиэннэр — аҕа, ийэ оҕолорун (ол аата күтүөт дуу, кийиит дуу буолбутта-рыттан) оҕолоро. Кинилэр үһүс ийэ, үһүс көлүөнэ дьон. Сиэн киһиэхэ аҕатынан уонна ийэтин аҕалара эһэнэн ааттаналлар, онтон кинилэр ийэлэрэ — эбэ. Эһэ бииргэ төрөөбүтэ эмиэ эһэ, хос эһэ, эбэ бииргэ төрөөбүтэ эбэ, хос эбэ буолаллар. Манна өссө эбии өйдөбүллэр үөскүүллэр: аҕа өттүнэн эһэни убай эһэ, абаҕа эһэ дэнэр, ийэ өттүнэн эһэни таай эһэ, эдьиий эбэ дэнэр.
Сиэн уруу — сиэннэринэн сибээстээн уруулары холбоон уопсайынан этэллэр.
Сиэнниилэр, сиэннии буолуу — уруурҕаһар сиэннэр хардарыта сыһыаҥҥа киириилэрэ.
Сиэн күтүө, күтүөт — сиэн кыыска кэргэнэ, эр буолбут киһи.
Сиэн кийиит — сиэн уолга кэргэнэ, ойох буолбут дьахтар.
Сиэн саҥас — сиэн уолга кэргэнэ, саҥарааччы киһиттэн аҕа саастааҕа.
Сиэн бии — сиэннэртэн сааһынан аҕа, улахан уол, эр киһи.
Сиэн ини — сиэннэртэн сааһынан балыс, кыра уол, эр киһи.
Сиэн аҕас — хас даҕаны сиэннэртэн аҕа саастаах кыыс, дьахтар.
Сиэн балыс — эмиэ итинник эрээри балыс саастаах кыыс, дьахтар.
Биллэх, биллэхтиилэр, биллэхтии буолуу, бэйэ биллэхтэр — эр киһи кэргэнин бииргэ төрөөбүт балтын дуу, эдьиийин дуу кэргэн ылбыт атын киһи. Эдьиийдии-балыстыы дьахталлары кэргэннэммит дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр биллэхтиилэр, биллэхтии буолбуттар.
Улахан биллэх — биллэхтэртэн, биллэхтиилэртэн аҕа саастаах.
Орто биллэх — кинилэртэн сааһынан ортокулара.
Кыра биллэх — кинилэртэн саамай эдэр саастаах.
Бэргэн - Бииргэ төрөөбүт уолаттар ойохторо: бэргэн - бии ойоҕо; бадьа - ини ойоҕо.
Түҥүр, түҥүрдэр, түҥүртэр — күтүөт уонна кийиит өттүттэн эр киһи уруу.
Түҥүрдүү буолуу, түҥүрдүүлэр — түҥүрдэр уруурҕаһан хардарыта сыһыаннара.
Истиҥ түҥүр, чугас түҥүр — күтүөт дуу, кийиит дуу бииргэ төрөөбүттэриттэн эр киһи өттө.
Убай түҥүр — күтүөт дуу, кийиит дуу аҕатын эбэтэр ийэтин кытта бииргэ төрөөбүт эр киһи.
Улахан, кырдьаҕас түҥүр — күтүөт уонна кийиит иккиэннэрин аҕаларыттан кырдьаҕаһа, саастааҕа.
Орто түҥүр, кыра түҥүр — хас даҕаны күтүөт уонна хас даҕаны кийиит баар буолар түбэлтэлэригэр тупуллар өйдөбүл.
Түҥүр оҕо — күтүөтү эбэтэр кийиити кытта бииргэ төрөөбүт уол.
Ходоҕой, ходоҕойдор — күтүөтүнэн дуу, кийиитинэн дуу сибээстээн уруу-аймах буолбут дьахтар.
Ходоҕойдуу буолуу, ходоҕойдуулар — ходоҕойдор хардарыта уруурҕаһар сыһыаннара.
Истиҥ ходоҕой, чугас ходоҕой — күтүөтү дуу, кийиити дуу кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар.
Кырдьаҕас, улахан ходоҕой — күтүөт уонна кийиит ийэлэриттэн аҕа саастаах.
Эдьиий ходоҕой — күтүөт дуу, кийиит дуу аҕатын эбэтэр ийэтин кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар.
Улахан, кырдьаҕас ходоҕой, орто ходоҕой, кыра ходоҕой диэн эмиэ араартааһын кэриэтэ өйдөнүөхтээхтэр.
Ходоҕой оҕо — күтүөт уонна кийиит өттүттэн кыыс.
Игирэ, игирэлии оҕолор — биир кэмҥэ бииргэ төрөөбүттэр. Игирэ аҕа — икки кыыстан күн сирин бастакынан көрбүтэ, игирэ балыһа — киниттэн арыый да хойутаабыта, игирэ биитэ — икки уолтан бастакылаан төрөөбүтэ, игирэ инитэ — киниттэн хойутаабыта.
Уу игирэлэр — бэйэ-бэйэлэригэр тиэрэ бырах, умса бырах, үүт-үкчү маарыннаһар игирэлэр.
Бадьа — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэнэ.
Бадьа балыс — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэниттэн балыс саастаах дьахтар.
Бадьа эдьиий — күтүөт бииргэ төрөөбүт киһитин кэргэниттэн аҕа саастаах дьахтар.
Бадьа уруу, бадьалар — күтүөт бииргэ төрөөбүтүн кэргэнин өттүттэн аймахтар.
Киирии, кииринньэҥ эһэ — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕата.
Киирии, кииринньэҥ эбэ — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу ийэтэ.
Киирии, кииринньэҥ аҕас, эдьиий — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕа саастаах кыыһа, дьахтара.
Киирии, кииринньэҥ бии — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу аҕа саастаах уола, эр киһитэ.
Киирии, кииринньэҥ ини — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу балыс саастаах уола, эр киһитэ.
Киирии, кииринньэҥ оҕо — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу оҕото. Кинини сороҕор батыһыннарыы, батыһынньаҥ оҕо диэччилэр.
Киирии, кииринньэҥ уруу — киирии аҕа дуу, киирии ийэ дуу өттүттэн уруулар.
Туһаныллыбыт сир[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Б.Н.Попов «Ыал быһаарыылаах тылдьыта» (Саха сирэ» хаһыат, 03.10.2002 с).
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:72688935-c73c-46a6-96d3-f079cb67d6dc>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0", "date": "2018-12-12T00:51:53Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823710.44/warc/CC-MAIN-20181212000955-20181212022455-00229.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 12, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Өлөөн уола Айыысхан Алексеев «Кыым» хаһыакка дөрүн-дөрүн тахсааччы, баҕар, өйдүүргүт буолуо. Экология, саха тылын дьылҕата, ыччат түмсүүтүн тэрийии, технология сайдыыта, ускуустубаннай өй диэн тиэмэлэргэ сурулла сылдьыбыттаах. Көрөрбүт курдук, билиҥҥи олоххо тирээн туран кыһалҕаларга туора турбат ыччат. Айыысханы уруккуттан билэр киһим. Олус сэмэй буолан, «дэгиттэр» диэн ааттаабыппын дарбаппыт дии саныаҕа. Ол да буоллар, кини тиэхиньикэттэн саҕалаан айар үлэҕэ тиийэ талааннаах. «Барытын хайдах кыайаҕын?» диэн ыйыттаххына, «киһи бэйэтин кытары өр үлэлээтэҕинэ, тугу барытын кыайыахтаах» диэн хоруйдааччы. Аны бу бассаап, Интэриниэт араас ситиминэн, «саха учуонайа 3D принтеринэн илии быратыаһын оҥорон босхо бэлэхтээтэ» диэн сонун тарҕана сылдьар. Туора турбакка, уолбутун ыҥыран сэһэргэстибит.
—Ханна үлэлиигиний?
—Бэйэм биолог үөрэхтээхпин. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпиттэн электрониканан, роботтарынан үлүһүйэрим. Биолог үөрэҕин бүтэрэн баран, базальт собуотугар үлэлээбитим. Үлэтэ үксэ тиэхиньикэни кытары ситимнээҕэ, ол кэннэ техническэй билим эйгэтигэр интэриэстээхпин өссө биирдэ бигэргэппитим. Билигин доҕотторум, уолаттар сүүрэн-көтөн арыйбыт, бэйэлэрин күүстэринэн үүннэрэн таһаарбыт бырайыактарыгар «Алтан» IT-оскуолаҕа үлэлиибин. Манна оҕолору робот тиэхиньикэтигэр, көмпүүтэр бырагырааматын суруйарга үөрэтэллэр. Билиҥҥи кэм көмпүүтэри кытары ыкса ситимнээх буолла, ону баһылаабыт киһи үлэ булара даҕаны чэпчэки. Ол иһин төрөппүттэр сэҥээрэллэр, оҕолорун «Алтан» IT-оскуолаҕа биэрэ сатыыллар. Онтон ити илии быратыаһа үлэм таһынан, көҥүл бырайыак буолар.
—Барыта хайдах саҕаламмытай?
2014 сыллаахха илии быратыаһын (кэмиэрчэскэй) оҥоро сатаабыппыт. Ол-бу граҥҥа соччо киирсибэтэхпит, 3D принтеринэн бэчээттэммит быратыас кэмиэрсийэ эйгэтигэр күрэстэһэр кыаҕа суох. Ол иһин бырайыакпыт «тоҥон» турбута, ол эрээри бырахпатахпыт. Онтон былырыын ахсынньы ыйга видеороликтары көрө олордум. Онно омук дьоно илиитэ суох оҕоҕо илии быратыаһын оҥоро сылдьалларын көрбүтүм. Эбии информация булаары, интэриниэт хаһа олорон дьоппуон бырайыагын булбутум. Кини инструкциятын аһаҕастык быһаарар, саайка угар эбит. Бу үлэни нууччалыы тылбаастаан саайка угуо этибит, оччоҕо Арассыыйа матырыйаалларын туһанан, бэйэбит оҥоруохтаахпыт.Урукку идиэйэбитин субу курдук тилиннэриэхпитин, олоххо киллэриэхпитин сөп дии санаан, бөлөх арыйбытым. Онно баҕа өттүнэн үлэлээччилэр киирбиттэрэ. Маҥнай бөлөххө син элбэх этибит. Ким баҕалаах, ким тугу сатыырынан үлэлэһиэн сөп диэн идиэйэлээҕэ. Мээнэ кэлэн олордоххуна да көҥүлэ, хамаанда сүргэтин көтөҕөн. Хас да киһиттэн сыыйыллан, син биир көхтөөх, үлэлиир баҕалаах дьон төрдүө эрэ буолан хаалбыппыт. Мин 3D мадьыал оҥорорго, электроникаҕа, бырагыраама суруйууга, быратыаһы хомуйууга үлэлээбитим. Уҥа илиим – Архипова Лена. Кини хамаанданы мунньар, бириэмэ болдьуур, үлэбит тэтимин хонтуруоллуур этэ. Аангылыйа тылын эндэппэккэ билэр буолан, били, биһиэхэ идиэйэ укпут дьоппуоннары кытары ситимнэһэрэ. Дьоппуон киһитэ биһиги идиэйэбитин сэҥээрбитэ, сүбэ-ама биэрэрэ. Дьиҥэ, кини бырайыага аһаҕас этэ эрээри, син биир ыйытар-билэр ордук. Үһүс киһибит Матаннанова Аня саайты бэрийэ сылдьар. 4-с киһибит быратыаһы кэтэн көрбүт кыыс – Ньургуйаана Попова.
—Быратыас илии тугу сатыырый?
—Бу илии өссө даҕаны оҥоһуллара-эбиллэрэ, салгыы сайдара элбэх, онон сиикэй соҕус. Матырыйаала былаастык, ол иһин кэбирэх. Матырыйаалын тупсарар, уларытар курдук толкуйдуохпутун наада. 1,5 киилэҕэ диэри ыараханы көтөҕөр кыахтаах, быһатын эттэххэ, базовай ньымалары толорор. Дьоппуоннар бырайыактарыттан уратыта, тойон эрбэҕин кыччатан биэрэн, Ньургуйаана илиитигэр сөп түбэһиннэрэ сатаабыппыт. Бу илии быратыаһын хайдах оҥоһуллар-хомуллар ньыматын суруйан, саайка киллэриэхтээхпит, оччоҕо ким баҕарар ону тутуһан, бэйэтэ оҥостуон сөп. Ити баар бырайыагы нууччалыы тылбаастаан, Арассыыйа иһигэр өйдөнөр оҥоруохтаахпыт.
—Хас бырайыактааххыный?
Уопсайа отучча. Бары араас таһымҥа сылдьаллар. Холобур, биир бырайыак идиэйэ курдук, атына тоҥоруллан турар. Арай бу илии быратыаһын холбоон туран, 4 бырайыагым үлэлии турар. Ордук кэмиэрчэскэй бырайыакпыт – «РобоХаус» («Умный Дом»), иккис – «Алтан» оскуола иһинэн робоконструктор оҥоһуута. Уонна бүтэһик бырайыак билимҥэ сыһыаннаах – нейро-көмпүүтэр. Нейро-көмпүүтэр туһунан быһаарар буоллахха, ускуустубаннай өйү кытары ситимнээх. Кэлин туох баар технология анал чиптээх буолуохтара. Олор ускуустубаннай өйү кытары үлэлиэхтэрэ. Киһи ньиэрбэтин систиэмэтин сканердаан түһэрэн ылан, көмпүүтэргэ угаҕын. Холобурдаан эттэххэ, миигин куоппуйалыахха сөп. Ол ускуустубаннай өйүнэн оҥоһуллубут игирэм туох да уратыта суох буолар, туох баар санааларым, ааспыт өйдөбүлүм – барыта киирэр. Арай тыыннаах киһиттэн атына диэн – көмпүүтэр. Көмпүүтэр буоларын быһыытынан, сылайбат, элбэх эниэргийэлээх, хайа эрэ хаачыстыбам күүскэ сайдыан сөп. Ол эрээри син биир киһи киһи курдук буолбат буоллаҕа. Киһи тириитин сенсора функцията, чувствота элбэх. Көмпүүтэр ону баһылыа дуо?
—Саха сиригэр ханнык бырайыак олохтоноро кэскиллээх буолуой?
—Ханнык баҕарар дьыала киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Итэҕэйэн, эрэнэн, таптаан туран ылсар буоллаххына табыллар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр базовай усулуобуйа баар. Килиимэппит төһө даҕаны тыйыс буоллар, аныгы кэскиллээх бырайыак олохтонор кыахтаах курдук көрөбүн. IT технологияҕа ылсан эрэллэр, бу кыаллар. Этэргэ дылы, көмпүүтэр уонна төбө эрэ наада. Матырыйаалы Интэриниэтинэн сакаастыахха сөп. Сорох дьон собуот тутан кыаллыбат бырайыактары олохтуу сатыыллар. Мин санаабар, аан дойду собуота Кытай баар. Онтон сакаастыыр да чэпчэки. Ол эрээри логистиката уустук. Холобур, Гонк Крнг курдук сиртэн мал сакаастаатаххына, 3 күнүнэн Арассыыйаҕа тиксэрэллэр. Аны ол кэннэ Арассыыйа бэйэтин иһигэр уонча күнү быһа тиэйиллэр. Москубаҕа тиийэн маҥнай таможняны ааһыан наада. Ол кэннэ Саха сиригэр кэлэрэ олоҥхолоох остуоруйа. Почтанан сакаастаатахха, тимир суолунан эҥин эргийэн, киһи уһуннук күүтэригэр тиийэр.
Саха сиригэр, национальнай-региональнай колориттаах «Саха чэй», «Көмүлүөк», о.д.а. бырайыактар олохтоммуттара олус үчүгэй. Билигин, глобализация үйэтигэр, туох эрэ уратылаах, чахчы, дьикти ыраас бородуукта тахсара наада.
Саха тылын көмпүүтэргэ?
– Айыысхан, технология эйгэтигэр ситиһиилэрдээххин. Ол үрдүнэн саха тылын дьылҕатын туһунан араас дискуссияҕа, тылы харыстыыр миитиннэргэ баар буолааччыгын, туора турбаккын.
– Айылҕаҕа «биоразнообразие» диэн өйдөбүл баар. Бу улахан суолталаах. Төһөнөн элбэх эгэлгэ баар да, соччонон экология систиэмэтэ тирэхтээх-туруктаах буолар. Тылга эмиэ оннук. Төһөнөн элбэх тыл, култуура баар да, соччонон ураты, баай, сэргэх санаа баар. Тыл сүтэн хаалбатын курдук, цифровизацияҕа көһүөххэ наада. Ол аата туох баар тыл базатын (кинигэттэн, көрдөрөр-иһитиннэрэр информациялартан, о.д.а.) көмпүүтэргэ киллэриэхтээхпит. Ол да буоллар, көмпүүтэр эрэ буолбакка, омуктан бэйэтиттэн тутулуктаах.
«Ыччат аныгы олоҕу кытары тэҥҥэ сайдыахтаах»
Ыччат, үөрэҕи баһылаа, сүрэҕэлдьиир диэни умун. Тиэхиньикэ өттүгэр үлэлиир кыахтаах ыччаттар, көмпүүтэр бырагырааматын билимин үөрэтиҥ. Хойутаатыбыт эҥин диэмэҥ. Мин бэйэм биолог эрэ буоллаҕым, ити эйгэҕэ хойут да киирдэрбин, син ымпыгын-чымпыгын биллим. Тохтоон хаалбаппын, билигин даҕаны күн ахсын үөрэнэбин. Кэлэр кэмнэр идэлэрэ барыта көмпүүтэри кытары ситимнээх буолуохтара. Идэлэр аҕыйыахтара. Холобур, экэнэмиистэр, аналитиктар, юристар күн-түүн аҕыйыы тураллар. Нотариус диэн төрүт суох буолуоҕа. Арай айар үлэлэр хаалыахтара. Ити уустук эйгэни көмпүүтэр кыайыа, идиэйэ төрөтөн таһаарыа дуо? Билигин бу ыйытыыларга хоруйдуур ыарахан.
Сардаҥа БОРИСОВА.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:67a6c52a-f9f4-4f33-935d-d05df27223f0>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/don/1433-degitter-talaannaakh-sakha-uola", "date": "2018-12-10T02:47:46Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823236.2/warc/CC-MAIN-20181210013115-20181210034615-00032.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Чарлз Дарвин
Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.
Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ. Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр.
1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.
Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4f23f21a-5f98-4ee0-9633-555e01ff60dd>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B7_%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD", "date": "2018-12-10T07:04:07Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823318.33/warc/CC-MAIN-20181210055518-20181210081018-00178.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 100, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Хайа бу Кэпсээлэр игнор дуу?
логин пароль биэрэн кэбис ээ, онно бэйэтэ уларытыа буолла5а номерын уонна парольун
amiranpopov, ээ диэ,оннук эбит
телефонцун атыстас
АЛЛОХАДЕНС, хайдах буоллуҥ,үс аккауннаахпын.Уонна хоһооннорум барыта тел. сылдьаллар.
АЛЛОХАДЕНС,
Бу Кэпсээҕэ биир да хоһоонньут хаалбатах дуу?
Ахсым_айан_аргыстаах, ЧП баара да кэнники көстүбэт буолбут.
нигатив, мин эмиэ көрбөтөх ыраатта.Хотя инстаграмҥа биир кэрэ аҥары маарыннатабын.
Ахсым_айан_аргыстаах, хоьоонноох инстан адреьа ханныгый?
123, билиҥҥим @aiaan_chakyr диэн.Урут дьон хоһоонун таһаарар аккаунум @xohoonnor_ojuuga диэн.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d1fed0bb-b0e2-4f5e-b58e-22608498cc5d>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4345344", "date": "2018-12-17T15:00:25Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376828507.84/warc/CC-MAIN-20181217135323-20181217161323-00427.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999927282333374, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999927282333374}"}
|
Бучуунтан атыҥҥа куоластаатаххытына, андаатаргытын түһэн биэрэҕит ээ...
бүгүн ЧИФС 15 чаастан кэлэллэр агитациялар...
Биһиги гепатит С-тан эмтэнэр группабытыгар кыттыһын. 50-60 тахса киһи үтүөрбүтэ, саҥа тахсыбыт эминэн эмтэнэбит. Группаҕа сүбэ-ама да ылыахха сөп 89676240105
Груда5а куоластыыбыт..бары
уу кыылын еhургэтээриги....земляккытын.путинна куоластаан.
Дьэ Түөстээххэ куоластыы барабын сарсын , аймахтарым эмиэ бары..
Чурапча большинство За Грудинина!
Кэм боло төттөрү буолаахтаатаххыт
123, того теттеру буолуой? Хата ейдеех киьи элбэх эбит, диэн уерэбин.
Чурапчыга Грудинин бастаан иьэр уьу
дьэ бэрт, билигин биллибэт ини, урнаны киэьэ биирдэ арыйыахтаахтар
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b6b9cf59-4368-43fb-aeea-9bbabd189f8f>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4345412", "date": "2018-12-17T19:04:07Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376829115.83/warc/CC-MAIN-20181217183905-20181217205905-00465.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999998807907104, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999998807907104}"}
|
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ эһигини Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннаһын күнүнэн эҕэрдэлиир!
Ытыктабыллаах Саха сирин олохтоохторо!
1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация ылыныллыбыта. Декларация өрөспүүбүлүкэбит Россия Федерациятын тэҥ бырааптаах субъега буоларын биллэрбитэ. Саха сирэ бэйэтин социальнай-экономическай сайдыытын, нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын тупсарыы сүрүн хайысхаларын быһаарынар кыахтаммыта.
Бу күн өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннаһын олохтонуутугар суолу тэлбит, олук уурбут дьоммут – Алексей Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, Максим Аммосов, Платон Ойуунускай, Исидор Барахов, Степан Аржаков, Степан Васильев уонна да атыттар ааттарын махталлаахтык ааттыыбыт.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбарыгар Айсен Сергеевич Николаев итэҕэтиилээхтик кыайда. Ил Түмэн VI ыҥырыылаах мунньаҕын саҥа састааба талыллан өрөспүүбүлүкэ салгыы сайдарын, чэчириирин туһугар үлэлииргэ бэлэм. Түгэнинэн туһанан, өрөспүүбүлүкэ дьонугар-сэргэтигэр быыбарга көхтөөх кыттыыгыт иһин махтанабыт.
Ил Түмэн иннигэр олохтоох нэһилиэнньэ интэриэһин сокуонунан хааччыйыы чопчу соруга турар. Парламентаризм тутулун бөҕөргөтүү, былаас бары салаалара дьон олоҕун таһымын үрдэтиигэ биир сомоҕо буолан түмсүүлээхтик үлэлээһиннэрэ Саха сирэ инники кирбиигэ тахсарыгар олук буолуоҕа.
Күндү Саха сирин дьоно-сэргэтэ! Эһиэхэ кытаанах доруобуйаны, уйгулаах олоҕу, төрөөбүт дойдубут сайдарын туһугар таһаарыылаах үлэни, ситиһиилээх үөрэҕи баҕарабыт!
***
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:074af31a-4e93-41b2-99d6-f099166247d0>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://aartyk.ru/kultura/saha-orospyybylyketin-il-tymene-ehigini-saha-orospyybylyketin-sudaarystybannahyn-kynynen-egerdeliir/", "date": "2018-12-12T19:18:05Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376824115.18/warc/CC-MAIN-20181212181507-20181212203007-00554.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008463859558, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008463859558}"}
|
Статья
Булуҥ ыччата кэскили түстүүргэ бэлэм2017-04-250380Эдэр ыччат форума
Сааскы сылаас күннэргэ Тиксии бөһүөлэгэр “Кэскили биһиги түстүүбүт” диэн ааттаах эдэр ыччат форума буолан ааста. Манна улуус эдэр ыччата түмсэн, нэһилиэктэригэр түмсүүлэрэ тугу үлэлиирин-хамсыырын сырдаттылар уонна араас спортивнай, култуурнай тэрээһиннэргэ бэйэлэрин күүстэрин холоннулар. Бэлиэтээн эттэххэ, бу эдэр ыччат форума Тиксиигэ аан маҥнайгытын ыытылынна, былырыын форум Күһүүр нэһилиэгэр буолан ааспыта.
Муус устар 20-тэн 22 күннэригэр ыччакка анаан ыытыллыбыт форумҥа улуустааҕы дьаһалта ыччакка политикатыгар, спортка уонна туризмҥа салаата, култуура уонна духуобунай сайдыы управлениета араас хабааннаах умнуллубат тэрээһиннэри үрдүк таһымҥа тэрийэн ыыттылар.
Форум бастакы күнүгэр култуурнай-спортивнай комплекс дьиэтигэр күн аҥарыгар “Билиҥҥи ыччат: кыһалҕалар уонна инники кэскил” диэн ааттаах төгүрүк остуол буолла. Кэпсэтии түмүгүнэн түмсүүлэр национальнай үгэстэргэ, спортивнай көрүҥнэргэ болҕомто ууралларыгар, улууска эдэр ыччат үлэлээх буолуутун тэрийэргэ уонна туризм хайысхатын сайыннарарга диэн быһаарыныыга кэллилэр.
Күн иккис аҥарыгар бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр хамаандалара волейбол оонньоон кииристилэр. Тиксии хамаандата бу спорт көрүҥэр барыларын бэрт эрэллээхтик хотон, кыайыылаах аатын ылла. Хамаанда оонньооччулара: Евгения Моисеенко, Шораана Доржу, Надежда Дмитриева, Жаргал Токтохоев, Иван Селиванов, Денис Абрамкин.
Спорт хайысхатыгар үлэлэһэр дьон анаан-минээн саха норуотун национальнай көрүҥүн – мас тардыһыытын – күрэхтэһии быһыытынан киллэрбиттэрин чорботон бэлиэтиэххэ наада. Күрэхтэһии уопсайа түөрт ыйааһын категориятынан арахсан ыытылынна. Ол курдук, эр дьоҥҥо: 65 киилэлээхтэргэ Степанов Сергей бастыҥынан ааттанна; 75 киилэҕэ Тиксии хамаандатыттан Иннокентий Корякин; 80 киилэлээхтэргэ быйылгы “Манчаары оонньууларыгар” кытта бараары сылдьар Иван Селиванов тэҥнээҕин булбата уонна бу көрүҥҥэ 80-тан үөһэ киилэни баттыыр эр дьоҥҥо Тиксии ааттааҕа Василий Соловьев кыайыылааҕынан таҕыста. Кыргыттарга: 60 кг – Надежда Мутина; 70 кг – Кыыдаана Горохова уонна 80 киилэттэн үөһээ Мария Слепцова бастыҥ буоллулар.
Сүүрүүгэ 1000 м уолаттарга быһый атахтааҕынан Тиксииттэн Жаргал Токтохоев буолла. Кыргыттарга 400 м Анна Винокурова барыларыттан үчүгэй бириэмэни көрдөрөн, Бороҕон хамаандатыгар наадалаах очукуону аҕалла.
Култуура хайысхатыгар киирдэххэ, ыалдьыттарга уонна олохтоох дьоҥҥо улуус култууратын салалтата “Хотугу чөмчүүк таас” диэн кэрэ аҥаардарга аналлаах күрэх ыытта. Кэрэ кыргыттар күрэхтэригэр нэһилиэктэр саамай киэҥ туттар, барытыгар талааннаах кыыстарын кытыннардылар. Бу куонкурус дьон болҕомтотун тарта. Хара-Уулаах нэһилиэгиттэн сылдьар Виолетта Стручкова быйылгы 2017 сыл “Хотугу чөмчүүк таас” ааты ылыан ылла. Кыттааччылар уонна көрөөччүлэр күрэх түмүгүттэн бары астынан, үөрэн-көтөн тарҕастылар.
Форум бүтэһик күнүгэр улуус ыччата тоҕуоруһа мустан, лидер Александра Федорова салайааччылаах параадтаан ньиргиттилэр.
Бу күн түмүктэри иһитиннэрэр, хамаандалары чиэстиир бырааһынньыктааҕы кэнсиэр буолла. "Айхал" этнокултуурунай кииҥҥэ улуус ыччата биир сомоҕо буолан ырыа ыллаан эйээрдэ, үҥкүүлээн битийдэ. Бу күн сыанаҕа ырыа эйгэтигэр саҥа ааттар таҕыстылар.
“Быыкап хамаандатын нүөмэрдэрин олуһун сэргээн көрдүм, иһиттим. Ол курдук, Вадим Моисеев, Юлия, Снежана Мухоплевалар вокал өттүтүнэн олус күүстээх куоластаахтарын бэлиэтээтим. Ону таһынан Хара-Уулаахтан Айтал Попов диэн ырыаһыт уолу өйүөххэ, таһаарыахха наада эбит диэн көрдүм. Кини бэйэтэ айбыт ырыатын Тиксии дьонугар ыллаан сүрэхтээтэ. Уопсайынан эттэххэ, эдэр ыччат араас ырыалары ыллаан, үҥкүүлэри үҥкүүлээн, сыаҥка көрдөрөн ааспыт киэһэни көҕүлүттэн тутта”, – диэн култуура управлениетын салайааччыта Ольга Победовна санаатын үллэстэр.
Улуустааҕы эдэр ыччат форумун түмүгүнэн кыайыы кубога Тиксиигэ хаалла, иккис миэстэҕэ Быыкап хамаандата, үһүс бочуоттаах миэстэҕэ Бороҕоттор таҕыстылар.
Бороҕон ыччатын лидерэ, былырыыҥҥы “Хотугу чөмчүүк таас” күрэх кыайыылааҕа Анна Винокурова:
– Хас сылын аайы эдэр ыччаты маннык түмэллэрэ наһаа үчүгэй. Ол эрээри, тэрээһиннэр, ханна баҕарар буоларын курдук, өссө да ситэтэ суохтар диэхпин баҕарабын. Холобура, дьүүллүүр сүбэҕэ аҥаардас Тиксии эрэ бөһүөлэгиттэн ылбакка, бары нэһилиэктэртэн биирдии бэрэстэбиитэли киллэрбиттэрэ буоллар, олус үчүгэй буолуо эбит. Манна ис иһигэр киирдэххэ, сөбүлэспэт өрүттэр элбэхтэр. Хас биирдии киһи араастык толкуйдуур буоллаҕа. Кэлэр сылларга бу сыыһалар көнүөхтэрэ диэн эрэнэбин.
Эдэр ыччат форумугар кытта кэлэрбитигэр эрдэттэн бэлэмнэнии үлэтэ күүстээхтик барбыта диэн этиэххэ наада. Биһиги хамаанда иккис миэстэҕэ эрэнэн кэлбиппит даҕаны, ол туолбата. Ким ордук бэлэмнээх, күүстээх кыайда диэн этэбин. Саамай күүтүүлээх “Хотугу чөмчүүк таас” күрэх үрдүк таһымҥа ааста. Кыргыттар бары үчүгэйдик кытыннылар, тэрээһин тутулугар улахан уларыйыылар киирбэтэхтэр.
Бэйэбит нэһилиэкпит саастаах дьонугар, соҕотох олорор ытык кырдьаҕастарбытыгар куруук күүс-көмө, дурда-хахха буолабыт. Ол курдук, кинилэргэ мастарын мастаан, муус тиэйэн, кыстыкка киирэргэ бэлэмнээн биэрэбит. Маны барытын бэйэбит ис сүрэхпититтэн оҥоробут.
Улуус ыччакка политикатын, спорт уонна туризм салаатын салайааччыта Александра Федорова:
– Под моей организацией это первое мероприятие. Поэтому мне не с чем сравнивать. Кажется все прошло как и планировали. Главное, все остались довольными. В моем понимании форум молодежи - это игра. Поэтому, если были какие-то ошибки, будем исправляться. Теперь я уже знаю какие моменты в будущем нужно поправить.
В общем, все хорошо прошло, и круглый стол, и спортивные соревнования, и культурные мероприятия. В следующем году планируется провести в Таймылыре.
Пожелаю молодым людям всегда оставаться сплоченными, ведь молодежь – это одна большая семья.
Харысхан ПОПОВ
Фото автора
Ещё по теме:
2018-12-10Решение собачьего вопроса в Якутске планируют передать общественникам
2018-12-10Студент СВФУ спас товарищей от медведя и получил премию в Якутии
2018-10-31Виртуальная жалоба поможет решить реальную проблему через сайт «Наша Якутия»
2018-10-31Вопросы работы с обращениями граждан – на контроле Управления Президента РФ по работе с обращениями граждан и организаций
2018-10-31Вера Душкевич: "Общественники готовы поддержать приоритетные проекты республики"
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:46cbedfc-5a7a-4112-a4ff-14cf5374913c>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://mayakarc.ru/?module=articles&action=view&id=1956", "date": "2018-12-16T20:16:04Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376827992.73/warc/CC-MAIN-20181216191351-20181216213351-00588.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000078678131104, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 13, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000078678131104}"}
|
Саха элбээтэ диибит да, ол хаачыстыбаҕа дьайар дуо?
Дойдуга 26 бырыһыан киһи дьадаҥы буоллаҕына…
“Аартыкка” Татьяна Малева (РАНХиГС Социальнай ырытыы уонна билгэлээһин институтун дириэктэрэ) интервьюта бэчээттэммитин ааҕан баран санаам түстэ.
Малева: “Ийэ хаппытаала — дьону дьадатта”, — дииригэр киһи сөбүлэһэр. Итини сахам дьонугар сыһыаран толкуйдаатахха, көрдөххө киһи сонньуйар хартыыната тахсар.
Ийэ хаппытаалын ылбыт дьон, 90-тан тахса бырыһыана, олорор дьиэтин тупсарарыгар туттар. Ол аата ипотека кредитин ыларга, ону аҕыйатарга барыыр. Аны, сатана, бу ипотекаҕа иэспит бырыһыана улахана, уһуна-киэҥэ, эрдэ-сылла кыралаан сабар, көҕүрэтэр кыах биэрбэттэрэ – дьиҥнээх хабала! 25-тии, 30-туу сылы быһа дьиэ кэргэн бюджетыттан ыйын аайы 30-ттан тахса тыһыынча – өл да төрөө – бааннарга бара турар. Биир эмэ күн төлүөхтээххин хойутаттыҥ да – иэһиҥ-күүһүҥ өссө көппөс гына түһэр. Мантан сылтаан, ийэ-аҕа ньиэрбэтэ наар тыҥыы сылдьар, үлэҕэ умса түһэр, оҕолорун иитээри мөхсөр, дьиэтин-уотун төлөбүрүн була сатаан күнүстэри-түүннэри сордонор… уонна бу иэс-күүс кини үйэтигэр бүппэтин санаатаҕына букатын да санааҕа баттатар…
Ипотека кредитин тоҕо чаастаан эрдэ көҕүрэтэри көҥүллээбэттэрий? Өйдөөн-дьүүллээн ырыттахха, дьэ, ол иһэ-истээх дьыала буолар эбит.
***
Саха эмиэ, Россия атын олохтооҕун тэҥэ, икки аҥы арахсар: кредит ылан сордоно сылдьар киһиэхэ уонна кредит ылаары сүүрэн-көтөн муҥнана сылдьар киһиэхэ.
Кредит – харчы хабалатын туһунан араас уос номоҕо баар. “Кредитэ суох киһи – киһи буолбатах”, — диэҥҥэ тиийэ.
Татьяна Малева, ийэ хаппытаалынан көөчүктээн – оҕолооох дьону уһун сыллаах ипотека хабалатыгар киллэрдилэр диирэ сөп. Ыаллары — наар тиийбэт тирии, таппат тараһа оҥордулар. Мантан сылтаан элбэх оҕолоох дьон аччыгы эрэ үрдүнэн олорор. Хас биирдии хаппыайка учуокка ылыллар, саамай наадалаахтан ураты туох да ордук хос ылыллыбат.
Төрөппүттэр үлэлэрин сүтэримээри, ыйтан ыйга иэстэрин төлөөрү үлэҕэ умса түһэллэр. Үлэ баарыгар баһыыба. Сорох ыалга биир эрэ төрөппүт үлэлиир. Иккиһэ оҕотун көрөн олорор. Кинилэргэ өссө ыарахан.
Төрөппүттэр иккиэн үлэлээх буоллахтарына — оҕолор үксүн бэйэлэрэ бэйэлэригэр хаалаллар. Эбии үөрэххэ, дьарыкка таһыы-аҕалыы (ордук улахан бөһүөлэктэргэ, куораттарга) кыаллыбат. Инньэ гынан, бу оҕолор кыанар төрөппүттэр оҕолорунааҕар сайдыылара, үөрэхтэрэ хаалар. Түмүгэр – ЕГЭ экзээмэнин туттарыы уустуктанар – үрдүк үөрэххэ киирии мөлтүүр – хара үлэһиттии бараллар, быстах-остох хамнаһа суох үлэҕэ тиксэллэр. Харчы суох – үөрэх суох — үлэ суох — хамнас суох – түмүгэ: дьадайыы.
Ити биирэ.
Иккиһинэн, кредиккэ, иэскэ-күүскэ баайыы – государство дьонун тутулукка киллэрэр ньымата дииллэригэр сөпсөһүөхпүн баҕарабын. Аан дойду барыта кредиккэ олорор. Киһи төһөнөн элбэх кредиттээх да – “бэрээдэктээх”. Үлүбээй миитиниии, пикеттии, былааьы утары тэрээһиннэргэ кыттар кыаҕыҥ суох. Балабыай сырыттаҕына – үлэтиттэн матыан сөп. Оччоҕо кредитин ким төлүүр? Оҕолорун ким иитэр?
Ол иһин миитинниир дьон, үксүн, пенсионердар эбэтэр государство тэрилтэтигэр үлэлээбэт – ол аата государствоттан тутулуга суох дьон буолаллар.
Соторутааҕыта, чааһынай тэрилтэ салайааччыта элбэх баҕайы нолуок төлөөн баран кыыһырарын истибиттээхпин: “Дьоҥҥо хамнас төлүүбүн, дьону үлэ миэстэтинэн хааччыйабын. Дьоҥҥо төлүүр хамнаһым 60 бырыһыанын саҕаны эбии государствоҕа нолуок быһыытынан төлүүбүн. Аҥаардас хамнаска! Государствоҕа найыламмакка бэйэбин бэйэм, дьоммун, элбэх аймахтарбын, үлэһиттэрбин иитэн олорорбор махтаммакка нолуогунан тууйаллар! Үлэм суох диэн баран пособияҕа олорбут көнө!”.
Онуоха истэн олорооччута этэр: “Эн государствоҕа үлэлээбэккин, бэйэҕэр үлэлиигин, ол аата государствоттан тутулуга суоххун. Государствоҕа ол сэрэхтээх. Сарсын тугу туойан туруоҥ биллибэт. Тутулуга суох, баай киһи государствоҕо урут да, аны да наадата суох. Ол кэриэтин эйигин пособияҕа олордуо, оччотугар эн тутулуктана түһэҕин. Араас ол-бу тылбай-өспөй буолбаккын. Буоллаххына да, дьадаҥы киһи тугу оҥоруоххунуй, харчыта суох?”.
Кырдьыга оннук. Чааһынай тэрилтэлэри эмиэ кредиккэ олордор сыалай государственнай программалар үлэлииллэр. Ити эмиэ кредитинэн «бэрээдэктиир» ньымалара буоллаҕа. Аһара сананнаххына кредит биэриэ суохтара, эбэтэр кредит ылларан баран кыайан төлөөбөт усулуобуйаны оҥоруохтара.
***
Ийэ хаппытаалын толкуйдааччылар, ама дьон оҕолонон ылбыт харчыларын ипотека кредитигэр уган хабалаҕа киириэхтэрэ, дьадайыахтара диэн эрдэ билбэтэхтэрэ үһү дуо? Киһи хайдах эрэ итэҕэйбэт. Хара ааныттан, дьону хабалаҕа ылан «бэрээдэктээри» итини тэрийбит буолуохтарын сөп.
Малева этэр, дойдуга төрүөх элбээбитэ ийэ хаппытаалыттан тутулуктааҕын дакаастыыр ыарахан диэн. 2007 сыллаахха, ити программа киирэригэр, онто да суох төрүөх элбии турбута диир. Мантан антах, 90-с сыллаахха төрөөбүт ыччат оҕолонор кэмэ кэллэ. 90-с сылларга аҕыйах оҕо төрөөбүтэ, онон билигин төрөөһүн таҥнары түһүө диир. Маннык кэмҥэ ыаллары хабалаҕа (ипотекаҕа) киллэрбэт гына, элбэх оҕолоохторго көмө көрүҥэ уларыйыахтаах диэн саныыр.
Аны, харчы туһуттан ким оҕоломмутуй диир буоллахха, статистика этэринэн, үөрэҕэ суох ийэлэр. Саха сиригэр – үксүн олохтоох омуктар. Ол аата: үөрэҕэ (үлэтэ) суох саха кыргыттара.
Төрүүр судургу. Аны бу оҕолору иитиэххэ, киһи гынаттыахха наада. Үөрэҕэ, үлэтэ суох киһи оҕотун хайдах киһи-хара гынар? Ол быыһыгар хаһан кредитин төлүүр?
…Саха элбээтэ-элбээтэ диибит да, ахсаан хаачыстыбатыгар эппиэттиир дуо?
***
Прасковья НИКАНОРОВА,
“Aaртыкка” анаан.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0cf242e3-dc7c-4b8c-8ae7-37293f6f3033>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://aartyk.ru/sakha/saha-elbeete-diibit-da-ol-haachystybaga-dajar-duo/", "date": "2018-12-18T23:06:53Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376829997.74/warc/CC-MAIN-20181218225003-20181219011003-00225.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 17, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Дойду бырабааталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Медведев бэҕэһээ, кэлэр үөрэх дьылыгар бэлэмнэниинэн сибээстээн, эрэгийиэннэри кытта селекторынан мунньах ыытта.
Онно тыын суолталаах боппуруостартан биирдэстэринэн оскуолалары киин ититэр ситимҥэ холбооһун уонна канализациялаах тахсан киирэр сирдэринэн хааччыйыы буолла.
«Билигин даҕаны уута, киин ититэр ситимэ, канализацията, сылаас тахсан киирэр сирэ суох оскуолалар бааллар. Мин хас сыл ахсын губернатордар болҕомтолорун ууралларыгар этэбин. Билэбин, үлэ барар, ол эрээри, бытаан тэтимнээхтик”, — диэн Дмитрий Медведев мунньах кэмигэр эттэ.
РФ Үөрэҕин миниистирэ Ольга Васильева итинник кыһалҕалаах 1036 оскуолалаах 11 эрэгийиэни ааттаталаата. Ол курдук, Забайкальскай кыраайга 293, Дагестаҥҥа 268, Тываҕа 118, Приморскай кыраайга уонна Бурятияҕа 78-тыы, Красноярскай кыраайга 57, Калмыкияҕа 49, Иркутскай уобаласка уонна Саха сиригэр 32-лии, Хабаровскай кыраайга 28, Смоленскай уобаласка 3 оскуола баар эбит. Забайкальскай уонна Приморскай кыраайдар боппуруоһу халаан уутуттан сибээстээн быһаарбатахтарын иһитиннэрдэ. Саха сирэ ити боппуруоска улахан хардыыны оҥорбутун этэн аһарда. Ол курдук, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр билиҥҥитэ сылаас тахсан киирэр сирэ суох 32 оскуола хаалбыт.
Премьер-миниистир өскөтүн балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри быһаарбатахтарына дуоһунастаах дьону эппиэтинэскэ тардар этиилэри толкуйдааҥ диэн сорудахтаата.
Людмила ПОПОВА, “Саха сирэ” хаһыат, edersaas.ru
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3239c31b-cc03-43bb-a436-0cb0e648425d>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://sakha.ysia.ru/saha-siriger-kanalizatsiyata-suoh-32-oskuola-haalla/", "date": "2018-12-19T08:38:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376831715.98/warc/CC-MAIN-20181219065932-20181219091932-00501.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Былырыын ММА эмиэ полтинникка буолбута онно Хаандыгаттан сылдьар хара урдус саха уолугар хотторон баран залга олорор дьонно учугэйэ суох быьыытын кердербутэ онно 1 сыл дисквалификациламмыта уонна ыстарааптаммыта Россия ММА-тын Федерациятынан.
Быйыл тэрийээччилэр бэрээдэк баар буолуо диэн эрэннэрэллэр
Кырдьыга баара кырдьык кыьыылаах этэ.Быйыл оттон бэрээдэк баар буолар эни.
Билигин тустуу мелтеете етерунэн энуйэр биллибэт курдук.ММА перспективе олимпийскай керун буолуо.Онон билинниттэн суолу ыла туруохха.
Россия чемпионнарын бэлэмнээн сборнайга киллэрэн аан дойдуга тахсыахпытын наада.Улуустартан эмиэ хамаандалар кэлэллэр диэн буолла.Алдан куорат толору хамаанда туруорар.
Дьокуускай куораттан хас да клубтан толору састаап кыттар.Онон интересно буолуо.
Под патронатом Союза ММА России 3-4 марта во Дворце спорта «50 лет Победы» пройдет VI чемпионат Якутии по смешанным единоборствам.
По его итогам первые и вторые номера получат путёвки на чемпионат Дальнего Востока с выходом на «Россию», который пройдет 30 марта во Владивостоке. В предстоящем чемпионате примут участие все ведущие клубы г.Якутска и будет представлена команда г.Алдана, а из улусов ожидается приезд сборной Верхневилюйска.
Взвешивание состоится в первый день чемпионата с 08:00 до 10:00 утра. Предварительные встречи начнутся с 11:00 часов. Бои пройдут по восьми весовым категориям: 56,7 кг, 61,2 кг, 65,8 кг, 70,3 кг, 77,1 кг, 84 кг, 93 кг и свыше 93 кг.
Как отметил один из организаторов Евгений Янков, традиционно конкуренция ожидается в дивизионах 56,7 кг, 61,2 кг и 65,8 кг. Напомним, в прошлом году чемпионами в этих весах стали Петр Дмитриев (Sakha wrestling MMA), Николай Степанов (Sakha Fight) и Владимир Федоров (Sakha Fight).
По накалу и эмоциональному фронту, что творится на ринге и трибунах, чемпионат республики по ММА имеет особое отличие от других. В прошлом году «героем» неприятного инцидента стал Саддам Рамазанов из Алдана, который после поражения показал неприличный жест зрителям, тем самым «прославился» на всю страну. Руководство Союза ММА России немедленно отреагировало на такой проступок, и спортсмен был дисквалифицирован на год и заплатил административный штраф. Надеемся, в этом году будут соблюдены все этические нормы, и чемпионат пройдет без происшествий.
Автор: Саина Шеломова
Источник: Спорт Якутии
Иван Охлопков саха боотура!
Ол инниэ муайтай аан дойду чемпионнара саханы аатырпыт уолаттары арассыыйа билиммэтэ5э биьиги бэйэбит уолаттарбытын урдуктук туппатахпыт саха5а кэпсээбэтэхпит .
Уваров Ушканов курдук дьин саха хоЬууннарын боотурдарын курдук кинилэр кэмнэригэр кинилэр киирсэр кэмнэригэр ууччаттан киьи хараларга да суох этэ.
Билигин Поповка тиийэр титуллаах саха5а суох ону эмиэ поддержка да сыаналааьын суох.
Тахсан эрэр билигин Федоров.
Онон сахалары кэлэн ейуеххэ уолаттар бааллар хас санаабыт хотторо хотторо дьаабыланарытттан киьи хомойор.
Саха киэн ке5устээх омукпут.
Леня сепке э тэ5ин ол гынан баран 42 сыл туьуннубут ьаатар биир боруонса ьуох оччолорго 20 ьаастаах дьон кэтэьэ ьатаан баран елен бутэн эрэллэр Токиога мэтээл буолуохтаагар кыттар да киьибит ьуох ол иьин айагалыы сатаан аны оххуьан керуеххэ диибин.Кер эрэ баар ьуох эрэнэр уолаттарбыт Байбал куннээн тустубут ьириттэн биир боруонса мэтээли агалбат буоллахтарына туохха эрэнэбит?
Саха дуу5а суох буолан тустууга билсиинэн киирбит уолаттар 77% хотторо сылдьаллар дьэ дьин дуухтаах эрэ уолаттар боец буолаллалар Флегонтов бойцовскайа суох эбит сахалыы куттас тустууга охтуу хотторуу диэн красивый женский спорт по сравнению с панкратионом онон уорга уолаттары ылыах иннинэ 3 мун перчатка кэтэрдэн рингэ5э кииристиннэр онно сразу куттас биллэр
Саха мелтех диэн МИФ!Мелтэх дуу5а суох о5ону билсиинэн спорт маастарын огото сиэнэ диэ н уорга симтилэр.
Айа суруйарга да позорнай
Бастакы чемпионаты ейдуубун.Онно атын омугу кытта саха киирэн хотто5уна уруй айхал.
Онтон омук киирэн а5ыйах секунда иьигэр дейутэн кээстэ5инэ сана суох умса керен олорооохтуур буоллахпыт.
Билигин республика иьигэр элбэх омук баар онон сахам уолаттара киирэн трибуна умсан керен олорботор уонна ханнык эрэ ускул тэскил сылдьар киьи саала5а олорор дьоонно тарба5ынан комбинация биэрюэтин хотон баран буруйдаах курдук буолбаппыт туьугар арассыыйа чемпионатыгар дьиэбитигэр лебедеби хайдах кыммыттарай киьи саатар ол иьин културно саха баран уолаттарын баар суох боотурдарбытын ейуур наада
У них уровень то международный тренировку проходят Тайланде муай - тай там со всех концов света приезжают бойц
ы с мировым уровнем.
ММА надо в республике поддержка нужна эти ребята ездят туда за свой счет:родные, друзья, знакомые и другие состоятельные люди спонсируют.
А на Кавказе все таки господдержка есть.
Бу чемпионат кердерде сахалар тустууга то5о от курдук охторбутутун.
Дьарыктанааччы кыттааччы а5ыйах эбит ессе кыра ыйааьыннарга 10 лыы киьи баар оттон улахан ыйааьыннарга 2-3 туу эрэ.
Ити аата саха дуу5а мелте5ун только итирэ итирэ ночной кулууптар тастарыгар 5-6 лыы буолан биир киьини мерейдееьун охсуу тэбии.
Бу ММА кыттыбыт уолаттар бары саха боотурдарынан буолаллар диэтэххэ туох да омуна суох.
Чемпионат кыттыылаахтарыгар барыгытыгар улахан э5эрдэ!
Эьиги бары саха норуотун чулуу уолаттара5ыт.
Саханы аан дойдуга дор5оонноохтук ааттатыахтара диэн эрэл баар!
Бэ5эьээ Барашков Абдураковы кытта кииристэ да Чурапчы аата 5 тэ атахха киллэрдэ сатаан кемускэммэт эбит.Смешаннайга киирсэр саха аата тустууну керен да билиэ эбит.Учугэй физикалаах хара5а кууьунэн олох хотторбото.Чурапчылар уолгутун саатар 1 ый тустууга эрчийин ээ.
Ил Дархан Кубога ааспыкка ханнык да турнирдаа5ар дьон бе5ену тарпыта билигин ессе куустээх шоу бэлэмнэнэр.Балакшин итиннэ саамай БЕА нан элбэх улахан тэрилтэлэртэн спонсордары тардыахтарын наада.Холобур быйыл Поскачин опытын туьанан спонсорство куускэ улэлээтэ5инэ улахан бюджет харчыта барбат уонна ханнык ба5арар спорт керунэр улуустар бэйэлэрин дьонноругар нормальнай бириистэри туруордуннар оччо5о Уеьээ Булуу Манчаарытын курдук спорт улахан бырааьынньыга буолуо
Уолаттары того Кавказка Москва5а буолар турнирдарга таскайдыахха наада саха охсуьуук омук буоларбытын арассыыйа5а кердеруеххэ бо .
Уулусса5а охсуьартан туох туьа кэлиэй!
Биир Тургун уонна И.Охлопков эрэ улэлииллэр былырыын улуустарга тар5аныах курдук этэ да быйыл то5о уота куеьэ мелтеебут.
Дьинэр ММА диэн профессиональнай киирсии көрүҥэ.
Ханнык да любительскай оройуон регион первенствота диэн суох
буолуохтаах. Уолаттар рингаҕа улахан травма ылаллар.
Харчыга баһаалыста страховка доруобуйадарын айгыраттынар.
Профессиональнай эрэ киирсиилэр төлөөн киирилээх хапсыһыылар
буолуохтаахтар.
онтон бэйэьит киирэн киирсиэххитин
тоьо ким эрэ киирсэхтээъий? Кавказтары кыайар ыарахан, кинилэр тренердэрэ да учугэй, кыахтара да бэрт, главалара да бэркэ салайаллар. Тусттууктары корун, олох алаадьы курдук эргийэ сылдьаллар, бэл бэркиьээннэр Ярыгин турнирыгар киллэртээбэтилэр, молтохторо бэрт диэн. Ону билиниэххэ наада...
Свинопас хата кырдьыгы суруйбут саатар главабыт тустуу пэдэрээссийэтин быра5ан барта уопсайынан спортан тэйдэ онноо5ор ИД Кубогар харчыта суох курдук уьу.
Былырыын Триумфка 3.000 тахса киьи иннигэр традиционнай Кубок диэн эппитэ туолбат буолла5ына уу-хаар тыллаах киьи буоларыгар тийэр.
Бэйэтин Кубогын ыытар кыа5а суох баьылыгы туохха диэххэ себе буолла?
Ама до5оор умунна5ай лыык курдук толору Триумф дьоно туоьу буолуохтара Традиционнай Кубок ИД оноробун диэбитин ону ааЬан Арассыыйа ММА таптыыр сэнээрэр дьоно бары истибиттэрэ буолбат дуо ! БОЕЦ (Спорт) каналга хаста да повтордаабыттара.Онон бутун Россия истэригэр санарбытын толорор бо.
Sportyakutia.ruНовостиММАММА становится круче и результативнее. Якутские бойцы на ринге ДВФО
Новости
ММА становится круче и результативнее. Якутские бойцы на ринге ДВФО
Во Владивостоке завершились чемпионат и первенство Дальнего Востока по смешанным единоборствам
02.04.2018 14:00
В активе сборной команды Якутии одна золотая, две серебряные и четыре бронзовые медали.
О подробностях выступления сборной Якутии и что осталось за кадром чемпионата Дальнего Востока по ММА и не только рассказывает руководитель делегации Иван Охлопкова, старший тренер клуба «Sakha wrestling MMA»:
1470811
- Команда якутских бойцов была отобрана по итогам чемпионата республики. В категории до 77,1 кг единственное золото нашей сборной принес Узаир Абдураков. По жеребьевке он пропустил первый круг, а за выход в финал по очкам одолел опытного грепплера, чемпиона Сахалина. Во втором раунде финального поединка классическим болевым приемом он выиграл у Игоря Эртена (Сахалин). Отмечу, первый бой был более жестким и напористым, но Узаир справился с задачей и еще раз подтвердил, что он вырос как спортсмен и готов к более ответственным стартам. Первым шагом к этому станет чемпионат России в Челябинске.
1470819
Серебро нам принесли Октябрин Яковлев (65,8 кг) и Григорий Барашков (70,3 кг). До финального поединка Октябрин уверенно прошел два боя, а за первое место он встретился с хабаровчанином Артемом Фортунатовым и раздельным мнением судей проиграл по очкам. На мой взгляд, ему не хватило функционалки, но нет худа без добра – он наконец-то стал делать выводы и работать по установке. В конце чемпионата ему вручили номинацию «За волю к победе», а это уже о чем-то говорит.
1470829
- Значит, чурапчинец Григорий Барашков теперь выступает от вашего лагеря?
- Да, наша команда «Sakha wrestling MMA» только начинает работать с Григорием. Скажу, намерения у спортсмена самые серьезные. До финала он по очкам выиграл у местного бойца Ибрагима Хангереева, а битву за золото уступил профессионалу Александру-Сане Белых из Амурской области. Григорий и Октябрин, как вторые призеры примут участие на Кубке России.
- А что скажешь о бронзовых призерах?
- После сгонки веса Казимир Захаров (56,7 кг) вроде бы восстановился, но сказалась общая усталость. В марте он выступал сразу на двух чемпионатах: по смешанным единоборствам и вольной борьбе. Свой первый бой он выиграл у Амира Асадова (Приморский край) зрелищным нокдауном в печень, того даже стошнило на ринге, но Казимир во время боя повредил ногу, поэтому второй мы вынуждены были пропустить. По приезде домой он обязательно пройдет медицинское обследование.
1470779
В этом же дивизионе выступил Петр Дмитриев. В отличие от Казимира он не смог восстановиться после сгонки и был сам на себя не похож. Хотя первый бой выиграл, и мне даже показалось, что во втором он раскроется, но я ошибся.
В категории до 65,8 кг кроме Октябрина выступал еще и Альберт Кондаков. Он в первом же бою во время экстра-раунда устранил лидера Юлиана Красавина. Его преимущество – закаленная в борьбе функционалка. Удачно начав стартовый поединок, во втором бое он не смог действовать по установке и проиграл, хотя чаша весов была на его стороне.
А в весе до 61,2 кг ураанхаец Мичил Осипов, как всегда, очень хорошо отработал: выиграл первый бой у Анвара Абуталимова, а второй уступил представителю Камчатского края.
1470788
- А почему не участвовал Борис Федоров? Насколько я помню, они с Узаиром должны были поменяться категориями, и он должен был выступать в весе до 70, 3 кг.
- Он собирается на ответственные сборы, поэтому мы решили пропустить чемпионат. В конце мая Бориса будет выступать на международном турнире в Хабаровске. Также к бою готовится Игнатий Андросов, но конкретно назвать дату и место турнира не могу, все на стадии переговоров.
Также с 12 апреля начнется первый этап весеннего сезона турнира «Железная Лига» в п.Хандыга Томпонского улуса, а 21 апреля мы встретимся в Нерюнгри. До этого второй точкой должен был стать с.Ытык-Куел, к сожалению, по определенным причинам таттинцы отказались.
- Ок, будем ждать.
- Еще параллельно с чемпионатом Дальнего Востока в эти дни в Москве на отборочном этапе Eagles-ММА турнира Fight Night бойцы Sakha wrestling MMA Андрей Лаптев и Василий Атласов получили путевки к следующему бою. Андрей, будучи травмированным, победил первую встречу и был снят врачом, а Василий удачно прошел первый и проиграл второй бой раздельным решением судей.
1470814
- Молодцы, ребята! Иван, бойцы ММА всегда работают на результат и домой возвращаются не с пустыми руками. Даже, на первый взгляд, кажется, что у вас нет никаких проблем, но все же ответь откровенно, какие трудности команда испытала во время подготовки к чемпионату Дальнего Востока или все вам далось легко?
- Конечно, это финансовый вопрос. Все затраты, включая перелеты, проживание и питание спортсмены оплатили сами, и огромное спасибо нашим друзьям, которые поддержали в этом щепетильном вопросе.
- Обычно, первым номерам оплачивают проездные расходы…
- Как бы ни печально это звучало, но федерация не приняла никакого участия в подготовке команды. Самое обидное, когда вопрос нуждается в конкретном решении, спортсмен один на один остается со своей проблемой. Как упомянул выше в этом нам помогли наши друзья-партнеры.
От имени сборной хочу выразить слова благодарности заместителю генерального директора «Комдрагметалл» Александру Кычкину, директору фитнес-центра «MaxFit» Максиму Кычкину, директору ООО «Мосты Севера» Андрею Кузьмину, директору «Легион-ГРК» Дмитрию Копырину, директору «РК-Sirius» Сергею Софронову и нашему земляку, выдающемуся борцу Виктору Лебедеву, который начинает свой путь в большую политику. От всей команды желаем ему победу в предстоящем праймериз.
Виктор Лебедев молодец уол эбит!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ada232f1-e07f-4455-8d6d-c5b76c5712b6>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4341063", "date": "2018-12-12T21:57:31Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376824119.26/warc/CC-MAIN-20181212203335-20181212224835-00041.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9917011260986328, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9917011260986328}"}
|
Бере сиир ото
сибирский вздутоплодник буолбатах! Яндекс картина5а сибирский вздутоплодник диэн атын үүнээйини кердерер.
Быйыл сайын хайаларга сылдьан элбэ5и кертум да бэриэмэтин куоттаран кэбиhэн үргээбэтэ5им. Кинини бэс ыйыгар ургуеххэ наада. Хойутаатахха кугастыйан хаалар.
Боро сиир ото
Мин эмтээх оттору интириэьиргиибин, хомуйабын, бэйэбэр эрэ туьалаа5ы. Онтон а5ам 80 саастаах, отунан дьарыгырар. Ити "Боро сиир отун" кини хомуйар этэ, кини ыраах улууска олорор, миэхэ ыыппыта да, туьаммата5ым, оннук быра5ыллан хаалбыта, ойдообото5ум, туохха туьалыырын. Бэйэтин билэр дьонугар туьалыыр быьыылаах, ону мин интириэьиргээбэппин.
"Боро сиир ото" нууччалыыта ким диэний? "Щитовник мужской" или "Папоротник"? Или"Сибирский взудоплодник"? Дьиннээх аата ким диэн эбитэ буолла? "Феликсан" диэн эм онороллорун эрэ билэбин.
Нашла, даже фото, может поможет кому-то
"Вздутоплодник сибирский". Используются все части растения, но прежде всего корни и корневища. Цвет их на изломе желтовато-беловатый, запах ароматный, вкус горьковато-пряный. Препарат "Фловерин" применяют при спазме сосудов. Отвар принимают внутрь для лечения туберкулеза, щитовидной железы, желудочно-кишечных и сердечно-сосудистых заболеваний и ревматизма. Листья к гнойным ранам, порезам, панарициям, корни при опухолях в желудке, пищеводе.
Есть в Якутии еще "Щитовник мужской" , тоже называют "Боро сиир ото". Популярен "Щитовник пахучий", или "каменный зверобой"- баттах от. В Вилюйских улусах и Верхоянье его называют "боро сиир ото". Ядовитое растение.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0d97f077-9324-44ef-877a-f46073923eec>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=1411227", "date": "2018-12-11T02:16:05Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823550.42/warc/CC-MAIN-20181211015030-20181211040530-00208.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9974068403244019, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9974068403244019}"}
|
"Сколковоттан" Мииринэйгэ дьэ туох тосхойор?!
Судаарыстыба, Мииринэй, Удачнай, Айхал "моно-куораттар" быhыытынан сайдыыларын барылын торумнаан, үбүнэн-харчынан бигэргэтиини күүтэбит. "Сколково" экэниэмикэни сүрүннүүр федеральнай биэдэмистибэ бигэ мэктиэлээhинэ суох, холобур, Мииринэй куорат сайдар кэскилэ тутахсыйар.
Күн бүгүн, куораппыт, оройуон, туох баар сүрүн туhаайыыларга – араас социальнай хайысхаларга, тутууга, ДЬХХга, авиация салаатыгар "АЛРОСАттан" хааччыллан олорор. Киниэхэ холоотоххо, 11 лисиэнсийэлээх, 17 бэдэрээччиттээх ниэп-гаас тэрилтэлэрэ Мииринэй оройуонугар туhалыы иликтэр. Оройуон хааhынатыгар киллэрэр үптэрэ, кинилэр "холлоругар" дуона суох.
Манан сэдиптээн, ниэп-гаас хампаанньалара, НДФЛ, НДПИ нолуоктарын улууска хаалларалларын туhугар хатыhыылаах киирсиhии бара турар.
Суол-иис, уот-күүс
"Таас-Yрэх" - Усть-Кут" сылы быhа сылдьыhар айан суолун тутуллар былаана тохтон турар.
Дьэ ити курдук, Верхнемарковолыыр (Иркутскай уобалас) 830 биэрэстэ усталаах, кута-маар олбохтоох сиринэн айан суолун, үп-харчы тиийбэтиттэн сылтаан туппат буоллулар. Бу тыын суолталаах айан суола суох, Мииринэй оройуона сайдар кэскилэ эмиэ мэлийэр.
2018 сылтан Арассыыйа үрдүнэн, 5-с кылаастаах бэнсиин уонна диизэл уматыгын атыытыгар акциз киллэриллэн, бу кыhын эрэ тэлиллэр суолунан тиэллэр табаар, уматык, тутуу матырыйаала эмиэ сыаналара үрдээн эрэр.
Аны, атын тыын боппуруос – уот. Уоппут ситимнэрэ, сэттэ оройуону хааччыйар Бүлүү ГЭС, Мииринэй подстанцията, ПТВС эбийиэктэрэ (ДЬХХ) эргэрдилэр. Манна "Якутскэнерго" уонна "Русгидро" суhаллык кыттыhаллара ирдэнэр. Мииринэй, Удачнай, Айхал дьиэлэрин-уоттарын пуондата "эмэхсийдэ". Сүлдьүкээр, Арыылаах сэлиэнньэлэрин туруктарын туhунан этэ да барыллыбат.
Саха сирин үрдүк суолталаах куоратын иннигэр турар соруктар, ол иhигэр экэниэмикэ уонна социальнай хайысха тосхоллоро оройуон сайдыытын 2030 сылга диэри барылыгар ыйыллыбыттара.
Онон, сэргэх уларыйыылары күүтэбит.
ДьХХ "АЛРОСА" илиитигэр баара эрэбиллээх
ДЬХХ тэрилтэтэ – ПТВС, хампаанньа профильнайа суох актыыбынан биллэриллибитэ. Дьэ, ону ким ылыай?!
Мииринэй оройуонун "хоммунаалкатын" сайдыытыгар, эрэллээх уонна саахала суох буоларыгар, Саха сирин бырабыытылыстыбата, ДЬХХ министиэристибэтэ туох эмит сэргэх уларыйыыны тосхотуохтара дуо? Эрэллээхтик олорорго мэктиэ баар дуо?!
Мииринэй куоратыгар, Алмазнайга, Чернышевскайга уо.д.а нэhилиэнньэлээх пууннарга ДЬХХ, туох баар тэриэбэтэ 70 бырыhыан эргэрэн, ыксаан олороллор. Улахан сэрэхэдийииттэн сылтаан, ПТВС тэрилтэтин, "АЛРОСА" бэйэтигэр хаттаан ылла. Хампаанньа yлэhитэ ылар хамнаhа, бириэмийэтэ суох, үлэhит дьону ПТВСка туппаккын.
Холобур, киин – Хотугулуу-Илин хочуолунайтан, 30-40 тыhыынча солк. эрэ хамнас биэрэр буоллахтарына, "профилар" түргэнник барыахтара. Оччотугар, саахал буолар куттала элбээх тахсар. Итинэн сибээстээн, ПТВС – "АЛРОСА" кыттыгас (дочернее предприятие) тэрилтэтинэн буолла. Бу – сиэрдээх, оруннаах хардыы.
Профильнайа суох актыып буолан
Алмаас хостооhунугар быhаччы сыhыана суох тэрилтэлэр кэскиллэрэ тунаархай. 2020 сылтан ылата, туох баар суол-иис тэрилтэлэрэ, бэйэлэрин бэйэлэрэ бас билиэхтээхтэр. Профильнайа суох буолан, 2010 сылтан ылата, МАТП диэн тэрилтэ, "Алмаздортранс" быыкайкаан учаастага эрэ буолан хаалбыта.
"Алмаздотранс" ЛАТПта, МУАД, холобур, эмиэ хампаанньа кыттыгас (дочернее предприятие) тэрилтэтэ буоларга бэлэмнэнэллэр. Ол аата, хас эмэ сүүhүнэн киhи сарсын хайдах буолаллара таабырын буолан хаалар. Оройуон нус-хас дьаhанан олоруутугар балаhыанньа, алмаастаах хампаанньа кыттыыта суох, кытаатар чинчилээх.
Хампаанньа профильнайа суох актыыптарыттан босхолонуутун кэнниттэн Мииринэй оройуонун инникитэ хайдах буолуой? "АЛРОСА" састаабыттан тахсар тэрилтэлэр, хамнас, усулуобуйа чааhынан сyyйтэрэллэр. Оттон Арассыыйа сокуонун чэрчитинэн, Саха сирин бырабыытылыстыбата балары бэйэтигэр ылыахтаах.
"Дьокуускай" киинэ-тыйаатыр киинин ким үбyлүүр?
Ол боппуруоспут хайдах эрэ сатаммат. Холобур, Мииринэй куорат "Якутск" араас хайысхалаах култуура киинин (УТКЦ "Якутск") "МИР" тыйаатыры, Саха сирин култууратын биэдэмистибэлэрэ үбүлүүрбүт ыарахан, диэн аккаас сурук ыыппыттар. Оччотугар, баар-суох киинэ-тыйаатырбыт хайдах буолар?!
Дьиэ тутуута
Мииринэй оройуонугар тутуу базата кириисис кэмнэригэр улаханнык энчирээтэ. УКС биллэ чарааhаата, МСМТ, КСМ кыччаатылар. Күн бүгүнүгэр диэри, куораттан ойуччу олорбут Заречнай микро-оройуона сайдар барыла ылыныллыбыта эрээри сайдыы ситэ-хото бара илик. Хас эмэ сыл тохтуу-тохтуу тутуллан, "АЛРОСА" хампаанньа үбүгэр-харчытыгар "Семицветик" дьыссаат үлэлээн эрэ. № 3-дээх баабырыкалыыр суолга чааhынай дьиэлэр микро-оройуоннарын тутууга эмиэ хампаанньа кыттыhарын күүтэр курдуктар.
Мииринэй авиацията суох сатаммат
Авиацията суох Мииринэй кэлиитэ-барыыта харгыстанара чуолкай. Удачнай ("Полярнай") аэропуорда "Аэропорты Севера" дьаhалыгар баран турар. Мииринэй уонна Накыын эрэ уруккулуу олороллор.
Авиация оруола үрдүгүн билинэн туран, бу уустук боппуруоска аналлаах "Уhук Илин уонна Забайкалье аэропуортарын сайыннарыы" федеральнай барыла сайдыахтаах этэ. Онно сиэттэрэн, 15 эрэгэйиэн таhымнаах аэропуорт сайдыы тэтиминэн уларытыллыахтаахтара.
Хомойуох иhин, ол барыл, "Суол-иис сайдыыта" диэн барыл иитинэн уларытыллан, Мииринэй аэропуордун тутуу былаана тохтоото. Оттон, Саха сирин бырабыытылыстыбата, Мииринэй авиационнай балаhатын тутууга үбүнэн-харчынан хааччыйарга тулааhын буолуо диэбиттэрэ. Манна туох да сэргэхсийии биллибэт, боппуруос быhаарыыта тохтоон турар.
Аны сыана. Сыана арыый ама буолуутугар, үгүс авиахампаанньалар Мииринэйгэ кэлиилэрэ сабыдыаллыахтаах этэ. Мииринэй авиапредприятиета инникитин хайдах сайдара – "таабырын". МАП, күн бүгүн курдук үлэлиирэ сатамматын, сокуон-быраап чэрчитинэн аныгы сэртиппикээт ылара, мантан сиэттэрэн тупсарыылаах балаhа (авиаполоса) тутуллара уолдьаста.
"АЛРОСА" сабыдыалынан оптоволокно Удачнайга тилэри тардылынна
Опто-волокно Интернет ситимэ Чернышевскайынан Айхалга уонна Удачнайга дьэ тириэрдилиннэ. Ол диэки, күүтүүлээх Мегафон "4G", LTE Интернеттэрэ киирэн эрэр. Бачча ыраах, оптика хаабыла тиийиитигэр, биллэн турар, "АЛРОСА" хампаанньа оруола улахан.
Оччотугар, информациянан үллэстии, отчуоттары тириэрдии, "телемедицина" сайдыахтара. Ол эрэн, бэттэх сытар, Арыылаах, Алмазнай, Таас-Yрэх, Сүлдьүкээр сэлиэнньэлэрэ оптикалаах Интернетынан хабылла иликтэр.
Оптика хаабылын биир утума Бүлүү улуустарыгар, 220 кВ лиинньийэнэн 2018 сылтан ыла хайдах барара "Саха телекоммуникации" тэрилтэттэн тутулуктаах.
Күн бүгүн, Мииринэйтэн оптоволокно Интернета Сунтаардыыр уот лиинньийэтигэр холбоно илик.
Самнархай дьиэни күрдьүү туhунан
Мииринэй куоратыгар самнархай дьиэлээхтэр олус элбэхтэр. Куорат эргэрдэ.
Ыаллыы Ленскэйгэ 300-чэ мас дьиэни күртэрэргэ сананар буоллахтарына, Мииринэйгэ 623 самнархай мас дьиэ уонна 60-с, 70-с сылларга тутуллубут "хрущевкалар" бааллар. Маннык эридьиэстээх боппуруоhу куруук таарыйаллар да тyмyк суох.
Мииринэйгэ бу бырагараамма ситэ-хото үлэлээбэт, оттон куорат 70 бырыhыана - эргэ дьиэ. 2002 сылга диэри Мииринэй оройуонун нэhилиэнньэтэ 87 тыhыынча этэ. Билигин 72 тыhыынча таhымыгар тиийэ тyстэ. Дьон, "материк" диэки айана тохтообот. 3-4 тыhыынча киhи кэлэр, алта-сэттэ тыhыынча киhи айанныыр.
Онон, боппуруостар элбэхтэр. Yксүү да турар чинчилээхтэр.
Тyмyктээн эттэххэ, Саха сирин бырабыытылыстыбата Мииринэй оройуонун социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар ордук чугас барылын ылара уолдьаста.
Станислав Алексеев
Мииринэй куорат
Ааптар уонна "Дальнойбой" саайтан хаартыскалара
Главное фото взято из сайта
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3625e28d-b90a-4ede-81ac-a2043087b94c>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://yakutia24.ru/obshchestvo/46337-mono-kuorattar-uonna-alrosa", "date": "2018-12-13T11:49:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376824675.15/warc/CC-MAIN-20181213101934-20181213123434-00208.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000070333480835, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 11, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000070333480835}"}
|
Вытин Василий
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Вытин Дьокуускайга өлбүт.
Өссө маны көр[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
- Саха сирин энциклопедията, Москуба, 2000
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:3a92067c-cd3b-46b2-a1bd-b0408dc419d3>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9", "date": "2018-12-16T01:21:01Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376827175.38/warc/CC-MAIN-20181216003916-20181216025916-00381.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000090599060059, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 12, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000090599060059}"}
|
НВК САХА – Саха сиригэр үс сыл иһигэр 22 тыһыынча олохтоох каадыры промышленнай тэрилтэлэргэ үлэҕэ ылыахтара. Үгүстэрэ «АЛРОСА», «Алмазы Анабара», «Якутскэнерго», «Алданзолото», «Золото Селигдара» курдук бөдөҥ хампаанньаларга үлэлиэхтэрэ. Бу туһунан бүгүн, ыам ыйын 17 күнүгэр, нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун хааччыйар сүрүннүүр кэмитиэт мунньаҕын кэмигэр иһитиннэрдилэр.
Бу хайысханан ону тэҥэ быстах кэмнээх уонна вахтанан үлэҕэ дьону ылыахтара. Вахтанан үлэҕэ тыһыынчаттан тахса киһи, онтон быстах кэмнээх үлэҕэ 9 тыһыынчаттан тахса киһини хабыахтара.
Мунньах кэмигэр «Местные кадры – в промышленность» бырайыагы олоххо киллэрии чэрчитинэн, нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун тэрийии судаарыстыбаннай кэмитиэтэ уонна « Алмазы Анабара» хампаанньа бииргэ үлэлэһии сөбүлэҥин түһэристилэр. Бу сылга туһааннаах тэрилтэ үс тыһыынча кэриҥэ олохтоох каадыры үлэнэн хааччыйыаҕа. –ай//фа
Источник: сайт телеканала «Якутия 24».
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:47d82e41-f259-4855-a328-1f3f0bca9131>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://nvk-online.ru/saha-siriger-s-syl-i-iger-promyshlennaj-hampaannalarga-22-ty-yyncha-ki-ini-le-e-ylyahtara/", "date": "2018-12-15T12:18:54Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376826856.55/warc/CC-MAIN-20181215105142-20181215131142-00525.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000008225440979, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000008225440979}"}
|
22 сентября 2018 г. на базе МОБУ "Хатасская СОШ им. П.Н. и Н.Е. Самсоновых" состоялся семинар-практикум по компетенции «Агрономия14+» Чемпионата JuniorSkills для директоров, педагогов и мастеров производственного обучения агрошкол республики. В работе приняли участие главный эксперт компетенции Агрономия Матвеев Н.А., заведующий лабораторией переработки сельхозпродуктов и биохимических анализов ЯНИИСХ им. М.Г. Софронова, методисты НОЦ Сахаагроэкотур Сивцева М.В., Романов И.Н.
Семинар-практикум провели Жиркова Зинаида Гаврильевна, учитель биологии, химии; Сивцева Саргылана Николаевна, мастер производственного обучения; Алексеева Мотрена Васильевна, мастер производственного обучения; Нохсорова Тамара Устиновна педагог дополнительного образования Хатасской СОШ.
Слушатели семинара ознакомились с формами участия в чемпионате, с критериями оценки и количеством начисляемых баллов (субъективные и объективные), с заданиями чемпионата по модулям:
1.Отбор смешанного образца почвы.
2.Определение степени кислотности почвы.
3.Определение механического состава почвы.
4.Посев овощных культур.
5.Провести прореживание всходов овощных культур.
6.Высадки рассады.
7.Формирование растений огурца в один стебель.
8.Определить вредителя.
9.Определение содержания нитратов в растении
10.Провести подкормку огурцов.
Кроме методического материала слушатели получили ответы на интересующие их вопросы. Установлены контакты и в дальнейшем планируется постоянное взаимодействие агрошкол по данному направлению работы. Все участники получили сертификаты.Выражаем благодарность директору школы Николаю Владимировичу Слепцову, инициатору семинара Раисе Михайловне Аргуновой, всем педагогам МОБУ "Хатасская СОШ им. П.Н. и Н.Е. Самсоновых" и желаем дальнейших успехов в работе!
«Хатас оскуолатыгар буолбут семинар урдук таьымнаахтык ааста,элбэх сана билиини ыллым,оскуола сонун хайысхалаах улэтин кытта билистим.Оскуола сана эрчимнээх директора Николай Владимирович улэьиттэрин соптоохтук аттаран туруоран оскуола араас профиллары киллэрэн тэтимнээхтик айымньылаахтык улэлээн эрэрэ киьини уордэр.Агрохайысханан бу оскуола чугастаа5ы кэмнэ элбэ5и ситиьииьи дии санаатым.То5о диэтэххэ директор кэскиллээх былааннардаах,ону киллэрэргэ опыттаах улэтигэр "умайа сылдьар" киэн-куон билиилээх,опыттаах Раиса Михайловна салайааччынан анаммыт,ор сыл биология,химия учууталынан улэлээбит дирин билиилээх,опыттаах учууталлар маастарынан улэлии сылдьаллар, бэйэлэрэ почти аграномнар,оскуола биология учууталлара бу агрохайысханан куускэ бииргэ улэлииллэр.Ол тумугэр агро хайысханан улэ тэтимнээхтик кэскиллээхтик баран эрэр эбит.Бугунну семинарга Юниор Скиллс чемпионат 10 модулун улэтин кытта олох сиьилии билистибит,уоьээ ааттаммыт коллегаларбыт барытын сиьилии кордорон мастер-класстаан кэпсээтилэр.Семинарга сылдьыбыт 23 киьи барытын суруннубут да,камера5а да уьуллубут,араас боппуруостары биэрэн ыйыталастыбыт.Мин бу хайысха5а сана улэлиир киьи наьаа элбэ5и биллим о5олорбутун быйыл агро да хайысханан бу да чемпионакка хайдах уорэтэрбитин бэлэмниирбитин дьэнкэтик ойдоотум.Онон,бу семинары тэрийбит Николай Владимировичка, агрохайысханы салайан олорор Раиса Михайловна5а уонна кини куустээх хамаандатыгар улахан махталбын тиэрдэбин.Кэлэр ортугэр кэскиллээх улэ5ит оссо угус ситиьиилэнэригэр ба5арабын!!!Сунтаар 2с оскуолатын агрохайысха5а уонна бизнес инкубаторга тьютора Василий Николаевич Хаптасов.»
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c41d3d4c-67ac-4389-a3c6-35e3142a3ca3>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://yunnatsakha.ru/mieraghro/v_etom_ghodu_na_iii_rieghional_nom_chiempionatie_juniorskills_vpiervyie_provodilas_kompietientsiia_aghronomichieskiie_raboty_riespublikanskim_tsientrom_kompietientsii_opriedieliena_mobu_khatasskaia_sosh_im_p_n_i_n_ie_samsonovykh_", "date": "2018-12-15T10:19:40Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376826842.56/warc/CC-MAIN-20181215083318-20181215105318-00515.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9973388910293579, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 2, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9973388910293579}"}
|
611
09 декабря 2016 в 12:11
Мин депутат буоллахпына… (өйтөн суруйуу)
Хас биирдии киһи бу орто туруу дойдуга ааһан иһэр айанньыт, хонон ааһар хоноһо буолар. Тоҕо итинник диибиний? Тоҕо диэтэххэ, хайдах суолу-ииһи хаалларара киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах.
Сорох дьон кэнчээри ыччаттарыгар кэрэ кэпсээн буолан үйэлэргэ умнуллубат, атыттар сир үрдүттэн симэлийдилэр да ааттара умнууга хаалар… Киһи олоҕо араас суол курдук… Оттон хайдах дьон үтүө ааттара үйэлэргэ умнуллубата буолуой?! Мин санаабар, дьон эрэлин толорбут, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө сыһыаннаах, майгылаах бастыҥнара буолуо! Билиҥҥи балысханнаах сайдыылаах үйэҕэ итинник үтүө дьону депутат гынар киһи! Төһөлөөх үйэлээҕи, үчүгэйи дьоҥҥо-сэргэҕэ оҥоруо этилэрэй!
Мин депутат буоллахпына, төрөөбүт дойдум, Сахам сирэ атын дойдулары кытта тэҥҥэ сайдарыгар олук ууруом этэ. Сахам сирэ барахсан айылҕалыын атын, тулалыыр эйгэлиин тупсаҕай. Ол кэрэни мин харыстыыр курдук дьаһал ылларыаҕым. Ол курдук, атын омуктар мээнэ, бэрээдэгэ суох кэлиилэрин бобуом этэ. Кэлии дьон эн айылҕаҕын аһыммат, маһы-оту алдьатар, суох оҥорор. Оттон ону өбүгэлэрбит үйэлэргэ харыстаан аҕалбыттара биһиэхэ, кэнчээри ыччаттарыгар!
Тулалыыр күөллэрбитин, суолбутун – барытын сахалыы ааттарынан суруйтарыам этэ.
Тоҕо кэлии омук саха тылын үөрэппэтий? Мин ону билиэхтээхтэр дии саныыбын! Депутат буоллахпына, ити боппуруостары бастакынан быһаарыам этэ.
Билигин аан дойдуга эҥин араас балаһыанньа: сэрии да буолар, уу да ылар, ойуур да умайар. Дьэ, оннук кэмҥэ сахам норуота хайдах суолун-ииһин булунар, ким-хайдах дьаһанар?! Кинилэри сирдиир, өйдөтөр дьонунан норуот депутаттара буолаллар. Депутат киһи инникини барытын ырыҥалаан көрөр буолуохтаах. Дьон-аймах кинини маныыр, батыһар. Атын туолбат, сатаммат сиринэн бардаҕына, дьэбэрэҕэ түһэригэр тиийэр…
Ол иһин мин депутат буолар күннээх буоллахпына, үчүгэйдик толкуйдаан баран үлэ үөһүгэр түһүөм этэ…
Анна Павлова,
Бордоҥ орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ
Сунтаар улууһа, Сардаҥа сэлиэнньэтэ
«Мин депутат буоллахпына» диэн темаҕа өйтөн суруйууга куонкурус 2016 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри салгыы ыытыллар.
Куонкурус түмүктэрэ «Ил Түмэн» хаһыат балаһаларыгар уонна news.iltumen.ru сайтка таһаарыллыахтара.
Куонкуруска кыттар үлэлэр [email protected] электроннай почтаҕа эбэтэр почтанан маннык аадырыска ыытыллаллар: 677000, г.Якутск, ул.Орджоникидзе, 36/1, 205-206 офис, АУ ИД «Ил Тумэн».
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:8dff15b3-b453-4363-8894-1af0e4553de7>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://news.iltumen.ru/sakha-post/kuonkurus/min-deputat-buollahpyina-oyton-suruyuu/", "date": "2018-12-10T05:26:15Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823303.28/warc/CC-MAIN-20181210034333-20181210055833-00209.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Ваще быйыл орус уута элбэх буолан уу куhа ордук кэллэ дуу диэн тумук кэллэ. Былырыын маахта кураанах кус этэ, оттон быйыл ханай да судьу буолла. Онон ээмиллэ да Лена диэкки эрийэ баттыан соп. Оччотугар убайдара анды быйыл уруккутаагар хойуутук то5о анньан кэлиэн соп эбит. Андыга серьезно бэлэмнэнии наада буолбут, особенно орус суньунэн (моторка, скутер игин). Но срок иннигэр кэлиэн соп запросто. Быйыл анды срок иннигэр кэлэн аастагына, кыhын срогу иннин диэкки передвижкалыыр улэ барыан наада. 1-4 июня бу олох былыргы срок, ол кэннэ айылга улаханнык уларыйда.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:73419a39-6053-4579-9475-9255f4434cf5>", "dump": "CC-MAIN-2018-51", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4374297", "date": "2018-12-10T08:59:26Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2018-51/segments/1544376823320.11/warc/CC-MAIN-20181210080704-20181210102204-00368.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999986886978149, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 10, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999986886978149}"}
|
Балаҕан ыйын 27 күнэ — иитээччилэр уонна оскуола иннинээҕи саастаах тэрилтэ үлэһиттэрин күнэ.
Бу күн иитиллээчилэр уонна төрөппүттэр күүстэринэн күндү иитээччилэрбитигэр, тэрилтэ бары үлэһиттэригэр соһуччу түгэни бэлэхтээтилэр. Ол курдук сарсыардаттан хас биирдии иитээччигэ, үлэһиккэ остуолга ууруллар, куруутун үөрүүнү бэлэхтиир, баҕа санаалардаах смайликтары бэлэхтээтилэр, маны сэргэ хас биирдии үлэһиккэ анал хоһооннордоох, детсад үлэһитин сырдатар эҕэрдэ видеосюжеты ыыттылар. Бары иитиллээччилэрбитигэр, төрөппүттэргэ умнуллубат эҕэрдэҕит иһин барҕа махтал буоллун!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:993f148d-25f1-40f4-bb3f-7805fbe96fb0>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://keskil-tk.ou14.ru/2018/10/18/den-rabotnika-dou/", "date": "2019-01-19T21:46:35Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583681597.51/warc/CC-MAIN-20190119201117-20190119223117-00564.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000091791152954, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000091791152954}"}
|
Дьэ, өр кэтэспит “Аланнар” күрэхтэһиибит түмүктэннэ. Хомойуох иһин, биһиги бөҕөстөрбүт мэтээлгэ тиксибэтилэр. Бу күрэхтэһии – инникигэ улахан эппиэттээх, сүүмэрдиир сыаллаах, көннөрү күрэхтэһии буолбатах. Түһүлгэҕэ 12 дойду 210 бөҕөһө тахсан күөн көрүстэ.
Турнир балаһыанньатын быһыытынан, кыайыылаахтар: А.Магомедов, Р.Ферзалиев, М.Сайдулаев, Д.Баев, Т.Бижоев, Г.Набиев, В.Валиев, А.Уришев уонна В.Байцаев – Иван Ярыгин аатынан рейтиннээх Гран-при турнирга кыттар быраабы ыллылар. Оттон ыарахан ыйааһыҥҥа Красноярскайга ким кыттарын тренерскэй састаап быһаарыа диэн буолла. “Аланнар” турнир хаамыытын dzulurgan.ru сайтка сиһилии сырдата сатаатыбыт. Ону киирэн ааҕыаххытын сөп.
Аны хамаандалар тохсунньу ортотугар Д.Г. Миндиашвили аатынан Тустуу академиятын бирииһигэр турнирга көрсөн, ыйааһын аайы хаалбыт биирдии путевканы былдьаһыахтара. Маннык систиэмэ тустууга киирбитэ иккис сыла. Онон улаханнык соһуйбута-өмүрбүтэ буолумаҥ. Санатан эттэххэ, быйылгы Иван Ярыгин турнирыгар Саха сирин хамаандатыттан биир да бөҕөс кыттыбатаҕа.
Буолан ааспыт күрэхтэһиигэ Дагестан – 3 кыһыл көмүс, 5 үрүҥ көмүс, 7 боруонса мэтээллэннэ. Оттон көбүөр хаһаайыттара – осетиннар 3 кыһыл көмүс, 1 үрүҥ көмүс, 6 боруонса мэтээли ыланнар, эрдэ туруоруммут былааннарын толордулар. Кабардино-Балкария 2 кыһыл көмүстээх, оттон Чечня – 1. Ыалларбыт буряттар – 2 боруонсалаахтар. Тувиннар 1 үрүҥ көмүс, 1 боруонса мэтээллэннилэр. Оттон биһиги, сахалар? Хомойуох иһин, атыттар эрэ мэтээллэрин ааҕарга тиийэбит. Ханныгын да иһин, бүгүҥҥү күҥҥэ баар-суох тустууктарбыт бары кыттыбыттарын үрдүнэн.
Балаһыанньа ыарахан, саха тустуутугар суһал дьаһаллар эрэйиллэллэр. Бу иннинэ суруйбутум курдук, “Аланнар” турнирга СР спортивнай тустууга бастакы вице-президенинэн талыллыбыт аан дойду икки төгүллээх чемпиона, Ил Түмэн депутата Виктор Лебедев бэйэтинэн тиийэн көрдө-иһиттэ, онон уталытыллыбат дьаһаллары ыларын күүтэбит. Биир тылынан, туһааннаах тэрилтэлэр, салайааччылар, чуолаан СР Спорка министиэристибэтэ, СР спортивнай тустууга федерацията уонна бу кэмҥэ диэри тустууну сүрүннээн кэлбит Үрдүкү спортивнай маастарыстыба оскуолата түмүк оҥороллоро уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ, уопсастыбаҕа иһитиннэрэллэрэ эрэйиллэр
Тугу иһиттим уонна өйдөөтүм:Алаҥҥа буолбут күрэхтэһии второстепеннай диэн буолла, тустууктарбыт формаларыгар киирэ иликтэр, ыйааһыны уонна быраабыланы тэрийэр субъект хайдах баҕарар оҥороро көҥүл курдук буолбут, тренердэр бары аналлаах программалаахтар, барыта орун оннунан баран иһэр диэн буолла, тренер үлэтэ олус ыарахан ону туораттан көрөн таах олороллор дииллэр...чэ, ити курдук өйдөөтүм. Уопсайынан халбан, куотунуу эппиэт. Оруобуна мин күрэхтэһэн кэлбит уолбуттан ыйыттахпына ити курдук эппиэттиир, футболун көрө охсоору...
Прямой эфир уонна телефонунан прямой тахсыыны эмискэ суох диэтилэр. Ватсабынан диир, барыта наадата суох боппуруостары мэнээк биэрбиттэр диэтэ, Кириллин ол аайы хараҕа уоттанар эбит, оннук оннук диир курдук...хайыай...мин эрэ буруйдаах үһүбүн дуо диэтэ дии...дьэ, иэдээн...
Кириллин эфиргэ быьаарыыларын биир тылынан "отмазка" диэххэ сеп. Уларыйыыбыт диэн ШВСМ оннугар ЦСП баар буолар уьу. Ол тэрилтэ аата уларыйара туохха наада, бу кыаммат салайааччыларбыт оннуларыгар хаалар буоллахтарына? Хата киьин бэйэтин улэтин миэстэтин хааччыйан, аны биьигини Европа уонна Аан дойду кэтэьэр диэтэ.
«Мы называем его "режимщик": дискотеки, кафешки - его никуда не вытянешь, но вот поиграть в стрелялки он любит» Рассказ про Тимура Бижоева
Победителем в весовой категории до 74 кг после сенсационного поражения чемпиона мира Хетика Цаболова стал Тимур Бижоев - лидер сборной России возраста U-23, который в финале одолел грузина Автандила Кенчадзе - мирового лидера возраста U-23, и финалиста чемпионата мира - в Будапеште тот уступил нашему Заурбеку Сидакову. Кто такой Тимур Бижоев в интервью корреспонденту WRESTRUS.RU Тиграну Аваняну рассказал его друг, победитель первенства Европы среди юниоров Анзор Закуев.
- Мы знакомы с Тимуром Бижоевым с детства, - рассказывает Анзор Закуев. - Мы родом из одного города - Нарткала, где вместе и начинали тренироваться. Сейчас мы продолжаем тренироваться вместе, у одного тренера. По всем возрастам мы всегда шли параллельно, только Тимур всегда был чуть покрупнее. Но чем он отличался - он всегда был лидером в своем весе в Кабардино-Балкарии - что по юношам, что по молодежи. А ребят в его весе всегда было много.
- Буквально месяц назад Бижоев уступил грузину Кенчадзе на первенстве мира до 23 лет...
- Да, но он сделал выводы, и я знал, что он возьмет реванш - даже думал, что отрыв будет побольше. И у него для этого все было.
- Вес до 74 кг - в принципе зачастую кабардинский - призер Рио-2016 Аниуар Гедуев, классик Мурат Карданов тоже боролся в аналогичном весе - до 76 кг и выиграл Олимпиаду-2000.
- Да, это наш вес. Я надеюсь, что Тимур выиграет "ярыгинский". По моему мнению, там его соперниками будут Сидаков и Цаболов, но если Бижоев выиграл "Аланы" - почему бы не выиграть турнир Ярыгина? С Сидаковым у них счет личных встреч 1:3, но Тимур ему постоянно проигрывал в один балл.
- Какой Бижоев за ковром?
- Он очень терпеливый. Мы его называем "режимщик". 23 часа - и он уже спит. Дискотеки, кафешки - нет, его никуда не вытянешь. У него есть цель - и он к ней идет. Мы все ему подражаем. У нас много талантливых ребят - но они такие разгильдяи... Среди молодых, Бижоев - лидер, который со временем дорастет до уровня Уришева, Махова, Гедуева... Тиме можно подражать, он очень целеустремленный.
- А хобби все-таки у него есть?
- Тима хорошо играет в футбол, он лучший защитник. Не дает пройти к воротам. Да и вообще у Бижоева только один минус...
- Какой же?
- Как и все мы, он любит на телефоне играть в стрелялки.
- Может схватку проворонить, играя в стрелялки?
- О чем вы говорите? Схватку он никогда не проворонит! Если мы приходим на тренировку за пять минут до начала - Бижоев в зале за 20 минут. А стрелялки... За неделю до соревнований он их отбрасывает в сторону! (смеется)
Урут 1970-1980 сыллардаахха оскуола иһинэн тустууга күрэхтэһии буолара, тустуу секцията үлэлиирэ, совхозтар истэринэн эмиэ. Билигин сорох оскуолаларга тустарга мааттара да суох, улууска тустууга күрэхтэһиилэр былырыыҥҥыттан саҥа саҕаланан эрэллэр уонна тустуу хайдах сайдыай? Аҕыйах ДЮСШ ҕа эрчиллэр эрэ оҕолор тустуунан дьарыктаналлар.
Билигин барыта кэллин бардын диэбит курдук буолла, барыта отчуот толоруутун эрэ эккирэтэр курдуктар, тустуу сайдарыгар элбэх оҕо тустуунан дьарыктаналларын ситиһиэххэ наада быһыылаах, саатар тустууну сырдатар дьоммут тустуу оннугар омук астарын,табаардарын эрэ рекламалаан тахсаллар
ИД айс олох тустууттан ыраах киьи эбит,Лебнедев бэйэтэ эрэ улуу тустуук буолан карьера,харчы эрэ ейдээх ыраах толкуйа суох эбээн норуотун улуу уола буолла5а.
БЕА хата баара буоллар быьааарбыт буолуо этэ,хаарыан киьини туораттылар
Саха тустуута тобук кириллин 90 сааьыгар дылы олорор буолла буолбат дуо.кириллиннэ уруй?
Киьилии киьи суох буолан манныкка тиийдэхпитИЛ Дархаммыт быьаарыыта суох эбит.Лебедев газ уерэ5э сух,спортан куоттаЭВЕРСТОВ суолун солообу
та хата кини спорт министрэ буолара буоллар эбэтэр Чердонов оннугар олороро буоллар хамсааьын таьаарыа этэ..
Киэн туттар тустуукпут дуома Пинигин 9 киьи елуулээх авария буоуйдаа5ын киргиьи кемускэьэн сирэй кербехтенен бе5е инник киьи саха чиэьин сир буор сирэйдээн кэбилэнэриттэн санаам тустэ смргэ силллээтим буолар да эбит диэммин дэлби кэлэйдим ол киьийдэх хайаан да хаайыыга киириэхтээх диэн модьуйуохайын талбытыгаг туойары тохтотуохайын диэн бары саха дьонун ыгырабын куттанан бутуехэйин Аблександра репостаан
Урут 3сыл аннара радиоҕа Кириллин интервьютун истибитим, агрессивнай баатык эпиэттирэ,критиканы куһаҕаннык тулуйара.Сотору футболист Аршавин курдук эппиэттирэ боло болелбщиктарга,Россия сборная Евро-2012 проваллабытын кэннэ,болельщиктарга "Ваши ожидания,это ваши проблемы,я ничего вам не должен" (с) эппиэттэн соһуппута,уонна сборнайтан үрүллүбүтэ.Результат суох буоллаҕына урайыахтаах,олорбута ыраатта. Л.Спиридонов гл.тр. аныахха наада.
Соҕотох биир тренер буруйа буолбатах дии саныыбын. Итиннэ комплекс не решенных проблем. Саха сиригэр тустуу сэргиибит эрээри дьин ылан көрдөххө дьарыктанар тустан уолаттар олох аҕыйахтар. Үгүс дэриэбинэҕэ тустуу секцията суох. Спортсменнары иитэн таһарарга элбэх тренер наада, зал, условия тэриллиэхтээх. Республика иһигэр конкуренция суох биһиэҕэ, улуус иһигэр күрэх суох.
Дьэ уолаттар! Бу боппуруоһу кэлимник көрдөххө биирдэ эрэ туох эрэ тахсара буолуо.Мин санаабар үөрэх систематын уларытыыттан саҕалыахха сөп этэ.оройуон аайы биирдии уус-Алданнар курдук уолаттар оскуолаларын тэрийиэххэ.Ис туругун уларытан туран ,былыр кыргыс үйэтигэр хас биирдии саха аҕа ууһа бэйэтин көмүскэнэр боотур дьоннордоох буолара.Атыннык эттэххэ боотур уолаттары иитиэхтээхпит.уолаттары кыргыттартан туспа тутан.Начальнай кылаастарга уопсай физикаҕа үөрэтэбин онтон специальностарынан араарабын.Тустууттан саҕалаан ,МММаҕа тиийэ.
Сүрүн болҕомтону оройуоннарга уонна хоту сиргэ уурабын.Иккиһинэн тустууну сайыннарарарга фонда баар буолуохтаах.Аныгы үйэҕэ барытын харчы быһаарар буолла.Хайдах да эргит-урбат.Ону уоруохтара диэн киһи куттанар.
Тустууга уонна да атын спорт көрүннэригэр харчы хаамыытын уларытыахха наада.Атыннык эттэххэ мин персональнай тренер диэн тылтан туттунабын баҕар сыыһа буолуо.Биир тренер биир талааннаах оҕону тутан баран аат-суол ылаары атын тренердэри кими да чугаһаппат. Соҕотох диэн соҕотох буоллаҕа..
Урукку буолбатах.Аныгы тустуу түргэн уонна күүс быһаарар спорт көрүнэр кубулуйда Онно сөп түбэһэр өй-санаа баар буолуохтаах..Бу өттүгэр урукку өйдөбүлүнэн олоробут.. Биһиги менталитетпытын ити боотур уолаттарга уларытыахха наада..Сүрүн болҕомтону элбэх бааллаах приемнары оҥорорго болҕомто ууруохха.Онтон ону толорорго күүс наада эбээт.
Онтон тренердэргэ кэллэххэ эппиэтинэс баар буолуохтаах.Киирэригэр андаҕайыахтаах...Улэни олимпийскай кэминэн көрөбүн.Ситиһии суох туоруохтаах.Ити тас өттүнэн бэйэбит Саха науката баарын биллэриэхтээх..Судьуйалар таһымнарыгар эмиэ күүстээх үлэ барыахтаах.Олус элбэҕи куолулаары гынным онон тохтуубун.
Тустуу политика уонна хойгур харчы оонньонор керунэ буолан турар. Аныгылыы эттэххэ Рейтинэ урдук. Ол бу буолар кэмнэргэ , быыбарга игин, дьону аралдьытан диэххэ дуу, Улуу тренер аатынан сырайданан аьара элбэх уп- нагараада биэриэх буолан Аатырбыт тустууктары ыныртаан бэйэлэригэр очко оноьуннулар. Иэскэ киирэн хаалбыт курдук буолара буолуо, эрдэ кэпсэтиилэрэ атыннык сценарийданнага дии, ким да кими тыыппат диэн. Маннык бу састаабынан олорон бюжжеттан тыыран хамнастаныахпыт - аьыахпыт сиэхпит. Тем более сыл тумугэ декабрь ыйдаагы хамнас ведомаьа барара бу турар , агыйага суох хамнаьа буолуо. Тренер сепке этэр ' устар буоллахтарына барыбытын устун диир' кини соготогун провалга эппиэттээбэт. Системалара хайдах эрэ быьыылаах. Лебедев ону билэр билбэт буотах, только эмиэ иэскэ киирбит курдук( урдук дуоьунастарга ылыллан айагын сабан биспиттэр диэн керебун) . Бэстиини букатын бирикээстииллэр. ХАРЧЫ- МАФИЯ
Туох ааттаах дьахтар курдук ытана олоро5ут! Атын дьоннор эбиккит буоллар наоборот субэ-ама биэрэн, сайдар суолу тобулар идеялары суруйуо эбиккит! Бары бииргэ тумустэххэ ситиьии кэлэрэ буолуо дии. Тыынар тыыннаах наар чэпчэкитик тыына сылдьыбат буолла5а ол курдук спорт эмиэ.
Прямой эфири корон баран бу сыл куьа5ана суохиук тумуктэнэн эрэрин оссо тогул итэ5эйдим. Улахан дьонно эдэрдэргэ о5олорго ситиьиилэр аан дойду европа россия международнай курэхтэр туьулгэлэригэр ситиьиилэр бааллар. Кириллин В.Н. уонна трнюенерскэй состав соптоох хайысханнан баран иьэллэр эбит. Хотторуулар итэ5эстэр быьа5астар бааллар ону туоратарга оссо куускэ бо5остору кытта бииргэ улэлиэхпит дииллэрэ уордэр эрэ. Бо5осторбут холобур А.Тютрин Нь.Скрябин Н.Охлопков иннилэригэр улахан сыал сорук туруоруммуттара тустууларыгар да элбэх курэххэ кытталларынан да костор. Онон бу топ куоталаьа куоталаьа тренердри бо5остору уо5эн бутун. Субэни аманы тоьо ба5ар саха киьитин сиэринэн биэрэргитигэр ынырабын.
Горе.
Сирэйэ-хараҕа суох дьоннор син бааллар ээ. Малыйан баран, баһаам ситиһиилээх аатыраллар... Охлопков хоттороругар Кириллин Темболатка төһүү буолбута быһыылааҕа, тоҕо эрэ дьиибэ баҕайытык, олус судургутук хотторбута. Атын дойдуттан тустар уолаттарга Саха Сирин хамаандатыгар дуоһунастаах киһи "личнэй тренер" буолара сыыһа дии саныыбын. Рф бөҕөстөрүн кытта бастакы миэстэлэргэ тусталларыгар мэһэй буолуохтарын сөп, "дойду хамаандатын чиэһигэр".
Мин эрэ тустуу молтообутугэр эппиэттиэ суохтаахпын былааны бигэргэппит уоьээ улэлиир дьон тэннэ эппиэттээьэллэр диирэ сыыьа. Хайа да дойдуга курдук спорт корунэр биир эрэ киьи эппиэттиэхтээхтэр ол гл тренер. Саамай эппиэттээх курэххэ проваллаата да усталлар. Аланы второстепеннай дии олорор. Европа уонна аан дойду биьигини оссо куутэр дии олорор.
Бол, былаан хайдах оноьулларый диэн вопроска бо5ос кини тренера уонна урдуку салалтаны кытта уопсай субэннэн оноьуллар диэбитэ кинилэр буруйдаахтар диэбэтэ5э. Сыл тумугун биир Алан курэ5инэн тумук онорор татым буолуо диэбитэ. Тотторутун эппиэтинэьи сугэбин диэбитэ уонна ону туоратарга улэлэьиэхпит диэбитэ. Алан тумугун этэр буоллахха ити арбыыр Бурятия Тыва чулуу тустууктара эмиэ биир да путевка Ярыгин турнирыгар ылбатылар. Тумук биир кинилэр ордуктара диэн бу курэххэ мэтээллээхтэр. Бу курэххэ уолаттарбыт мэтээл ылбатылар. Спорт аата спорт Миндиашвилига путевка ылыахтара диэн эрэнэбит.
Тустуу мөлтөөбүтүгэр Кириллин туох буруйдаах үһү!? Бэйэтин үлэтин үлэлии сырыттаҕа дии! Талан ылар уолаттар да суохтар тустуон сөптөөх! Тустуон баҕалаах! Бука баһаалыста бары уолаттаргытын иитиҥ эр киһилии, тустууга биэриҥ, режимнааҥ, телефоҥҥа олордумаҥ,үлэлэтиҥ!!! Оччоҕуна эрэ результат кэлиэ!
Хас дэриэбинэ аайы тустуу зала баар буолуохтаах! Начальнай кылаастарга тустуу секцията обязательнай 100% уолаттарга, даже физкультура оннугар тустуу уруогун киллэриэххэ!!! Дьэ онтон 5 кылаастан отбор : Эн дальше тустаҕын, Эн үөрэнэҕин математик,гуманитарий диэн арааран!
А так маннык ытаһан үөхсэн туһа суох элбэх оҕо дьарыктамматаҕына
Дьэ,Кириллиннэрэ ынырык кирпииччэ кыра да суобас диэн суох эбит.Туьата суох киьи эбит.Буруйун билиммэккэ хата аны сотору фанаттары буруйдуура буолуо. Эьиги наьаа айдаараннын туох да ситиьии суох диэ5э.Айдаарбатаххыт буоллар хас да олимпийскай чемпион баар буолуохтаах этэ диэзэ.
бу форумна бары главнай тренери уларытыахха диэбиккит, санаагытын эппиккит хайгаллаах дьыала. Конкрентно эппиэттиир да дьоннор бааллар. Сорохтор боростуой киьи ейдебулугэр септеех этиини суруйагыт,ону тойотторбут демагогияны разводи гына олорогут диэхтэрэ. Ейдеругэр киирбэт.
Бу Анзор Закуев интервьютунуттан быьа тардыы- Мы знакомы с Тимуром Бижоевым с детства, - рассказывает Анзор Закуев. - Мы родом из одного города - Нарткала, где вместе и начинали тренироваться. Сейчас мы продолжаем тренироваться вместе, у одного тренера.
вот, бу осетиннар сагалаабыт тренердэригэр салгыы дьарыктана сылдьаллар. Саха сиригэр биир тустуу базата баар ШВСМ онно землячество буолбута ыраатта. Сууьунэн талааннаах ого кэлэр, Хаалара 20 ого. бу талааннарынан таьыччы оголор хаалаллар. Бу ШВСМ тренердэриттэн билигин мантан ордук ирдиир бырааппыт да суох.
Билигин ШВСМ тренердэрин уларытан кими олордобут? Ол уларытар киьибит теье опыттаах киьиний? Вот вопростан атын туох да суох, вопросы, вопросы вопросы....
Былдьаьыы бегете барыа, бу киьи хас эрэ Россия чемпионун призерын ииттэ диэн. Бу киьи ото мас кене киьи, бу киьи булуу белех, бу киьи бу киьи быраата диэн. Биьиэхэ систиэмэ суох.
Ого тренердеригэр куустээх специалистар бааллар, Именно ого тренердэригэр. Ситиьии беге, россия, европа, аан дойдуга мэтээл бегете. Араас улуустартан барыларыттан ситиьиилээхтэр.
Онон бу Анзор этиитигэр вникайдаан - Мы родом из одного города - Нарткала, где вместе и начинали тренироваться. Сейчас мы продолжаем тренироваться вместе, у одного тренера. Бу осетиннар системаларын Сахабыт сиригэр олоххо киллэриэгин. Оголор тренердэригэр хаалларан ситэри дьарыктанан сайынныннар. Оттон сборнайга киирбит оголор сборга кэлэн дьарыктанан ессе сайынныннар. Тренердерин куоракка кеьерун диэн эппэппин, ессе тегул этэбин, миэстэтигэр, тереебут улуустаргыар эбэтэр тренердэригэр салгыы дьарыктанныннар. оттон дьэ швсм ыларын ылбатын бэйэтэ билиэ буоллага. Конкуренция баар буолуо этэ ди саныыбын.
СЫАЛ-СОРУК туруоруммут эбит ити Бижоев. Онно тиийэригэр дьэ ити режими тутуһар, тренерин УБААСТЫЫР! Саха тустууктарыгар билигин бу өйдөбүл олох да суох! Сыал сорук диэннэрэ баар да буоллаҕына биир икки международнай турниры кыайан мсмк званиятын ылыы...Этин эрэ, чэ, билигин тренер иитиллээччитин бэрээдэги кэһэрин иһин улаханнык саҥардаҕына, ону ылынан истэр тустуук баара буолуо дуо, бу швсм да, чифкискэ даҕаны, тоҕо эрэ саарбах буолуо...Биир эмит төрөппүт бу тренерэ кытаанах, режими тутуһуннарар диир дуо, саарбах, хата оҕолорун көмүскэһэн айахтара кытарыа...Ити үөһээ ахтыллыбыт хапхаас уолаттарыттан холобур ылыахха наада. Ити табаарыһа эппит тылларын улахан баннерга суруйан швсм тустуутун залыгар ыйыахха, эбэтэр, ити зодиактарыгар, вегастарыгар.
independent14, аа5ан буоллаха хайдах билбэт буолуой. просто крышата тэстибэт крыша буо, онно эрэнэр буолан наадыйбат, куругуом эппиэтинэс суо5а итинниккэ тиэрдэр. Уопсайынан билигин уонна урут да (не при Союзе) тойотторго удобнай буоллун , утары эппэтин, баттаа диэтэхтэринэ баттыы сырыттаххына да hылдьа5ын теhe ба5ар, хаhан ол дьонун эстиэр дылы. Онтон норуот олбу диэн муцутуйарыгар чыхаал дииллэр, главное кормушкаларыттан тэйиппэтиннэр да буттэ, ытаа да ыллаа онно аахайбаттар, итак везде в любой сфере по всей России. Онон сиргэ туhун баары ылынарбытыгар тиийэбит((
Вы все пишете что он никудышный может самый лучший тренер среди саха.Какое у него образование,где получил,спортивные достижения,какой класс мастерства мы то не знаем.
Не зря БЕА поставил наверно если у него не было злого умысла типа поставить на колени якутскую борьбу,он же знал и задницей чувствовал свою отставку.
Бу тема автора Кинокрит кердеьебун бу топка септеех кэпсэтии буолла,онон :
ХОТТОРУУ БУОЛБАТЫН ТУЬУГАР - диэн теманы тустуу ветерана,РСФСР чемпиона бары ытыктыыр киЬиби ПЕТР ПОПОВ дирин ис хоьоонноох суруйуутун тула кэпсэтии барара буоллар диэн ба5а санаабын этэбин.
вот что написал тренер сборной Республики Тыва С.Монгуш:
"Мало кто знает, что такое быть тренером! Тренер это Отец, Брат, Друг, Массажист Врач, Повар, Психолог, Няня, и просто человек который всегда рядом! Только настоящие фанатичные тренера знают, что существует особая связь между учеником и тренером, тонкая нить. Тренер должен чувствовать ученика, понимать без слов. Тренер очень многое переживает сам неудачу, травму, болезнь, проигрыш во всем этом виноват тренер и никто другой! Но вкус победы ни с чем не сравнится! Все эти тягости и переживания в один миг забываются после победы! И осознания того, что ты приложил к этому руку вот это настоящий кайф! Спасибо моим ученикам за доверие и преданность!"
Р.S. биhи тренердэрбит эппиэттэhэллэр дуо? кердеххе ээл-дээл , улэ бара турар , кэтэhин,
уопсайынан отмазкалана эрэ сылдьар курдуктар
Эверстов Чордонов оннугар улэлиирэ буоллар,эбэтэр швсм хамсааьыны таьаарыа этэ.чордон улэтэ диэн арай Эльджей Триумфка ыллыырын бастаан кенуллуур,онтон ейденен аны бобор аакка барар,оттон тустуу туьунан итинник куускэ ханнык боппуруьу быьаарда,культура министригэр септеех киьи эбит хата
Бэстиин Рассадин уонна Григорьев прямой эфирэ наьаа ыгым этэ.,саатар Рассадин сахалыы саатар сатаан санарбат дуу сах дуу тыа дьонугар нуучччалыы эппиэттэрэ саатар чуолкайа суох ньулдьугураан астыннарбата5а,ол оннугар сахалыы санарар Эдиккэ боппуруос да биэрэр бириэмэ кыра этэ.
Итини этэн туран Кириллин прямойун БЭСТИИН сатаан эмиэ ыыппата диэххэ сеп.Хаарыан уолбут передачалара кэлин хайдах эрэ тууьа суох аска майгынныыр буолла.Сытыы кэпсэтиилэр,боппуруостар бэриллэлэрин мулурутэ сатыыр проблемата курдук буолла.Оччо5о то5о прямой эфир нааданый дьон септеехтук санаатын этиммэт,ыйытык биэрбэт буолла5ына.Ити аата уол надоел буолла дуу,хайы сах сааьырыы боруогун атыллаата дуу били биир ырыа5а ылланарын курдук.
Бэстиин биирдэ да бэйэтин санаатын этэрин ейдеебеппун, куруут таах мээнэ хал буолбут дьуhуурунай тыллар, "кыайыылар кэлиэхтэрэ', "кэтэhин", "барыта былаан быhыытынан", "эрэнин" , " санаабытын туhэрбэппит", "улэ бара турар" уодата мээнэ солуута туhата суох сыыс тыллар. Урукку суруналыыстар сурдээх принципиальнай буолаллара,
хайаан да бэйэлэрин санааларын толлубакка этэн баран тэйэллэрэ. Билиццилэр эдэр дьон эрээри куттастара сурдээх быhыылаах, кыра да критика, бэйэ санааны этии диэн суох(( дьицэ суруналыыстар оруоллара саайдыга улахан оруоллаах, септеех сытыы критиката суох сайдыы кэобэт, суруналыыстар туох оруоллахтарын бэтэрээн тустуук Петр Попов соторутаа5ыта бэлиэтээбитэ
Чердонов Эльджейы а5аларга минтистри солбуйа олорон харчыга тиксээри илии баттаабыт буолуохтаах,онтон кэлин инстаграмма видео5а мунньахха Пинигин инин баар этэ онно бу киьини концертаппат туьунан этии тыыныы инньэ гынан Айсы Кремльгэ быьаарыы биэриэр диэри ,маннык инникини саатар сарсын туох буолуон билбэт,хамелеон курдук киьинэн саха тустуутун мунутуур тойонунан беа олордон бэйэтэ федерацияттан куотан саха тустуутун позорга тиэртилэр.Ыксаан быьаарбакка буолан баран хойутаабыта Ярыгин иннинэ путевка баарыттан суо5уттан тутулуга суох Айс быьаарыан наада онноо5ор буолуох министрдэри быьаарбыта билигин обязан как президент федерации борьбы,биллэн турар ейденер республика туьушар Кремлинэн,омук сирдэринэн кэпсэтии бириэмэ тиийбэтэ буолуо буолан как говорят русские человек не сыт одним хлебом.Саха тустууну кэрэхсиирин ааьан идолопоклонство таьымыгар эрэ тиийбэт фанаттардаа5ы норуот себулуурун Россия эрэ буолбатах аан дойду таьымыгар билэллэр билинэллэр.
Маны этэн туран ИД септеех быьаарыныы ылыа теье да бириэмэ тиийбэтин иьин син советниктар инин особо приближеннай дьон тыллары естерун тиэрдэллэрэ буоллар диэн эрэниэххэйин
Кырдьаҕас
11:46
Мин хос аатым Кырдьаҕас диэн. 40 сааспар иҥмит аат. Билигин 60 буолла. Бэйэҥ сааһым тухары учуутал , директор уонна нэһилиэк баһылыга үлэлээн кэллим. Аҥардас баһылыгынан 20 сыл. Ол иһин олоҕу , дьыаланы син билэбин дии саныыбын. Билигин саха тустуута өтөрүнэн ороммот дириҥ дьаамаҕа түстэ. Ону, дьааматтан таһаарар сөптөөх сахаҕа соҕотох биир эрэ киһи баар. Ол Улуу Пехлеван- диэн Улууо Пехлеван. Кини билиитин, опытын бу билигин туһаммат атын элбэх киһи, улаханисписэлиистэр санаатыгар холбоһон улахан сыыһа, дии саныыбын. Онон саха тустуутун барытын Александр Ивановка туттарыахха уонна эрэниэххэ. Атын суол суох. Үөхсэн бүтүҥ. Александр Ираны тэпсэн ааспыта , Канадаҕа тиийэн Олипиадаҕа иккис буолан баран хомолтотуттан ытаабыта. Ол онно улуу Роман Дмитриев уонна Александр Байбал Пинигинҥэ финалга киирээри турдаҕына эппиттэрэ. Байбал: "көмүһэ суох саха сиригэр тиийдэхпитинэ , Биһигини сахам дьоно өйдүөхтэрэ суоҕа",-- диэн. Биһиги ытыс сотуннубут, диэн Олипиада иккис призердара. Ол да иһин Байбал өлөрдүү кииристэ ини , финалга , эмиэрикэ баабырын кытта. Онон , бар дьоммут Алесандр Иванов билигин баар , тыыннаах , доруобай. Муудрай буолан турар. Эрэнэбит кини бу дьыаланы атаҕар туруоран , улахан ситиһиилэр кэлиэхтэрэ, диэн. Хаһан эрэ кинини: "борец будущего",-- диэн ааттаабыт этилэр. Ол бириэмэтэ кэллэ дии саныыбыт. Да,кини резкай. Беа диэн табаарыһы бардамнаабытын: "Иди на куй!",-- диэбитэ. Ну, и что. Ол беа тустууга тугу эмит билэр өйдүүр дуо..? Дьиҥинэн саха тустуутун кини эһэн барда. Ону баҕас билиниэххэ наада.
Кырдьа5ас,сепке этэр.Тустууну ыйыстыбыт бастакынан МЕН буолар Контоевтар аан дойдуга бастаан,биирдэрэ боруонса буолан кэлбиттэригэр чемпионна 50 тыь.солк.,боруонса5а 25 тыь солк. биэрбитэ саха театрыгар чиэстээьиннэ,харчы куурса 6 тегул да улахан эбит буолла5ына билиннинэн 300 тыь. Аан дойду чемпионугар.
Штыров Прокопий Петровка Россия5абастаабытыгар 3 хостоох дьиэ.МЕН Вячеслав Карповка аргылаан тустууттан сааттаахтык барбыт киьиэхэ 4 хостоох дьиэни биэрэр оттон аан дойду чемпионугар бараакка 1 хос харчыта.Итэ5эйбэт буоллаххытына Карпов ахтыытын аа5ын.МЕН Ельцинтэн алмаз золото харчытын ылан олорон тустууну ейеебете5е наьаа улуутуйбута.Онно холоотоххо Егор Афанасьевич БОРИСОВ тустууну куускэ харчыны харыстаабакка ейеебутэ.
Прокопий Петров аан дойду чемпиона буолбута даа? Квартира за победу на домашнем чемпионате россии биэрбиттэрэ, ол кэннэ Прокопий тустуута бүппүтэ. Высшая цель ьыла выполнена. И до поры времени у наших тренеров высшая цель, это медаль чемпионата россии, и международных турниров. И все, на этом остановка!
Соготох Тютрин
Уп суох буолан барбат. Онтон араас дойдулары кэрийэ сылдьан кумахха аан дойду чемпионатын ыытабыт. Хапсагайы ыьыахха эрэ ыытыахха, ол оннугар убу конул тустууга хото угуохха. Аьара элбэхтик улахан курэхтэри Дьокуускайгв ыытартан туттунуохха,ол оннугар онно кутуллар убу конул тустууга!
Сана спортмин Эрэл улахан,ол эрэн хамсааьын кестубэт.
Эбэтэр тустууга кутуллар харчыны 7 керуннэ уллэрэн баран 3 бастын кердеруулээххэ уллэриэххэ , турист спортсменнары,тренердэри короче туьата суо9тары Мэр Авксентьева курдук керуеххэ?
Александр Иванов туох даҕаны мөккүөрэ суох улуу тустуук. Саха сирэ билигин киниэхэ тиийэр тустууга таһаарара даҕаны биллибэт суолга киирэн эрэр. Ол гынан баран олоххо, идэтийэн биир дьыаланнан дьарыктаммыт эрэ дьон үрдүк чыпчаалы бэйэлэрин хайысхаларыгар ситиһэллэр. Александр Иванову, тустуу легендатын, идеология хайысхаларгырар, былаах курдук туһанарбыт хайаан даҕаны наада. Ол гынан баран, тустууга барытыгар ответственнай оҥорор сыыһа. Аҕыйах сылынан, бэйэбит же үөҕэн барыахпыт. Итинниккэ тиэрдэр ончу наадата суох. Спорду салайыыга уонна тэрийиигэ, туораттан хантан даҕаны атын дьон күөрэс гына охсуохтара суоҕа. Онон баар, үлэлии сылдьар кадрдарбытыгар тирэҕирэрбитигэр тиийиэхпит. Ол гынан баран, ол дьону атыннык салайыы, аныгы үлэ методикаларыгар үөрэтии, күүскэ ирдэбил туруоруу хайаан даҕаны наада. Тренердэрбитигэр, старшайы атын сиртэн аҕалар наада курдук даҕаны, бэйэбит тренердэрбит квалификацияларын үрдэтэргэ хайысхаламмыт үлэ барара хайаан даҕаны наада. Холобур, Курбан Бердыев диэн тренер, аан дойду улуу тренердарыгар, Липпига, Анчелоттига, Саррига бэйэтэ сыҥаланан кэриэтэ тиийэн үөрэнэр, бу и так заслуженнай Тренер эҥин баар киһитэ. Биһиги тренердарбыт, кини курдук билиигэ көрүүгэ аччык буолуохтарын наада, уонна өскө итинник дьон баар эбит буоллахтарына, күүскэ кэмигэр өйөнүллүөхтэрин наада. Уонна биир санааннан үлэлиэхпитин эрэ наада. Биһиги оннубутугар, ким да биһиги кыһалҕабытын быһааран биэриэ суоҕа.
Александр Иванов саха тустуута олох иннин диэки өнүйбэтин , кэнники кэмҥэ күүппүлүү барбытыттан улаханнык кыһыйан , эппиэтинэһи бэйэм да ылыам диэбит сурахтааҕа. Билигин тустууну салайа олорор дьон эппиэттэн куота сатыыллар биллэр суол буоллаҕа. Холобур , чердонов зам.министра культуры буолан саха сиригэр россия , аан дойду аатырбыт артыыстарын аҕалан , көрдөрөн саха оҕолорун , дьонун дэлби сайыннарыан сөп этэ.
Бу 20.12.2018 с "Кыым" хаһыакка тахсыбыт ыстатыйаттан аахтахха А. Иванов оччолорго дөксө эппит: "Биһиги тренердэри уонна спортсменнары мөҕөбүт, онтон кинилэр кыахтара баарынан мөхсөллөр. Кинилэри ким баҕарар кириитикэлиэн, чанчарык тылларынан өһүргэтиэн сөп. Маны биһиги арыый киэҥник көрүөххэ. Эн, холобур, 1 спортивнай разрядтан ырааппатах буоллаххына, спорду хайдах салайыаххыный, буолаары буолан үрдүкү ситиһиилэри спортарын. (Пестряков Александр Васильевиһы этэр быһыылаах), Ол кэмҥэ көҥүл тустуу сүрүн тренерэ Степан Сивцев этэ дии, кини эмиэ 1 спортивнай разрядтаах этэ дуо? Мунньахха дөксө олимпийскай чемпион П. Пинигин, тренер Федот Соловьев, спорт ветераннара Семен Алексеев, Вячеслав Карпов, профессор Михаил Томскай тыл эппиттэр.
6 сыл ааспыт туох да уларыйыы, А. Иванов тыла тыалга көппү, Р. Егоров суруйбута, дьон социальнай ситимҥэ суруйбуттара сөрү сөп буолан тахсар.
Дьаабы.
Дьаабы.
Дьаабы.
[13.01, 22:28] +7 914 230-76-50: Мирнэй улууһун түстууга ситиһиилэрин А.Н. Иванов. Кини онно кини улуу тустуук буоларын таһынан инникилээх тренер, тэрийээччи быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. Тус бэйэм кини курдук аан дойду тустааччырыттатан көрө иликпин. Көрөөрүҥ хайдах тусталларын.
[13.01, 23:14] +7 914 257-68-35: Мин манна олус диэн собулэhэбин, биhиги биир дойдулаахпыт, улуу уьайбыт Александр Николаевич манна ДСЮШОР аhыллыытыгар элбэх сыратын уурбута, Саха уолаттара тустууну оро тутан, тренерскэй састаапка тиийэ уунэн элбэх кэскиллээх о5олору иитэн таhааран иhэллэр, ааттара оссо да иhиллиэ дии саныыьыт! Хомойуох иhин Александр Николаевич эрдэ со5ус мантан Якутскайга баран хаалбыта... Правительство ол са5ана ойобулэ кыра этэ, ол - бу интрига са5аламмыта ьыhылаа5а... Биhиги ону толору бмлбэппин, уьайбыт оннук-маннык диэн ТУГУ да мунатыйа сылдьыбат киhи, олимпийскай кытаанах майгылаах... Оссо да кыа5а илиитигэр, майгытыгар, хааныгар... Ону сугун тойоттор ойооьотохторо, кини уонна Роман Дмитриев- ЧК ьуольатах ьуоллахтара... Пинигин курдук '' приближеннай'' ахсааныгар киирбэтэхтэр... Ол тустуу сайдыытын кэ5иннэрбитэ дии саныыбын, кэм - кэрдиис куоппута... Ити дьаhалтабыт ол-бу омуктарга харчы туhугар атыыланан элбэх кэскиллээх ыччаттары кэмигэр таhaaрьакка арена5а омуктар, харчылаах хапкаас уолаттарын таhaaран, олор ордук сайдан эрэллэр, Хомойуох иhин... Мин тустууну олус сэргээччилэргэ киирсэбин, ол эрэн о5олорбут хотторон туораан иhэллэриттэн олус диэн хомойон ТУГУ тоьулуохха, хантан аатырбыт Коркин курдук тренердэри иитэн таhaaрбыт киhи диэн толкуйдуубун... Кини курдук тустууну оро тутар, олус ьэриниилээх, туохтан да ча5ыйьат... Ону убайбыт Александр Николаевич тоьулан толкуйдуура ьуолуо диэн эрэнэ саныыбын... Мииринэй,Сунтаар уонна хотулар тренердэригэр бол5омто ууруохха!!! Арааha олортон коркиннары таhaaрарьыт дуу?! 🤔✌️
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:e2c1fe97-7227-4be4-8b0d-2d440de9cee8>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4450621", "date": "2019-01-17T23:56:37Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583659417.14/warc/CC-MAIN-20190117224929-20190118010929-00054.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000005841255188, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000005841255188}"}
|
Этот сайт о современных украинских монетах, находящихся в обращении. Здесь обсуждается последняя информация о новых разновидностях, находках и обо всем, что связано с монетным обращением Украины.
Подробно о цели создания сайта.
Последнее обновление сделано - 10.06.2013 г.
Статьи об украинской нумизматике.
Hовыe разновидности обиходных монет.
Разновидности юбилейных и памятных монет.
Исправления 6-го издания И.Т. Коломийца.
Обсуждение тем, связанных с монетами из обращения, пробными и фальшивыми.
Другие нумизматические сайты.
Фотографии некоторых наиболее интересных монет.
Список монет, которые интересуют меня.
А также меня интересуют развороты штемпелей.
Фотографии некоторых наиболее интересных браков.
Обзор фальшивых монет с фотографиями.
Отзывы о сайте можно оставить в гостевой книге.
Архив дополнений к 5-му изданию каталога И.Т. Коломийца.
Со мной можно связаться по e-mail'у.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2abd13ae-e1cb-4ce8-be60-cdd02f518abb>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://coinsua.narod.ru/", "date": "2019-01-19T17:29:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583671342.16/warc/CC-MAIN-20190119160425-20190119182425-00609.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.5011983513832092, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 28, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.5011983513832092, \"anp_Deva_score\": 0.283263236284256, \"kaa_Cyrl_score\": 0.08433409780263901, \"tyv_Cyrl_score\": 0.06060127168893814, \"inh_Cyrl_score\": 0.03616593778133392, \"rus_Cyrl_score\": 0.023427248001098633}"}
|
Огонньорм изменяйдыыр диэн тууьээн уьуктан кэллм.
Одьэ,ол аата мээнэгэ буотах эбит.Туох эрэ баар,огонньоргун кэтииьигин
Оҕонньоргун сарсыарда сымыыта пустой барыахтаах. Оччоҕуна эрэ эрэбил , измена диэн суох буолар. Супту оборон баран үлэтигэр барыахтаах.
Мааппа, фи
Мааппа эмээхсин учугэй быьылаах,ити еттугэр))
Опытын кэпсиир быһылаах.
Мааппаны билсиһин.
Мин баарбын
Уулара кэлбэтэхтэр биллин!
Тугу кэпсэтэбит,саҕалаа
Саҥа дьыл бырааһынньыктара этэҥҥэ аастылар, эһиэхэ?
Сана дьыл этэннэ ааста
Ааста быһыылаах дуу... 31 киэһэттэн "сүтэн" баран саҥа өйдөннүм... Ойоҕум хараҕа көҕөрбүт уонна киһини кытта сүгүн кэпсэппэт буолбут. Эмиэ үөнэ киирбит быһыылаах. Дьэ, уонна билигин сынньыллан баран эмиэ мин буруйдаах аатырыам. Ээ, дьэ,. эрэй диэтэҕиҥ!
Мин, аата куһаҕанын ньии? Былыргы үйэҕэ хаалан хаалбыт сордоох эбиккин. Сайдыы ханан да таарыйбатах!
"Хаарты ырытыыны, дьахтар таһыыры себүлүүр" диэн саамай сөптөөх өс хоһооно баар.Дьахтары тараҥнаппакка, кытаанахтык тутуохха наада. Оччого эрэ ыал-ыал курдук олохтонлр.
Ашпщроъ
Эмиэ туьугар проблема диэтэ5ин ди
Сибинньэ сыла буолан...дьаабы сыл кэллэ быьыылаах.Ол эрээри оннук-маннык ааттаах сылларга итэгэйбэппин,биьиэхэ сахаларга сыьыана суох.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0c83bf43-0105-48a6-a9b4-cd4762252192>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4455708", "date": "2019-01-22T16:35:52Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583857993.67/warc/CC-MAIN-20190122161345-20190122183345-00155.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
И как эт ты могла подумать шо ты дома не неси сушь
да это ченчинообразные муЧЧинки выдумывают такие топы под ником девок. На такое тока способны
7 автобуска этэ да?
валенсия72, не ты ли? сама призналась
Ох_уж_эта_Анна, затычка в каждой бочке это про вас однозначно,с праздником вас
валенсия72, махтал от затычки . Я с какой бочки? Где варят самогон или бражку? А сахелар умеют это "дело"? Кнешно нет, тока нюччи и хохлы
Ох уж эта Аннушка,көрсөбүт дуо?
Автор,Утуругун сиииктээх буолбатах этэ, дуо?Тыастаах утурук обычно - иньчэ5эй буолаччы. Турусуккун илиттэ5ин дии, ол аата?
Утуруктууру в моде киллэриэххэ наада. Ким төһө оригинальнайдык утуруктуур да, соччонон моднай аатырарын курдук. Уонна онно анаан күрэхтэһиилэри тэрийиэххэ наада, кыра күрэхтэһииттэн саҕалаан Олимпийскай оонньууларга тиийэ.
Утурук сыта дьаабы да?
ону ким успейдаан уьулла ол😂
дуу,оччо уьуннук дьыалайдаабытын ду ол
автор уол ини.
хайа нормальнай кыыс итинник суруйарыйХD дьиэбэр баарбын дии санааммын диэн сурэ бэрт дии автобус иьигэр
Сииктээх, инчэ5эй утурук буолуо, ол аата ?Па да5аны, сиргэнним.
Ничего страшного
Саахтаан биьиэххэин ессетуалеттыы олоробун дии санаанын шибинньэ!
Турусууккун сразу уларыттын ини - магазин, Туалет эрэ элбэх дии.Хотя бы, "Столичнай рынокка", на месте. куну супту "ВОНЮЧКАЛЫЫ" - сылдьыбахха, БОМЖиха курдк ???
Бугаева ииктээх кысыл туруусугун уларсыцц
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ab0916af-9800-4dab-9300-c6ce38a365a8>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forums.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4334199", "date": "2019-01-22T02:06:09Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583823140.78/warc/CC-MAIN-20190122013923-20190122035923-00128.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9998111128807068, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 30, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9998111128807068}"}
|
2013 с. хаһыакка Манчаары Баһылай пааматынньыга соҕуруу оҥоһулла сылдьар, ону тимир суол вокзалын таһыгар эбэтэр федеральнай тыраасса уҥуор туруорар туһунан мөккүөр барар диэн суруллубут этэ. Онтон ыла биэс сыл ааста!
Соторутааҕыта Мэҥэ Хаҥалас киһитин көрсөммүн Манчаары Баһылай пааматынньыга ханна туруоруллубутун ыйыппыппар, төрүт даҕаны оҥоһулла илик диэн соһутта.
Манчаарыга анаммыт пааматынньык суох. Туохтан тутулунна? Үбэ-харчыта көстүбэтэ дуу, биитэр салалта куолуһуттар араас дойҕохторуттан сэрэннилэр дуу?
Манчаары Баһылай — сахалар национальнай дьоруойбут! Кини туһунан төһөлөөх элбэхтик номоххо кэпсэнэрий, ырыаҕа ылланарый, хоһооҥҥо хоһулларый! Өксөкүлээхтэн, Алампаттан, Күлүмнүүртэн саҕалаан, саха саарыннара Манчаары туһунан бэртээхэй айымньылары, ыстатыйалары төһөнү суруйбуттара буолуой?! Ону барытын биир кэлии киһи хоруотаабытынан туора сотон кэбиһэбит дуо? Казаряны утаран элбэх киһи суруйбута. Олортон Валерий Луковцев: «Арменияҕа тиийэн арай, Давид Сасунскай туһунан итинник суруйдахха, тыыннаах да таһааралларын билбэтим», — диэбитэ өйбөр хаалбыт. Маннык санаа төрүт олоҕо суоҕун туһунан биллэр суруйааччы, кырдьаҕас юрист Н.Ф. Борисов-Ньукулай Уус бэрт үчүгэйдик суруйан турар. Онон, Манчаары туһунан араас сымыйа дойҕоҕу итэҕэйимиэҕиҥ.
Пааматынньык хайаан даҕаны оҥоһуллуо диэн эрэнэбин. Турар миэстэтин туһунан мөккүөргэ мин санаам маннык. Манчаары пааматынньыга өрүскэ (Эбэҕэ) киирии аартыгар туруоруллара ордук. Ити урукку ГАИ эбэтэр уҥа диэки букатын очуос үрдүгэр. Тэйиччи буоллун. Били Ольга Иванова «Үөһэттэн таҥнары Өлүөнэтин көрбүтэ» диэн ыллыырын курдук. Үрдүк олбоххо олоттоххо, көстүүтэ олус үчүгэй буолуоҕа. Оттон тимир суол вокзалын таһыгар туруорулуннаҕына, киин уонна хотугу улуустар олохтоохторо көрбөппүтүгэр тиийэбит. Тимир суолунан айаннааччы оннук элбэх буолуо дии санаабаппын, соҕуруу барар дьон өрүһү туораан, Бэстээҕинэн айанныыллара саарбах. Табаҕанан өрүһү туоруур күргэ тутуллуннаҕына даҕаны, хотулар-илиннэр кыһынын баҕас быһа туоруурбут саарбаҕа суох.
Сахалар номоххо киирбит киһибитигэр, Манчаары Баһылайга, пааматынньык элбэх киһи сылдьар, көрөр сиригэр тутуллуохтаах. Үрдүкү салалта өйөөтөҕүнэ, саха дьоно, ордук биир дойдулаахтара мэҥэлэр туруннахтарына, ама, биир пааматынньык туруута кыайтарбат буолуо дуо? Кыайтарар бөҕө. Ылсыахха, туруорсуохха эрэ наада.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a6389d5a-30cd-49e0-8358-257edcecf097>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://sakha.ysia.ru/ba-ylaj-manchaary-paamatynnyga-to-o-o-o-ullubata/", "date": "2019-01-19T16:58:54Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583671342.16/warc/CC-MAIN-20190119160425-20190119182425-00503.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
«Биир ньыгыл Россия» праймериһа быйыл бэйэтэ быыбар кэриэтэ көхтөөхтүк бара турар. Сунтаар улууһугар партия испииһэгинэн кытта сылдьар сенатор Александр АКИМОВ көрсүһүүлэригэр дьон күргүөмүнэн сылдьар, дойду сокуону оҥорор уонна бигэргэтэр үрдүкү уорганыгар үлэлии сылдьар биир дойдулаахтарыттан ыйыталлара, толору хоруйу эрэйэллэрэ үгүс: пенсия кээмэйэ тоҕо кыратыттан саҕалаан ааспыт быыбардар түмүктэригэр; Сунтаар улууһун күннээҕи олоҕун эридьиэстэриттэн сайдар саҕахтарын сабаҕалааһыҥҥа тиийэ. Манна Акимовы Тойбохой сопхуос үлэтин өрө көтөҕөн төлөннүрэ сылдьар кэмиттэн билэр ытык саастаах дьонтон — кини өҥөтүнэн Сунтаарга ыытыллыбыт Спортивнай Оонньууларга тутуллубут түһүлгэлэргэ эрчиллэн, чэгиэн-чэбдик олох суолун тутуһан улааппыт эдэр дьон бары бааллар.
Сунтаардар сайдыыттан хаһан да хаалбаттар. Төһө да интернет ситимэ эриэ-дэхси буолбатаҕын иһин, олохтоохтор Федерация Сэбиэтин сайтыгар киирэллэрэ, Акимов тыа нэһилиэктэригэр балыыһалар, оскуолалар сабыллыыларын утаран министр Голодеһы кытта хас да төгүллээх киирсиилэрин, босхо гектар сокуонуттан Саха сирин таһаарарга туруммут киирсиитин, аччыгый уонна орто бизнескэ энерготарифтар намтыылларын ситиспитин, хотугу коэффициент туһугар этиилэрин, хотугу сир тыытыллыбат иэнэ кэҥииригэр үлэтин туһунан истэн-билэн олороллоро, Валентина Матвиенко сенатор актыыбынаһын хаста бэлиэтээбитин кытта аахпыттара үөрдэр.
Сорохтор «Күүкэйгэ эрэ тутууну ыыттыҥ» — диэн буруйдуу саныыр эбиттэр. Онуоха сенатор: «Күүкэй оскуолата уонча эрэ оҕолоох хаала сылдьыбыта. Таас оскуола тутуллубутун кэннэ билигин үөрэнээччитин ахсаана сүүстэн таҕыста. Мин «кэскилэ суох нэһилиэк» диэн суоҕун дакаастыы сатыыбын, өбүгэбит кэриэс хаалларбыт сирин-уотун кэҕиннэрбэт иэстээхпитин өйдөтө сатыыбын. Күүкэйгэ төрөппүттэрим өтөхтөрүн сөргүтэн, дьиэлэрин-уоттарын саҥардан, хонон-өрөөн барабын. Хас биирдии нэһилиэктэн киэҥ ыырдаммыт дьон бааллар. Ол дьоҥҥо холобур буола сатыыбын. Онтон улуус атын тутууларыгар кыһамньым туһунан дьаһалта үлэһиттэриттэн истээриҥ. Ыытыллар тутууга барытыгар кэриэтэ сыһыаннаахпын, кэпсэтиитин, докумуона хаамыытын тус хонтуруолбар тутан кэллим…» — диир.
Кырдьык, Александр Константинович Москваҕа үлэлиибин диэн бу сылларга кинилэртэн тэйбэккэ, төттөрүтүн, өссө ыкса ситими тутуһан, улуус дьаһалтатын кытта биир сүбэни булан үлэлээбит буолан, төрөөбүт улууһун сайдыытын тула кэпсэтиилэри бэрт сэргэхтик ыытар.
Кини сонун толкуйунан Кэппэндээйигэ, Устьеҕа кииннээн тэриллиэхтээх ТОСЭР — Сунтаар улууһун кэскилин хааччыйар тэрилтэ буолуо. «ТОСЭР — нолуок чэпчэтиитинэн туһанар кыаҕы биэрэр, онон олохтоох оҥорон таһаарар тэрилтэлэрбитин сайыннарар, атахтарыгар туруорар кыаҕы мүччү тутуо суохтаахпыт. Биһиги буолбатаҕына, кэлии хампаанньалар бу түгэни туһаналлара эрэбил», — диир сенатор. Манна бэлэмнэнии быһыытынан, Устьены сөптөөх энергиянан хааччыйар трансформатор туруутун Александр Акимов туруорсан киллэттэрдэ.
Улуус сиригэр-уотугар улахан хостуур хампаанньалар үлэлэрин саҕалаан эрэллэрэ бүгүн күннээххэ олохтоохтору долгутар сүрүн түгэн. Бу хампаанньалары кытта тэҥҥэ аахсар дьон депутат буолуохтаахтар диэн дьон сөпкө өйдүүр. Александр Акимов хостуур хампаанньа салалтатын кытта эдэр эрдэҕиттэн алтыспыт, ханна доҕордуу сыһыанынан, ханна остуолу тоҥсуйан санаабытын ситиһэр идэлээҕэ номоххо сылдьар. Онон «Акыымаппыт тас да көрүҥүнэн сабырыйар, чыынын-хаанын да таһымынан сүрдэрин баттыыр кыаҕа тыын суолталаах буолла. Акыымап диэн — Акыымап» — диир киһи элбэх.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a7ddf032-9428-4273-842c-c9a9c2259b00>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "https://sakhalife.ru/akyiyimap-dien-akyiyimap/", "date": "2019-01-16T01:01:35Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583656530.8/warc/CC-MAIN-20190115225438-20190116011438-00577.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Саа
Саа — гладкоствольнай эбэтэр комбинированнай, икки илиигинэн тутар уонна сарыҥҥар прикладын анньан баран ытар сэп. Саалар арахсаллар гладкоствольнайдарга (үксэ билигин булт саалара), нарезнойдарга (бинтэпкэлэр) уонна пневматическайдарга ("воздушкалар"). Билигиҥҥи кэмҥэ, «саа» диэн тылынан дьоннор гладкоствольнай, доруоп саалары өйдүүллэр.
Былыргы саалар оҥоһуулара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Саа чаастара: тимир уос, саа маһа (приклада эмиэ), сомуог уонна чуумпур.
Биир миэтир курдук уһуннаах уостар, бүтүүтүгэр кыратык кэҥииллэр, сорох саалар онноҕор боруоҥкалаах буолаччылар, доруобу кутар дөбөн буоллун диэн. Калибрдара 10,71-н 26,72 мм диэри буолаллар.
Сомуогтара фитильнай эбэтэр чокуур.
Саа маһын орех мастан быһан оҥороллор.
Тимир чуумпурун уос анныгар баар хайаҕаска кистииллэр.
Былыргы саалар кичэллээхтик киэргэтэллэр эбит, быһыынан, гравировканан тимиригэр, маһыгар.
История[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Бастакы саалар XIV-с үйэ ортотугар баар буолбуттара. XIX-с үйэҕэ нарезной ытар сэп тарҕаммытын кэнниттэн, гладкоствольнай саалар армиялар сэбилиниилэртэн сүтэн хаалбыттара.
Ол даҕаны, АХШ армията Бастакы Аан Дойду сэриитигэр, Винчестер модель 1897 помповай сааны ситиһиилэхтик туттубуттара. Траншея сэриитигэр, чугас (50 м) бөдөҥ доруобунан ытар саа көннөрү бинтиэпкэттэҕэр ордугун булбуттара.
Булт саалара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
Сахалар түҥ былыргыттан бултаан-алтаан айахтарын ииттэн кэллэхтэрэ. Онон да буоллаҕа буолуо, булт тэрилин-тээбиринин харыстаан, кичэллик сыһыаннаһаллара. Үчүгэй, үтүө уус оҥорон биэрбит саатын-саадаҕын харыстаан, өр кэмҥэ илдьэ сылдьан, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдэллэрэ. Биллэн турар, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэр саа-саадах үчүгэй, тупсаҕай оҥоһуулаах эрэ буоллаҕына өр туттуллар. Үгүс дьон биһирэбилин ылбыт саа араастара:
- ТОЗ-34. идэтийбит уонна бары сааһыкка сөп түбэһэр. Ыйааһына чэпчэки буолан тутарга-хабарга табыгастаах. Атын, тас дойду оҥорор сааларыттан улахан туох да уратыта суох. Үчүгэй балаансалаах, чөмөхтөөн ытар. Бу ханыыта ТОЗ-34Е диэн эжектордаах саа баар. Арааһа: оһуордаах-мандардаах, сэдэх оҥоһуулаах (штучнай) уонна булка туттуллубат, көрдөрүүгэ турар (сувенирное). Ыйааһына 3,3 киилэ, уһуна 116 сэнтимиэтир. Халыыбыра 12/70.
- ТОЗ-120. Биир чыыбыстаах селекторнай мэхэниисимнээх. Идэтийбит уонна көннөрү сааһыт туттарыгар анаан оҥоһуллубут. Судургу уонна тупсаҕай. Бу саа селектордаах буолан, бастаан сааҥ үөһэ уоһунан дуу, аллара уоһунан дуу ытаргын бэйэҥ талаҕыҥ. Олус табыгастаах. Саа сүнньүн тимирин дьүһүнэ хара да, никель да бүрүөһүннээх буолуон сөп. Бу саа сэдэх оҥоһуулааҕа эмиэ баар. Сотору спортиҥҥа уонна истиэндэбэй ытыыга туттуллар ханыыта ТОЗ-120 диэн икки чыыбыстаах сааны таһаарарга былаанныыллар. Уһуна 180 эбэтэр 140 сэнтимиэтир буолар, оттон ыйааһына 3,4 эбэтэр 3,5 киилэ. Халыыбыра 12/70.
- ТОЗ-200. Икки уостаах селекторнай мэхэниисимнээх. Бу сааны эмиэ ким баҕарар хото туттуон сөп. Үчүгэй балаансалаах, доруобун чөмөхтөөн ытар буолан ыраах сыалы ытарга уонна илдьэ сылдьарга бэрт табыгастаах. Ханнык баҕарар сааҕа бэйэтигэр сөп түбэһэр ботуруоннаах буолар, оттон бу сааҕа исписэлиистэр «Магнум« ботуруонунан ытарга сүбэлииллэр. Маны таһынан ТОЗ-200 диэн тупсарыллан оҥоһуллубут биир чыыбыстаах, булгуруттахха ботуруонун бэйэтэ тэбэн таһаарар эжектэрдээх көрүҥнээх. Ыйааһына приклада ханнык мастан оҥоһуллубуттан тутулуктаах. Уһуна 180 сэнтимиэтир, ыйааһына 3,5 киилэ. Халыыбыра 12/76.
- МЦ 21-12. Идэтийбит уонна көннөрү да сааһыкка сөп түбэһэр. Бүтүн Арассыыйа үрдүнэн суос-соҕотох буорах ытан таһаарбыт гааһын көмөтүнэн бэйэтэ иитиллэр хамсыыр уостаах саа. Аан дойдуга 300 тыһ. кэриҥэ маннык саа баар. Уоһа уһатыллар буолан бары булт көрүҥэр хамаҕатык туттуллар. «Маҕаһыыныгар» 4 ботуруон киирэр. Атыылаһааччы аҥардас сааны таһынан, эбии «Парадокс» диэн насадка сакаастыан сөп. Уһуна 128,5 сантымыатыр, ыйааһына 3,7 киилэ. Халыыбыра 12/70.
- ТОЗ-88. Идэтийбит да, көннөрү даа сааһыт туттуон сөп. Биэстэ эстэр. Умайбыт буорахтан тахсар гаас көмөтүнэн бэйэтэ иитиллэр. Саа иһигэр гаас мустар хаамыралаах. Ол хаамыратыгар мустубут гааһы таһаарар анал оҥоһуулаах буолан, кыра да улахан да уохтаан ботуруонунан ытарга табыгастаах. Уһуна 125 сэнтимиэтир, ыйааһына 3,3 киилэ. Халыыбыра 12/76.
- МЦ 20-01. Кыра уонна орто кыылы бултуурга аналлаах хаста да эстэр булт саата. Оҥоһуута боростуой. «Маҕаһыына» уһуллара уонна ыйааһына чэпчэки буолан туттарга судургу. Уһуна 115 сэнтимиэтир, ыйааһына 2 киилэ. Халыыбыра 20/70.
- ТОЗ-124. Бу сааны эмиэ идэтийбит да көннөрү да сааһыт туттуон сөп. Уоһа маһыгар лип курдук олордуллан штифт көмөтүнэн туттарыллыбыт буолан уһун үйэлээх. Кыҥыыра (мушката) сыҕарыйбат. Саа уоһун ханаалын сабарга анаан сомуогун иннигэр икки тирэхтээх, онон илдьэ сылдьарга куттала суох. Уһуна 123 сэнтимиэтир, ыйааһына 2 киилэ. Халыыбыра 12/76.
- ТОЗ-106. Хомуллар прикладтаах, кыра габариттаах хаста да эстэр саа буолар. Үксүгэр бэйэни көмүскэнэргэ, хаһаайыстыбаннай тутуулары харабыллыырга уонна чугастан ытан бултуурга туттуллар. Уһуна 81 сэнтимиэтир, ыйааһына 2,5 киилэ. Халыыбыра 20/70.
- ТОЗ-94. Биэстэ эстэр аптамаат саа. Уоһун иһэ хром. Тулаайаҕа эбэтэр приклада эриэхэ эбэтэр бук мастан оҥоһуллар буолан олус кытаанах. «Маҕаһыыныгар» биэс ботуруон киирэр эрээри, сакааһынан икки да киирэр, сэттэ киирэр гына уларытыахха сөп. Уһуна 125 сэнтимиэтир, ыйааһына 3,2 киилэ. Халыыбыра 12/70.
- САЙГА-12. Казахстан ССКП КК бастакы сэкирэтээрэ көрдөһүүтүнэн, Калашников аптамаатын холобуругар оҥоһуллубут саамай биллэр булт саата. Этэргэ дылы, «ууга-уокка» да ытар. Анал үөрэтии түмүгүнэн, 12, 20 халыыбырдаах ханнык баҕарар доруоп ботуруонунан, кэрчиэһинэн харбакка эрэ ытар диэн быһаарбыттар. «Маҕаһыыныгар» 2-8 диэри ботуруон киирэр. Уоһа сакааһынан уһатыллар. Приклада мас да быласымаас да буолар. Уһуна 114,5 сэнтимиэтир, ыйааһына 3,6 киилэ. Халыыбыра 12/70-ы таһынан 12/73, 12/76 халыыбыр эмиэ сөп түбэһэр.
- Бенелли Рафаэлла (Benelli Raffaello). Бу аан дойдуга биир саамай биллэр, үчүгэй хаачыстыбалаах Италияҕа оҥоһуллар саа буолар. Италияны таһынан өссө Бенелли фирма көҥүлүнэн Турцияҕа эмиэ таһаараллар эрээри, арыый атыннаах буолар. Бу саа араас көрүҥнээх буолар. Ол курдук оһуордаах-мандардаах, сэдэх оҥоһуулаах уонна көрүнньүк саа. Быһыыта-таһаата, хас биирдии деталя ордук-хос туга да суох гына чочуллан, ураты систиэмэнэн оҥоһуллубут буолан туттарга, илдьэ сылдьарга табыгастаах. Аптамаат аҥаардаах. Уоһугар биир, маҕаһыыныгар түөрт ботуруон киирэр. Ханнык баҕарар ботуруонунан ытыахха сөп. Ол эрэн күүстээх, уохтаах ботуруоннары туттарга сүбэлииллэр. Ол көмөтүнэн түргэнник ытар уонна ыппыт ботуруонун гильзатын атын саалартан түргэнник таһаарар. Ытар кэмҥэ саа уоһа вибрациялаабат, мээнэ харбат. Сааны кытта эбии хас да чуоктаах буолар. Чуогун тимиригэр диаметра хайаан да суруллар. Уоһун уһуна 76 «маҕаһыына» 7,6, уопсай уһуна 130 сэнтимиэтир. Ыйааһына 3,2 киилэ. Халыыбыра 12.
Түмүк быһыытынан эттэххэ, хайа баҕарар сааны таларга, аҥардас кини характарыыстыкатын эрэ көрөн талбакка, оннук сааны туттан нэмин билбит киһиттэн сүбэ ылар тоҕоостоох, туһалаах буолуо.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b2ac6236-3cc5-4bb9-b542-4f06887d70dc>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B0", "date": "2019-01-18T03:50:25Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583659677.17/warc/CC-MAIN-20190118025529-20190118051529-00577.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 80, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Быйыл кыһын тохсунньуга киин улуустарга соҕотох, аҥаардас саха боруода сүөһүтүн иитиинэн дьарыктанар Нам Таастаах нэһилиэгэр тиийэн 3 хонон, саха сүөһүтүн туһунан 2 ыстатыйаны суруйан турабын. Олорго салгыы эбии санааларбын суруйарга сананным.
“Незабудка” ханна тиийбитэ буолуой?
Таастаахха төрүт сылдьыбатах сирбэр тиийэн, бастаан “Сахаагроплем” тэрилтэ саха ынаҕын иитэр пиэрмэтин салайааччыта О.А. Аргуноваҕа сылдан элбэҕи кэпсэппитим. Онуоха Ольга Андреевна Таастаах нэһилиэгэ саха сүөһүтүн иитиинэн 2007 сыллаахтан дьарыктанарын эппитэ. 2008 сыллаахха соҕурууттан 2 киһи (олортон биирэ нуучча кыыһа) кэлэн талан-талан биир хара маҕаас “Незабудка” диэн ааттаах саха ынаҕын атыылаһан барбыттара диэн кэпсээбитэ. Хомойуох иһин, кини ол дьон хантан сылдьалларын, кимнээхтэрин үчүгэйдик ыйыталаспатах, умнубут. Онон билигин “Незабудка” ханна тиийбитэ, туох удьуордаммыта биллибэт.
Онуоха миэхэ маннык санаа үөскээтэ. “Кыымҥа” (09.06.2016) “Нуучча тоҕо саха ынаҕын сөбүлээбитий” диэн ыстатыйа тахсыбыта. Онно Ленинград уобалаһыгар олорор Ю.Яхимович диэн нуучча дьахтара саха ынаҕын иитэрин туһунан суруллубут этэ. Ол кэннэ онно кини хара маҕаас саха ынаҕын аһата турар хаартыската баара. Ол иһин этэбин, Таастаах “Незабудката”, баҕар, ол тиийэн турара буолаарай. Ыстатыйаҕа Ю.Яхимович саха ынаҕын “Остуоруйа дойдутун ынаҕын буллум” диэн олус хайҕаабыт этэ. Ордук 30 кыраадыс тымныыга аана суох хотоҥҥо тутарын, аһылыгар борун, күҥҥэ 7-лии киилэ олус хойуу үүтү ыырын, этэ наһаа минньигэһин, дьиэмсэҕин, майгытынан сымнаҕаһын, биир тылынан төгүрүччү хайҕаан “Ыра санаам ынаҕа” диэбит. Ол кэннэ саха ынаҕа кыра пиэрмэҕэ, кэтэх хаһаайыстыбаҕа олус табыгастаах диэн түмүктээбит.
Маны таһынан, урукку Москуба мээрэ Юрий Лужков Алтаайтан, онно саха сүөһүтүн иитэр “Үөкүйэ” бааһынай хаһаайыстыбаттан (сал. К.С.Макаров) 2 саха ынаҕын атыылаһан иитэ сылдьарын туһунан суруйбутум (“Кыым” 13.04.2017). Онтон бүрээт омук кырдьаҕас учуонайа Б.Б. Лхасаранов Таастаахха кэлэн саха сүөһүтүн бастаан көрөн баран олус долгуйбутун, ытамньыйан ылбытын, бу биһиги төрүт сүөһүбүт төрдө сылдьар эбит диэбитин уонна "100 саха сүөһүтүн барааҥҥа атастаһыаҕыҥ" диэн этии киллэрбитин туһунан эмиэ суруйбутум.
Онтон фин омук учуонайа, бэрэпиэссэр Юхо Кантонен Таастаахха үс төгүл кэлэ сылдьан саха сүөһүтүн үөрэтэн анал үлэ суруйбут. Онно оҥорбут үлэтин түмүгүттэн быһа тардан, хатылаан суруйуум:
“...якутский скот обладает уникальными, бесценными генами, которых в мире нет. Если якутский скот исчезнет, то это будет ничем невосполнимой, огромной потерей сельскохозяйственной отрасли всего мира. Пришла пора, чтобы вы, якуты, поняли каким уникальным, бесценным скотом обладаете. Хочу пожелать, чтобы вы сохранили породу в чистоте и увеличили поголовье, в этом залог процветания сельского хозяйства Якутии и производства полезных для здоровья экологически чистых продуктов”.
Хайдахтаах курдук күүстээх этииний?! Бу мээнэ киһи этиитэ буолбатах, аан дойду таһымнаах улахан учуонай саха сүөһүтүн уһуннук үөрэтэн баран оҥорбут түмүгэ. Ону бары, ордук үөһээҥҥи салалталар, өйдүөхпүтүн сөп этэ.
Билигин үгүстэр саха сүөһүтэ уҥуоҕа, этэ-үүтэ кыра диэн сэнииллэр, атарахсыта саныыллар. Өссө бэркэ билэр биир дойдулааҕым, улахан пиэрмэр ачыкыта килэҥнии-килэҥнии ааһан иһэн: “Уйбаан Бөтүрүөбүс, ити бараан саҕа сүөһүнү ииттэрээри гынаҕын дуо?”, - диэн бэрт сэнээбиттии этэн ааспыттаах. Оннук санааччылар элбэх бөҕө буоллахтара дии.
- мин сүөһүгэ улахана, бөскөйбүтэ быһаарбат диибин. Саамай кылаабынайа – кини таһаарбыт ороскуоккун сабар, барыһы биэрэр, үүтэ-этэ иҥэмтэлээх буолуохтаах диибин. Онно биир холобуру аҕалыым.
Алло! Эһиги эт атыылыыгыт дуо?
Эмиэ ол Таастаахха сырыттахпына Ольга Андреевна кэпсээбитэ. Киниэхэ 10-ча сыллааҕыта Дьокуускайтан биир билэр киһитэ Москубаҕа кэһии гынан илдьиэм этэ диэн 4-5 киилэ курдук саха сүөһүтүн этин ылан барбыт. Онтон, арай, 10-ча хонук ааспытын кэннэ киниэхэ Москубаттан куорат биллэр рестораторабын диэн биир нуучча киһитэ эрийбит. Кини табаарыһым аҕалбыт саха сүөһүтүн этин боруобалаатым. Этэ олус минньигэс, миинэ наһаа барар диэн дэлби хайҕаан баран: “Ольга Андреевна, миэхэ саха сүөһүтүн этин киилэтин 1000 солк. атыылыаххыт дуо?” - диэн ыйыппыт. Ольга Андреевна соһуйан хаалан балачча саҥата суох турбут. Онуоха киһитэ, сыанатын мыыннаҕа буолуо дии санаан: “Эһиги эккитин хастыы атыылыа этигит?” - диэн төттөрү ыйыппыт. Москуба киһитэ биһиги сахалары тыыннаах ордорон аҕалбыт, сэрии иннигэр мөлүйүөн аҥаара курдук хаарыаннаах сахабыт сүөһүтүн этэ-үүтэ кыра диэн сирэн, боруода быһыытынан эһэн, баара суоҕа 1500-тэн эрэ тахса сүөһү хаалбытын хантан билээхтиэй? Онтон Ольга Адреевна, биллэн турар, атыылыыр эппит суох диэн аккаастаатаҕа дии. Онуоха Москуба биллиилээх ресторатора маннык үтүө эттээх сүөһүнү тоҕо элбэҕи ииппэппититтэн, атыылаабаппытыттан хомойо, муодарҕыы санаабыт буолуохтаах.
Аны билигин ити түбэлтэни ырытан көрүөҕүҥ. Ол 10-ча сыллааҕыта Москуба киһитэ 1000 солк. көрдөөбүт буоллаҕына, билигин 1500 солк. тэҥнэстэҕэ. Оччотугар 300 киилэ тыыннаах ыйааһыннаах саха сүөһүтүн ыраас этэ 150 киилэ диэтэхпинэ ити сүөһүбүт 225000 солкуобайга туруо этэ. Ааспыт сыл соҕотуопкаҕа киилэ сүөһү этин 400 солк. туппуттара. Оччотугар ити суума биирдиитэ 187 киилэ ыраас эттээх 3 улахан боруода сүөһүгэ тэҥ буолар. Чэ, баҕар, ити саха сүөһүтүн этин 1-дии да тыһыынчаҕа атыылаатахха 150000 солкуобайга туран, 2 улахан боруода сүөһүлэр сыаналарыгар тэҥнэһиэҕэ.
Ол кэннэ саха сүөһүтүн сэнии, сирэ сылдьыҥ! Дэлэҕэ даҕаны ол нуучча дьахтара Ю.Яхимович, улуу олигарх Ю.Лужков саха сүөһүтүн иитэ сатыахтара, Москуба улахан ресторатора өссө 10-ча сыллааҕыта киилэтин 1000 солк. атыылаһаары көрдүү, фин учуонайа, бэрэпиэссэр Ю.Кантонен ити үлүгэрдээх үрдүктүк сыаналыа дуо? Онтон биһиги сахалар бэйэбит “ол бараан саҕа сүөһүнү ииттэрээри гынаҕын дуо?” дии сырыттахпыт. Аны өссө 2 холобуру аҕалыым.
“Азбука вкуса”, “Прометей” маҕаһыыннар
Чурапчыга сылгы иитиитинэн дьарыктанар биллиилээх пиэрмэр М.С. Седалищев 6-7 сыллааҕыта Москубаҕа бара сылдьан Кутузов проспегын 10 №-гэр турар “Азбука вкуса” диэн маҕаһыыҥҥа сылдьыбытын кэпсээбитэ. Бу 50-ча анал үрдүк хаачыстыбалаах аһы-үөлү атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэригэр киирэр эргиэн тэрилтэтэ үһү. Онно аһара үрдүк сыаналаах араас күндү ас дэлэй эбит. Михаил Сэмэнэбис олортон 1 киилэ Италия вяленай табатын этин сыаната 6840(!) солкуобайга атыыланарын олус сөхпүт. Ол эттэн 100 грамм курдугу атыылаһан аҕалан араас тойотторго көрдөрө, кэпсии сатаабыт даҕаны улахан болҕомтоҕо ылбатахтар. Билигин бу этин халадыынньыкка уура сылдьар.
Ааспыт сылга ТХМ департаменын салайааччыта Афанасьев В.В көрсөн кэпсэппитим. Кини эмиэ ол “Азбука вкуса” маҕаһыыҥҥа сылдьыбытын туһунан кэпсээбитэ. Онно кини Саха сириттэн хоту дойду ханнык эрэ күндү балыгын 1 киилэтэ 6000 солк. атыылана турарын туһунан эппитэ. Дьэ, сыана да сыана! Холобура диэн эттэххэ, 1 куул (40 кг) оннук балыгы ол маҕаһыыҥҥа тиийэн атыылаабыт киһи 240 (!) тыһыынча солкуобайы сиэбигэр уктан кэлиэн сөп эбит.
Онтон биһиги Дьокуускайбытыгар “Прометей” (Лермонтов ул.-98) маҕаһыыҥҥа Брянскай уобаластан аҕалыллыбыт мыраамар эт киилэтэ 1300-4900 (!) солкуобайга диэри атыыланар эбит диэн кэпсээбиттэрэ. Биһиги сахабыт сүөһүтүн этэ ол соҕуруу дойду этиттэн туох итэҕэстээх буолуой? Бука, ордук буолуо. Ол иһин маннык этии киллэрэбин.
“Деликатесы Якутии” маҕаһыынна аһыаҕыҥ
Саатар киин куораппытыгар Дьокуускайга ол “Азбука вкуса” курдук “Деликатесы Якутии” диэн ааттаах үрдүк хаачыстыбалаах олохтоох аһы-үөлү атыылыыр анал маҕаһыынна аһыаҕыҥ. Бу маҕаһыыҥҥа саха сүөһүтүн, алааска үөскээбит сылгы, убаһа этин, хоту дойду күндү балыгын, Кэбээйи улахан соботун, сибиэһэй сир аһын уонна олортон астаммыт араас аһы-үөлү үрдүк сыанаҕа атыылыыры тэрийиэххэ. Холобур, саха сүөһүтүн этин 1000-1500 солк. атыылыыр буоллар, кыахтаах, баай дьон атыылаһыа этилэр. Оччотугар саха сүөһүтүн, сылгытын иитиигэ интэриэс өссө улаатыа этэ.
Манна эбэн эмиэ аҕыйах холобурдары аҕалыым. Уус Алдан Сыырдааҕар Ширяев Н.М диэн сааһырбыт пиэрмэр боруода сүөһүлэрин эһэн, аҥаардас саха сүөһүтүн иитиигэ көспүт. Кини төрүт сүөһүбүт этин-үүтүн олус хайгыыр, этэ атыыга үрдүк сыанаҕа хамаҕатык барар, саас төрөөбүт ньирэйи 1 убаһаҕа атастаһаллар. Ити кырата 40 (!) тыһыынча солкуобай буолуо. Киһи итэҕэйиэ суоҕун, сымыйанан эппитин курдук сыана. Хаҥалас Еланкатыгар саха сүөһүтүн иитэр С.Соломонова сайын туристар киилэ үүппүн 100-түү солк. былдьаһыгынан ылаллар диэн этэр. Эбээн Бытантай пиэрмэрэ Лена Бочкарева үүппүн киилэтин 80 солк., сүөгэйбин 1000 солк. олохтоохторго атыылыыбын диэн “Кыымҥа” суруйбут.
Бу үөһээ суруллубут холобурдар саха сүөһүтүн олохтоох дьон эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа, тас дойдуларга тиийэ биһирииллэрин, бородууксуйата үрдүк сыанаҕа турарын туоһута.
Саха сүөһүтүн хайдах элбэтэбит?
Онуоха миэхэ маннык санаалар бааллар. Эбээн Бытантайы таһынан киин, Бүлүү эргин улуустарга, ити, Нам Таастааҕын курдук кырыы нэһилиэктэргэ, учаастактарга аҥаардас саха сүөһүтүн бутуйбакка иитэр сирдэри элбэтиэххэ. Тыһы ньирэйдэри биири даҕаны энчирэппэккэ ынах оҥортоон тарҕатыахха. Кылаабынайа олохтоох сүөһүнү иитиигэ үбүлээһини элбэтиэххэ. Быйыл Нам Таастааҕар хайаан даҕаны Эбээн Бытантайга курдук саҥа хотонно тутуохха.
Саха ынаҕын сиэмэлээһининэн буоһатыыны киллэриэххэ. Үнүр араадьыйанан быһа биэриигэ ыйыппыппар, “Сахаплемхолбоһукка” 70 тыһыынча саха оҕуһун сиэмэтэ харалла сытар уонна 3 сиэмэ ылар саха атыыр оҕустара бааллар диэбиттэрэ. Оччотугар ханнык баҕарар нэһилиэккэ атыыр оҕуһа суох саха сүөһүтүн иитиэххэ сөп буолуо.
Маны таһынан биир этиилээхпин. Ол кыһын Таастаахха сылдьан Степан уонна Надежда Азаровтар диэн бэртээхэй ыалга 2 хоммутум туһунан эмиэ суруйбутум. Кинилэр 10-тан тахса сүөһүнү кыстаппыттар. 6 ынахтарыттан 4-дэ – саха атыыр оҕуһунан буоһатыллыбыт симментал аҥаардаах ынахтар. Сахалара баһыйбыт, дьүһүннэрэ – сахалар, уҥуохтарынан балачча улаханнар, үүттэрэ-эттэрэ даҕаны ботуччу. Холобур, Ыстапаан мин тиийэрбэр 2 ынаҕа утуу-субуу төрөөбүтэ. Олору төрүөхтэрин иннинэ баара-суоҕа 10-лыы эрэ хонукка уолларбыт этэ. Аҥаардас отунан аһатан күҥҥэ ортотунан 7 киилэ үүтү ыыбын диэбитэ. Ону 350 күҥҥэ төгүллээтэххэ, 2450 киилэҕэ тэҥнэһэр. Үүттэрин сыатын ортотунан 4,5 % да диэтэххэ, сыллааҕы үүттэрэ 3 туоннаҕа тэҥнэһэрэ буолуо.
Ол иһин маннык этиилээхпин. Аҕыйах сүөһүлээх, үүт соҕотуопкаламмат сирдэригэр, Хотугу улуустарга симменталы саха оҕуһунан саптаран, булкаас сүөһүнү үөскэттэххэ сөп буолуо эбит. Оччотугар бу сүөһүлэр сахаттан тымныыны тулуйар, бор хаачыстыбаларын ылан, үүттэрин сыата үрдүүр, эттэрин иҥэмтэтэ тупсуо этэ, ону ситиһэргэ атыыр борооскулары, тыһаҕастары (оҕустары) атыылаһан илтэххэ даҕаны – дьыала быһаарыллар. Ону эһиги туох дии саныыгыт?
Өссө манныгы эбиим. Ол Таастаахха Азаровтарга хоно сыттахпына, 2-с сарсыардатыгар хаһаайка Надежда Егоровна сибиэһэй саха ынаҕын үүтүн кыра сэппэрээтэргэ эриттэрэн сүөгэйдээн амсаппыта. Биир баласкаат сүөгэйи барытын кэриэтэ бэйэм сиэбитим. Этэргэ дылы, киһи тылын “быһа тардар” олус минньигэс этэ. Хаһаайка өссө "оҕолорум кэллэхтэринэ, 1-2 хоммут сүөгэйи сирэллэр, сибиэһэйи эрэ сииллэр" диэбитэ.
Таастаахтар абыраммыт дьон. Ол өссө 10-ча сыллааҕыта Москуба киһитэ олус минньигэһиргээн киилэтин 1000-лыы солкуобай көрдүүр иҥэмтэлээх этинэн, саха ынаҕын үүтүнэн, сүөгэйинэн аһаан доруобуйаларыгар төһөлөөх туһалааҕын бэйэлэрэ да ситэ билбэттэрэ буолуо.
Таастаахтар кытаатыҥ! Сахаҕыт сүөһүтүн өссө дэлэтиҥ, кытаатан элбэҕи иитэ сатааҥ!
Түмүк. Туолбат ыра санаа
Бу этиибин бары кэриэтэ утараллара эрэбил. Өссө күлүү гыныахтарын сөп.
Ол эрээри, хатылаан эттэххэ, сүөһү иитиитигэр аҥаардас боруодата быһаарбат. Саамай төрдө ороскуотун сабыытыгар, барыһы биэриитигэр, аһа-үөлэ иҥэмтэлээҕэр уонна көрүүтэ судургутугар сытар. Ити өттүлэринэн ыллахха, саха сүөһүтэ кэлии боруодалартан хаалбата буолуо дии саныыбын. Ылан көрүөххэйиҥ, маннык түгэни. Куруук суруйабын: 2 улахан боруода ынах аһыыр аһыгар 3 саха сүөһүтүн иитиэххэ сөп бөҕө диэн. Оччотугар билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар, быһа холоон, 190 тыһыынча ынах сүөһү аһылыгар 300 тыһыынча төрүт сүөһүбүтүн аа-дьуо иитиэххэ сөп буолуо. Оннук түбэлтэҕэ ол 300 тыһыынча саха сүөһүтэ билигиҥҥиттэн итэҕэһэ суох, өссө ордук бородууксуйаны биэриэ этэ. Онтон дьон доруобуйатыгар туһатын, ордугун туһунан киһи этэ даҕаны барбат. Доруобуйа туһугар киһи тугу даҕаны кэрэйиэн табыллыбат.
Аны биһиги учуонайдарбыт соҕуруу институттарга саха сүөһүтүн этин-үүтүн илдьэн хаачыстыбатын, иҥэмтэтин быһаартаран эрэкэлээмэ (бренд) оҥорторон ол “Азбука вкуса” маҕаһыыҥҥа курдук таска таһааран үрдүк сыанаҕа атыылыыры ситиһиэххэ. Оччотугар сыана өттүнэн билиҥҥи боруодалардааҕар төрүт сүөһүбүт быдан элбэх харчыга турара саарбаҕа суох.
Бу мин этиим буолбатах. Суруйбутум курдук, фин учуонайа Юхо Кантонен этиитэ. Өйдөөҥ! Кини саха сүөһүтэ сүттэҕинэ аан дойду тыатын хаһаайыстыбатыгар улахан охсуу буолуо уонна эһиги сахалар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар төрүккүт төрүт сүөһүгүтүн элбэтии буолар диэбитин.
Чэ, бэйэбит сүөһүбүтүн бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн да буолбатар, ити таастаахтар курдук аҥаардас саха сүөһүтүн иитэр нэһилиэктэри, баҕар улуустары даҕаны элбэттэхпитинэ төрүт сыыстарыахпыт суоҕа.
"Алло! Саха сүөһүтүн этин атыылыыгыт дуо?" диэн элбэхтик ыйыталаһалларын ситиһиэҕиҥ!
И.Пономарев, Чурапчы.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:0cfe3518-0b8f-4088-b0f3-a97ff38e759d>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://uhhan.ru/news/2018-04-18-15664", "date": "2019-01-18T16:52:33Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583660175.18/warc/CC-MAIN-20190118151716-20190118173716-00344.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
Санаа күүһэ
Санаа күүһэ диэн этии санаа үгэскэ кубулуйуутун, күүһүрүүтүн быһаарар.
Санаа кыра да буоллар бэйэтэ күүстээх. Мунньуллан истэҕинэ күүһэ эбиллэр, эбиллэн-эбиллэн дьөлө сиир да кыахтанар.
Киһи санаатын ис күүһүн, эньиэргийэтин аата уох диэн. Yчүстүк холбуу этиинэн күүс-уох диэн бэриллэр. Күүс диэн туруору, биллэр, көстөр күүс буоллаҕына уох диэн таһыттан көрөн биллибэт киһи санаатын күүһэ буолар.
Уоҕа тахсыбыт. Ол аата санаатын күүһэ мөлтөөбүт.
Уохтаах – күүстээх санаалаах. Уоҕур – санааҕын күүһүрэн биэр, мунньун.
Уоҕурдуу – сиргэ араас туһалаах минераллары эбэн биэрэн сир үүнээйини үүннэрэр күүһүн эбэн биэрии ааттанар.
Эрчиллии киһиэхэ күүс-уох биэрэрин спортсменнар билэллэр. Дьарыктаныыттан киһи этэ-сиинэ күүһүрэр буоллаҕына бу дьарыгыттан өйө-санаата күүһүрүүтэ уох буолан киирэр.
Биир санааны ылыныы киһини күүһүрдэр, бары кыаҕын барытын бу санаатын толорууга уурар, ол диэки салайар.
«Саҥарыах иннинэ санаан көр» диэн этии киһи тугу эмэ саҥарыан иннинэ бу тылтан туох тахсыаҕын быһааран билэрэ наадатын биллэрэр. Тыл өссө этиллиэн иннинэ санааҕар быһааран, бу тыл суолтатын ырытан билэн баран биирдэ этиэхтээххин. Бу этии санаа тылы баһыйарын, тыл инниттэн дьайарын, санааттан тыл үөскээн тахсарын быһаарар.
Киһи тугу эмэ оҥоруон иннинэ «Санааҕар оҥорон көр» диэн этэллэр. Тугу эмэ оҥоруон иннинэ бу быһыыттан туох уларыйыы тахсарын санааҕар оҥорон көрөн быһаарыахтаах эбиккин. “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этии киһи тугу эмэни оҥоруон иннинэ санаатыгар хос-хос ырытан, толкуйдаан көрөн баран биирдэ оҥордоҕуна эрэ туох эмэ туһалаах дьыала, быһыы тахсарын быһаарар.
Киһи бары оҥорор быһыыта барыта санаатыттан тутулуктаах. Таҥара үөрэҕэ киһи санаатын үөрэтэр. Киһи санаатын тупсарыы кини майгынын, оҥорор быһыытын тупсарар кыахтааҕын иһин таҥара үөрэхтэрэ сайдыбыттар.
«Киһиэхэ кыра да наада» диэн этэллэр. Ол кырабыт тугун быһаарыыга биһиги бары күүспүтүн уурабыт уонна быһаардыбыт. Ол кырабыт киһи санаата буолар. Санаата көммүт, көтөҕүллүбүт киһиттэн эрэ кыайыы, ситиһии тахсар кыахтанар.
«Санаатын түһэрбэт» диэн этии олох араас ыарахаттарыттан санаатын түһэрбэккэ тоҕо дьүккүйэн иннин диэки, кыайыы, ситиһии диэки баран иһэр киһини этэллэр. Санааны кыра аайы түһэрбэт, кыайыы, ситиһии диэки баран иһэр киһи хаһан баҕарар тугу эмэни ситиһэр.
Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, мунньуллан, күүһүрэн, этин-сиинин баҕа санаатын баһыйа тутан салайара элбиир. Ол иһин эти-сиини тупсарар эрчиллиилэринэн, сүүрүүнэн уонна аһаабакка сылдьыынан киһи сааһыран истэҕинэ дьарыктанар кыаҕа улаатан биэрэр.
Киһи санаата төһө эмэ ыраахха тиийэрин былыргы булчуттар улахан булка барарга бэлэмнэнэр кэмнэрин кистээн, араас бултуур тэриллэрин атыннык, ханарытан ааттыылларыттан биллэр. Улахан булду бултуу бараары сылдьар булчуттар булду бэйэтин аатынан ааттаабаттар, атын, харысхал аатынан ааттыыллар. (1,10).
Былыргы булчут кыһын тыаҕа арҕаҕы таба хааман утуйа сытар эһэҕэ түбэстэҕинэ дьиэтигэр кэлэн көмөлөһөр киһини көрдүүрүгэр эһэни бултуу барарын туһунан тугу да эппэт. Кыттыгастарын кытта булчуттар эрэ билэр аналлаах харысхал тылларын туһанан хайдах бултуулларын, туох сэби-сэбиргэли ылалларын уонна хаһан баралларын кэпсэтэллэр.
Маннык анаан-минээн атыттар билбэттэрин курдук тэринии, сэрэнии барыта бу кэпсэтэр дьон санааларын, саҥаларын эһэ утуйа да сытан санаатынан билэн, эрдэттэн уһуктан, бэлэмнэнэн алдьархайы оҥоруон сөбүттэн сэрэнэн, харыстанан оҥоруллар.
Эһэ киһи санаатын олус ыраахтан билэрин эһэни кэпсээннэринэн кыайан-хотон арбанааччылар илэ бэйэтин утары көрсө түһэн улаханнык соһуйаллара, куттаналлара эмиэ биллэрэр. Санаа туһааннаах сиригэр ханна баҕарар, төһө баҕарар ыраахха тиийэрин ити соһуччу көрсүһэ түһүү бигэргэтэр.
Киһи санаатын салайар күүһэ сүр диэн ааттанар. Сүрэ күүстээх киһи бэйэтин көҥүл көтө-дайа сылдьар санааларын хам тутан салайар кыахтаах. Сүрэ мөлтөх киһи санаалара ыһылла, тарҕана сылдьалларын кыайан салайбат, биир сыалга туһаайара кыаллыбат.
Күүстээх санаалаах киһини улаатыннарыыны төрөппүттэр эрэ кыайар кыахтаахтар. Арай биир өс хоһоонун «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэни оҕо кыра эрдэҕиттэн кытаанахтык тутустахха эрэ күүстээх санаалаах киһини улаатыннарыы кыаллар. Оҕо төрөппүтэ кыра эрдэҕиттэн тугу оҥорбутун барытын кыайа-хото, сабырыйа оҥорор буоларын ситиһистэххэ эрэ оҕо төрөппүтүн баһыйар киһи буола улаатар. Төрөппүтэ үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан мас хайытан кыстыыр, онтон төрдүс кылаастан бэйэтэ соҕотоҕун мас эрбиир эбит буоллаҕына оҕото ол кэмтэн хойутаабакка, өссө эрдэлээн соннук үлэни, дьарыгы кыайар буолара ирдэнэр.
Кыайар үлэтин-хамнаһын кэмигэр, этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ баһылаан иһэр оҕо өйө-санаата сайдыыта туруктаах буолар. “Үлэ киһини айбыта” диэн этии киһи үлэлээтэҕинэ эрэ олоҕун киһилии олорорун быһаарарын тэҥэ элбэхтик хамсаатаҕына этэ-сиинэ, доруобуйата бөҕө буоларын ситиһэрин эмиэ быһаарар.
Үлэ, эти-сиини эрчийии, хамсатыы өйү-санааны бөҕөргөтөр, күүһүрдэр. (2,14).
Туһаныллыбыт литература.[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
1. Сомоҕотто С. Обычаи народа саха. – Якутск: НИПК «Сахаполиграфиздат», 1996. – 48 с.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:c9d289af-955c-4670-b477-6a1d432055f5>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D2%AF%D2%BB%D1%8D", "date": "2019-01-18T15:51:26Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583660175.18/warc/CC-MAIN-20190118151716-20190118173716-00344.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 9, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Саанык
Саанык диэн бүтүн тыыннаах организмнар тутулларын уонна үлэлэрин биирдиктэрэ. Организм ордук кыра биирдигэ уонна олох олохтуура буолар дэнэр. Организмнар аҥардас уонна элбэх сааныктаахтарга арахсаллар. Киhи 100 триллион сааныктаах. Орто саанык улахана 10 микрометр, маассата 1 нанограмм.
Сааныктары аан бастаан 1837 с. чех анатома Ян Эвангелиста Пуркине микроскоп нөҥүө көрбүтэ. Саанык теориятын 1839 с. Маттиас Якоб Шлайден уонна Теодор Шванн арыйбыттара, кинилэр бары организмнар биир эбэтэр онтон элбэх сааныктартан туралларын быhаарбыттара.
|Бу ыстатыйаны тупсарарга?:|
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:69766be0-0a72-4094-b638-ec4ec7cbfc88>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BA", "date": "2019-01-17T23:23:44Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583659417.14/warc/CC-MAIN-20190117224929-20190118010929-00519.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999990463256836, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 92, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999990463256836}"}
|
Ил Дархан Айсен Николаев 17 оҕолоох Котогоровтар дьиэ кэргэни кэлэн иһэр Саҥа дьыл бырааһынньыгынан эҕэрдэлээтэ.
Котогоровтар Мархаҕа чааһынай дьиэҕэ олороллор. Кинилэр биэс бэйэлэрин оҕолорун кытта 12 иитиэх оҕолоохтор. Олортон икки оҕо ыал буолан туспа олороллор.
2007 сыллаахха “Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн” аатын ылбыттара. Ол саҕана икки бэйэлэрин оҕолорун таһынан түөрт иитиэх оҕолоох этилэр.
Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн эппиэтинэстээх, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэ сылдьалларыгар, чугас дьонноругар убаастабыллаахтык сыһыаннаһалларыгар үөрэтэллэр. Ыал ийэтэ Аксана Николаевна былырыыҥҥыттан тэлгэһэлэрин иһигэр дьоҕус зоопарка тэринэн үлэлээн эрэллэрин туһунан кэпсээтэ. Манна хоруолук, енот, саһыл, таба, канада бөрөтө уо.д.а. бааллар. Кыыллары көрөргө оҕолор күүс-көмө буолаллар эбит.
Оҕолор Айсен Сергеевичка үөрэхтэригэр ситиһиилэрин, сөбүлүүр дьарыктарын туһунан кэпсээтилэр. Уруһуйдарын, илиилэринэн оҥорбут оҥоһуктарын уонна муспут куукулаларын көрдөрдүлэр. Алта саастаах Рома Фурсо бэрэсидьиэн буолуон баҕарарын эттэ. Улахан кыыстара Виктория Котогорова олунньу ыйга аһымал кэнсиэр тэрийэрин туһунан кэпсээтэ. Бу кини дипломнай үлэтэ буолар. Култуура уонна ускуустуба колледжын бүтэрээри сылдьар.
Айсен Николаев элбэх оҕолоох ыалы Саҥа дьылынан эҕэрдэлээтэ уонна тэлэбиисэр, минньигэс бэлэхтэрин туттарда. Үүнэр сылга ситиһиилэри, дьолу баҕарда.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bcce4218-1f35-40a4-97b3-0a80f266d1bd>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/obshchestvo/2040-ajsen-nikolaev-17-o-olookh-kotogorovtary-e-erdeleete", "date": "2019-01-16T23:19:51Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657907.79/warc/CC-MAIN-20190116215800-20190117001800-00368.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Киистээн бүтүҤ туҺата суох, сыананы жоска тҮҺэрэ тураллар, бастакы икки аукциоҤҤа киис олох барбатах дииллэр. Москалльар сыананы тҮҺэрэн2 баран сааскы аукциоҤҤа чэпчэки сыанаҕа хомуйан бараары оҤостоллор блэттэр.
Уонча сылы быҺа киис сыаната тахсыбата диэн куҺаҔан дьыала.
ортотунан 5200 барда дииллэр мантан налогтанар уолаттар ыарахан балаьыанньа5а тубэстилэр, 4 туппут киьиэхэ убыток, бу кэлэр куьун 2-2.5 эрэ буолара буолуо перекупка,сырдык киис 1-1.5 онно да5аны бары кредиткэ сылдьаллар этэннэ аа5ыстахтарына, суударыстыбаннай интервенция эрэ балаьыанньаны кеннерер кыахтаах да ол туьунан толкуй терут суох, сорох уолаттар субэлээн этэбин эрдэ сылла атын дьарыкта кердеен, толкуйдаан бу кырата 5-7 сыл барыа5а 50-60 д туьэр буолла.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:9fdc971c-e8eb-4e29-93a2-0d09bc0f5d49>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4323915", "date": "2019-01-16T07:57:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657097.39/warc/CC-MAIN-20190116073323-20190116095323-00277.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000029802322388, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 10, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000029802322388}"}
|
Бу кэпсээни хаһан эрэ ыалдьан балыыһаҕа сыттахпына, Үөһээ Халыма улууһуттан төрүттээх киһи кэпсээбитэ. Бэрт элбэх сэһэннээх киһи этэ. Халыма сирин былыргы номохторун бэрт элбэҕи кэпсээбититтэн, бу биири бэлиэтэммиппин суруйан эрэбин.
Халыма өрүс уҥа өттүгэр Мууна диэн улуу күөл баар. 18-с үйэҕэ бу күөл илин өттүгэр баар кыра үрүйэ үрдүгэр Борооҥхой диэн аата мээнэ ааттаммат улуу ойуун олорбут. Биирдэ бу Борооҥхой улаханнык ыалдьыбыт. Иһэ үллэн баран, улааттар улаатан, аллара халыйан, тобугар тиийэрэ биир илии эрэ хаалбыт. Иһэ тобугар тиийдэ да өлөрүн ойуун бэйэтэ билэр эбит. Ол айылаах улахан иһи туох кыайыай, суорҕан-тэллэх киһитэ буолбут ойууну дьоно өйөөн эргитэр-урбатар, аһатар эбиттэр.
Кыһын ааһан, саас буолбут. Халыма эбэ бэйэтэ, кыра да, улуу да эбэлэр муустарыттан босхолонор, күс-хаас эймэҥнии көтөр дьыл биир кэмэ саҕаламмыт. Ол кэмҥэ Борооҥхой кырдьаҕас дьонун ыҥыран ылан: “Дьэ, кэмэ кэллэ, баччааҥҥа диэри тулуйан кэллим. Аны маннык сытан киһи буолбаппын. Онон, дьэ, холонон көрүүм. Этэрбин болҕойон истиҥ уонна хайаан да толоруҥ. Билигин миигин көлүйэҕэ илдьиэххит. Оччоҕуна мин ууга түһүөм, ол кэннэ көлүйэ уутун иһимээриҥ. Онтон үс хонон баран киэһэ күөл уҥуор биир оҕолоох тыһы тайах киирэн уулуу турар буолуоҕа. Оччоҕо миигин “өссө да тыыннаах эбит” дии санаарыҥ. Салгыы мантан көһөн, Мууна арҕаа өттүгэр сиэн үрдүнээҕи сайылыкка киирэн олохсуйуҥ. Төрдүс күнүгэр мин бу көлүйэни сир аннынан дьөлө үүтээн уутун Муунаҕа түһэриэм. Ити кэнниттэн үс тоҕус хонон баран Муунаттан тахсан тыа диэки ыстаныам. Оччоҕо дьэ кытаатан тыаҕа да киллэрбэккэ, ууга да төттөрү түһэрбэккэ, иннибин быһа түһэн ылаарыҥ. Оччоҕо өлүөм суоҕа, тиллиэм”, -- диэбит.
Этиллибитин курдук, дьоно Борооҥхойу өйөөн киллэрэн көлүйэ кытыытыгар аҕалбыттарыгар, оҕонньордоро ууга чоп гынан хаалбыт. Күөрэйбэтэх. Ону кытта көлүйэлэрин уута хаан курдук кытаран тахсыбыт.. Үс хонон баран көрбүттэрэ, киэһэлик көлүйэ уҥуор оҕолоох ийэ тайах киирэн уулуу турар эбит. Төрдүс күнүгэр көлүйэлэрэ уута ханан да сиэнэ суох эрээри көһөн хара буорунан көрө сытарын көрөн соһуйбуттар. Дьон ойууннара эппит сиригэр көһөн тахсаллар.
Муунаттан ыраах Арҕаа Таас диэки тэҥнээҕин булбатах кус быһый, ат бөҕө омук (эбээн) хоһууна баар сураҕын истэн, ол киһини сураһан ыҥыртаран аҕалаллар. Били болдьохтоох үс тоҕус күннэрэ туолуутугар, күөл кытылыгар манаан сырыттахтарына, Муунаттан сыгынньах киһи сулбу ойон тахсан тыа диэки ыстаммыт. Көрбүттэрэ: Борооҥхойго дылы үһү. Улахан иһэ ханна да суох, урукку бэйэтинэн буолбут. Ону кэтээн турбут эбээн хоһууна Борооҥхойу иннин күөйэ тыа диэки түһүммүт. Ону көрөөт, сыгынньах киһилэрэ төттөрү ыстаммыт уонна сиирэ-халты харбаппытынан төттөрү күөлгэ “бар” гына түспүт. Умсан сүтэн хаалбыт.
Нөҥүө күнүгэр эмиэ кэтэспиттэр. Борооҥхой ууттан сулбу ойон тахсан тыа диэки ыстанар. Бу сырыыга эбээн чулуута кинини күөлтэн тэйитэ түһэн баран дьэ биирдэ барбыт. Борооҥхой тыаҕа тиийиэхчэ буолан эрдэҕинэ, эбээн кинини эргийэ сүүрэн иннинэн туора көтөн ааспыт. “Суола бүөлэммит” Борооҥхой эргиллээт күөлү былдьаһар. Ол эрээри, эбээн бэрдэ ойууну эргийэ көтөн ханна да барбат гына ыга күрүөлээн кэбиһэр. Көстүбэт хааччахха хаайтаран тилигирии сылдьар ойууну дьоно саба түһэн кэлгийэн кэбиһэллэр...
Борооҥхой үтүөрбүт. “Ити атын ойуун тутан сии сыспытыттан босхолоннум. Аны кэмим иннинэ өлүөм суоҕа. Ууга сылдьан, Күөл иччитэ көрдөспүтүгэр, биир ууга түспүт анньыыны тэбэн кэбиспитим, ону баран ылаарыҥ”, -- диэбит. Ойуун ыйбыт сиригэр баран, хас да сыллааҕыта ууга түһэрбит анньыылара тииккэ батары сааллан турарын ылбыттар.
Ити кэннэ хас да сыл ааспыт. Ол кэмҥэ Муунаттан 15 көс арҕаа Кумула диэн эмиэ улахан күөл таһыгар Быһыйа диэн ойуун олорбута үһү. Биирдэ Борооҥхой уонна Быһыйа Орто Халыма куоратыгар тиийэ сылдьан улаханнык иирсибиттэр. Бэрт бэрди кытта батыспат буоллаҕа. Ол кэннэ Борооҥхой дойдутугар төннөн иһэн Быһыйа ойуун аара хаалларбыт тоһуур айатыгар түбэһэн сүрэхтээх тыҥатын тоҕо көтүттэрэр. Онтон чугас баар ыалга бэрт эрэйинэн тиийэн: “Быһыйа баҕайы айатыгар түбэстим. Билигин өлөн хаалыам. Сотору кини манна кэлиэ уонна “дьиэттэн таһаарыҥ” диэҕэ. Кытаатыҥ, ону истимэҥ. Үс күн дьиэҕэ сытыарыҥ. Оччоҕуна мин тиллэн кэлэн бэйэм быһаарсыам,”--диэбит. Этиллибитин курдук, утаакы буолаат, аны Быһыйа тиийэн кэлэр: “Бу өлбүт киһини тоҕо дьиэҕэ сытыараҕыт, таһырдьа таһаарыҥ!”. Оччотооҕу дьон ойууну ытыктыыллара, куттаналлара бэрт буоллаҕа. Ол өлбүт ойууну көмүскэспитэ буолан ким да бэйэтэ өлүөн баҕарбатах. Таһааран кэбиспиттэр. Онон Борооҥхой ойуун өлөн хаалбыт.
Соччо Кутукаай, Дьокуускай.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:73726880-49cb-4058-8b90-93a9ef77c237>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajymny/248-boroo-khoj-ojuun", "date": "2019-01-24T09:49:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547584519757.94/warc/CC-MAIN-20190124080411-20190124102411-00154.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Оччолорго, 8-9 дуу кылааска үөрэнэрбит. Санаабытыгар, таҥха тиэмэтэ наһаа интэриэһинэй курдук буолара. Тура кимнээх эрэ ханна эрэ таҥхалаабыттарын кэпсэтии буолара, "итинник диэбит үһү, маннык диэбит үһү" дии-дии дьонтон истиһэ-истиһэ кэпсэтэрбит. Уонна дьэ, киэһэлэрин мустан бүлүүһэ сүүрдэ сатыырбыт, кинигэнэн да билгэлэнэрбит. Ол эрэн, били сүүрдэр "плакаппыт" сыыһатыттан эбитэ эрэ, бэйэбит сатаабаппытыттан даҕаны буолуо биирдэ даҕаны бүлүүһэ сүүрбэт этэ. Кэлин тиһэҕэр ооньуу, көр-нар, күлүү-салыы буолан хаалара. Ол гынан баран, ол бүтэһикпитин сүүрдүбүт күммүт барыбыт да өйбүтүгэр хаалбыт буолуохтаах.
Ол күн уолаттар бүлүүһэ сүүрдэргэ улаханнык туруммут этилэр. Бөһүөлэкпитигэр илииттэн илиигэ сылдьар эргэ да эргэ "плакат" баара. Ол плакаты (билигин санаатахха) оло5ор табыллыбатах,
Умиты сахалары кытта кэпсэтэ турарын истибитим. Биир да5аны сыыс тылы, нууччалыы тылы кыбыппакка ып-ыраастык сахалыы саңарар эбит этэ. Сөхпүтүм да5аны. Умит толоруутугар сахалыы ырыалар
"Сахалар итинник гымматтар", "сахаларга барсыбат", уонна да атын итинник курдук этиилэргэ сөпсөhүөхпүн ба5арбаппынМин санаабар Күннэй "Чээкэ" уонна "Тоңнун даа?" диэн ырыаларынан бэйэтин уратытын көрдөрдө. Сахалыы, аныгылыы тэтимнээх, көңүл үңкүүнү үңкүүлүөххэ сөптөөх ырыалар баар буоллулар. Төттөрүтүн Күннэй бу ырыаларынан сахалыы ырыа туhунан истиэ5ин да ба5арбат ыччаты бол5омтотун ылла. Бу ырыаларынан ыччат "көңүл" (о.э. дискотека5а, кулуубка) үңкүүлүөн сөп. Ырыатын тылын ылан көрөр эбит буоллахха, элбэх киhи "солуута суох", "суолтата суох" диэн бэлиэтээбиттэр этэ. Ол эрэн, атын да омуктарга ырыаларын переводтаан көрдөххө тыл набора эрэ ырыалар эмиэ баар буолаллар. Онон биhиги эрэ киhибит ойон туран итинник ырыпны ыллаабыт диэн буолбатах. Манан тугу этэ сатыыбыный? Сахалыы ырыа5а итинник сүүрээн баара ордук курдук...сахалыы ырыа5а ыччаты тардарга, туох эрэ саңаны киллэрэргэ...Клиптарын туhунан. Клиптара устуута олох ураты хаачыстыба, ураты көрүү. Таңас-сап, причёска, үңкүү үрдүк таhымңа. Күннэй ырыаларын тыла барыта маннык буолбатах, кини ырыата араас. Урукку ырыаларын санаан көрүн, норуот да ырыатын сөргүтүү баара. До5оттор, оттон эhиги туох дии саныыгыт? Клиптар
С 5-го класса у меня возник интерес к заведению личного дневника. Мотиватором был фильм "Дневник Бриджит Джонс". Я писала обо всём. Начиная с дневных событий заканчивая своими мыслями. Вскоре появилась некая "зависимость"Мне нравилась писать. Писала я в природе, перед сном, на уроке, за просмотром фильма, после чтения книг. Всё это длилось ровно 5 лет. Я не могла засыпать, если не написала что-нибудь в своём дневнике. Проблемы с общением с людьми не было, но тем не менее я всё ровно вела свой дневник. ПОТОМ... В 10 классе я бросила это занятие. Мой одноклассник увидев то, что я очередной раз пишу на уроке мне сказал: "А ты знаешь, что это плохо? Говорят, люди которые умирают рано так пишут всё подряд...когда они умирают, остаются их дневники"Он ещё привёл красочные примеры
Всё, решено! с этого года буду распечатывать фото! Всё время фотографирую на телефоне и в один прекрасный день БАЦ!!! Нету фоток, из-за случайного форматирования... Планирую, сделать альбом своими руками в технике скрапбукинг. Будет разделено по месяцам, и там буду клеить важные, значимые фотографии. Будет приятно смотреть их в конце года А вы распечатываете фото?
Начну с того, что я уже в городе. Наконец-то буду правильно питаться! или это старая отмазка под прикрытием "В городе точно начну правильно питаться"? И так, я в городе... Целых три месяца я была без нормального доступа сети. После трёх месяцев отдыха от интернета, захожу в инстаграм. Что я вижу? Красивые летние фотки, в которых никто не поправился. Ладно, листаю дальше...Все красивые и стройные. Не думайте, что я на этом помешана...чуть-чуть обидно от того, что летом только я не похудела и не сделала фото сессию. Ну ничего, сама виновата...Лето ещё придёт. И так, мой план: ПРАВИЛЬНО ПИТАТЬСЯ И ЗАНИМАТЬСЯ СПОРТОМ. Что такое правильное питание? Пишут, что система правильного питания – это самая настоящая база, на основе ее легко строится общее здоровое состояние организма, отличное настроение и внешняя привлекательность, заменить которую не в состоянии никакая косметика. Но я не буду навязывать вас тем, что вы сами можете почитать в сети о правильном питании. Я просто напишу то, что проверена мной. Это действительно работает. Надо просто соблюдать и придерживаться. Если бы я не бросила бы ПП, сейчас была бы стройняшкой. Сегодня ПОНЕДЕЛЬНИК, лучший день для похудения!! Погнали! Первое,
Такое ощущение, как будто в последние 5 лет «Худею» стало моей «хобби». Всё время пытаюсь худеть, мечтаю скинуть хотя бы 5 кг., после каждого приёма пищи ощущаю себя потолстевшим на +1 кг. Но одержима ли я этим? Думаю, что нет…если это только в словах. В 2010 году весила 57 кг., меня это устраивало. Постепенно вес прибавился, особенно в студенческие годы.
Как бы я не страдала от избыточного веса, действий было мало. В прошлом году, осенью мой вес достиг до 74 кг., при росте 1,57 см. И вдруг ночью
Киһи бэйэтигэр саҥаны арыйыахтаах, саҥаны билэ-көрө сатыахтаах дии саныыбын. Мин эстрада сулустарын ырыаларын эрэ буолбакка, бэйэлэрин улуустарыгар, норуоттарын иннигэр ыллыыр дьоҕурдаах ырыаһыттар ырыаларын көрдүү-көрдүү истэбин. Маннык ырыаһыттар ырыалара наһаа сонун, туох эрэ таабырыннаах курдук буолаллар. Сахалыы ырыаны сэҥээрээччилэр, бүгүн эһиэхэ мин эһиги истэ илик ырыаларгытын сүбэлиибин. Бу, Гаврил Акимов бэйэтин тылыгар уонна мелодиятыгар ырыалара. Баҕар, биир эмит киһи бу ырыалары араадьыйаҕа истибит буолуоххутун сөп) Гаврил Акимов мин биир дойдулааҕым, оҕо эрдэҕиттэн ырыаҕа интэриэстээх, бэйэтэ туспа эйгэлээх эдэр киһи. Манан диэн эттэххэ, төһөлөөх элбэх дьоҕурдаах ырыаһыт ырыатын, көмүс куолаһын истэ иликпит буолуой? Икки эрэ ырыаны сатаан киллэрдим, сэргээтэххитинэ өссө угуом)
Как и все большинство людей я регулярно "копаюсь" в инстаграме. Просматриваю ленту новостей, ставлю лайки, участвую в розыгрышах, делаю репост, делюсь с друзьями в дайректе, смотрю сториз, создаю сториз, смотрю прямые трансляции... Сегодня вечером также "копаясь" наткнулась на прямую трансляцию Анжелики Протодьяконовой. Захожу...
Вот сразу скажу, что они супер. Парни молодцы. Я искренне болею за них, я горжусь ими. Очень хорошо сыграли, очень красиво пели. И они прошли 1 тур. Их одежда с эмблемой просто класс. Настроение и настрой у парней отличное. Сразу видно, что подготовились, есть желание петь. Удачи им! Голосуйте за наших:)
Омук биир саамай уратыта тыла буолар. Тыла суох омук, омук аатыттан ааһар...
Уопсайынан тыл суолтата хайдах улаханын, син биир, бары билэ улаатабыт. Тылбыт хайдах туруктааҕа эмиэ биллэн, көстөн турар. Хайдах эрэ, күннээҕи олоххо сахалыы кэпсэтии туһунан суруйуохпун баҕарабын. Бүтэһик сылларга, наһаа элбэхтик манныкка түбэстим. САХАЛЫЫ өйдүүр уонна саҥарар дьон, киһи сахалыы ыйыттаҕына "Не понимаю! По русски!" дииллэриттэн. Чэ, биллэн турар, нууччалыы иитиилээх дьон баар буолар. Олору туох да диэбэппин. Холобур, маннык буолар: Балыыһа регистратуратыгар. Саха дьахтарыгар тиийэн "Биьигини манна травмпунктан ыыттылар, бу ...", "По русски!" "Мм, вот направление из травмпункта" диэн баран көрбүтүм, бейджигар САХАЛЫЫ ааттаах эбит. Чэ, буоллун..баҕар нууччалыы иитиилээх буолуо дии санаатым. Онтон арай туран баран истэхпинэ "Айа дайа, иҥин араас дьон" диэтэ. Олох тириибиттэн тахса сыстым да буоллар саҥарбатым. Биир түбэлтэ маннык: таҥас маҕаьыыныгар. Атыыластыбыт. Кыыс "сдачаны" сыыһа ааҕан биэрдэ. Мин "Тиийбэт дии" диэтим, кыыһым кыыһыра түстэ уонна "Штаа" диэтэ. "Өссө ааҕыаххыт дуо, тиийбэт дии. Алҕас аахпыккыт быһыылаах" диэтим, кыыһым "Вы что не можете говорить по русски? И как я вас должна понимать?! Русский язык сначала учи" диэтэҕэ үһү. Сразу администраторы сурастым. Бүтэһигэр, сахалыы кимнээҕэр үчүгэйдик билэр кыыс буолара биллибитэ.
Чэ итинник курдук түгэн элбэх. Биир ыйытыы: "Тоҕо?" Ким эрэ атын курдук көстө сатаан дуу, сахалыы саҥарар номнуо мода буолбатах дии санаан дуу, кыахтаах курдук көстөөрү дуу...сабаҕалаатахха, баһаам буолан тахсар.
Аны биир төттөрүтүн нууччалыы үчүгэйдик билбэт чугас табаарыстаахпын. Кини бэйэтэ тыаҕа улааппыт оҕо, олоҕо кыһалҕалааҕын иһин оскуоланы ситэ бүтэрбэккэ, тыаҕа үлэлии барбыт. Кини билигин манна куоракка баар. Сороҕор нууччалыы үчүгэйдик билбэтиттэн санааргыыр, элбэх табыгаһа суох түбэлтэҕэ, түгэҥҥэ түбэһэр.Ол эрэн дьэ сахалыы олох үчүгэйдик саҥарар. Бу уол курдук нууччалыы билбэккэ сахалыы саҥарыаххайын диэбэппин. Нуучча тылын убаастыыбын, иккис тылбыт буоллаҕа. Ол эрэн нууччалыы билбэт дьонооҕор, төрүт тылларынан саҥарыан баҕарбат дьон кыбыстыах тустаахтар. Төрүт тылгыттан аккаастанан ырааппаккын.
Саха тыла улуу тыл, саха тыла ийэ тылбыт. Таптыаххайын, харыстыаххайын. Ыраастык сахалыы саҥарарга дьулуһуох
Мин бүгүн ниэмэс тылыгар үөрэнэргэ сананным. Уопсайынан, туохтан маннык санаа кэллэ? Ааспыт нэдиэлэни быһа күммүн былааннанарга үөрэммитим. Хас киэһэ аайы сарсыҥҥы күммэр тугу гыныахтаахпын бэлиэтиир блокнот оҥоһуннум. Өйдөөн көрбүтүм улаханнык тугу да гыммат эбиппин. Бу миигин толкуйга түһэрдэ. Ол аата мин уһун күнү быһа тугунан дьарыгырабыный? Эмиэ да күнүм наһаа түргэнник ааһар. Ол иьин мин экспиримиэн оҥордум. 3 күн устата, 15 мүнүүтэ буола буола тугу гынарбын бэлиэтэнэн истим. Хомойуох иһин, бириэмэбин туох да туһата суохха атаарар эбиппин. Эбиитин күннээҕи режим ыһыллыбыта тугун эрэйэй! Үөрэнэр да (нэдиэлэҕэ 3тэ үөрэнэбин) үөрэммэт да күммэр күнүс 12 чааска утуйан турар идэлэммиппин. Ол аата мин утуйууга наһаа элбэх бириэмэбин биэрэр эбиппин дии санаабытым даҕаны, түүн 5кэ эбэтэр 4кэ утуйар эбиппин! Оччо5о утуйуубар 7-8 чааһы биэрэбин. Күнүм улахан аҥара ИНТЕРНЕТ (инстаграм, ватсап, вк, фсб, якт, ютуб, буолар буолбат сайт ) хаһыытыгар, ол манабылыгар, көрүүтүгэр истиитигэр барар эбит! Иэдээн! Онтуойум аны туох да туһаны биэрбэт, онтон ас-таҥас кэлбэт. Бээһэ олороммун толкуйдаатым уонна интернетка "СӨП БУОЛУО" диэтим. Бу нэдиэлэбэр атын сыал-сорук турда. "Бириэмэни туһаҕа таһаарыы"
Красная Шапочка
В оригинале Красная Шапочка носила вовсе не шапочку, а шаперон — накидку с капюшоном. У Перро она разгуливала именно в шапероне. А вот в немецкой версии братьев Гримм девочка была именно в шапочке, что прижилось и у нас. Первая запись этой сказки, сделанная в Тироле, датирована XIV веком.Распространена она была по всей Европе, и в оригинале ее рассказывали с любопытнейшими подробностями, о которых Перро и Гриммы как-то забыли упомянуть.
Идет уже третий день 2017 года. Ну, пока праздничные дни:) Прекрасное время, начало нового года.Как бы жизнь обновилась и идет все с начала. Новые надежды, новые возможности, новые цели, новые встречи и шансы:) В эти праздничные дни надо сделать выводы 2016 года и ставить новые цели . Если составите цели в начале года, то легче будет увидеть результаты и делать выводы в конце этого года. Даже если вы не хотите выполнять свои цели, то все ровно надо ставить их. Так у вас появится цель.
1) ити үөьэ аатым таьыгар турар сулус тугуй? Онтуойбут сыыппаралаах игин өссө))
2) ордук нууччалыы суруйаллар дуу, сахалыы ду?))
3) эьиги киирбиккит төьө ыраатта, туьалаах дуо? маннык дневник оңорор, суруйар:)
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ed7fd906-ee62-4e51-a909-77e68e30b873>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://dnevniki.ykt.ru/bozhedonova7?themeId=-1&page=2", "date": "2019-01-16T22:00:07Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657907.79/warc/CC-MAIN-20190116215800-20190117001800-00539.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999716281890869, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999716281890869}"}
|
Буолуо. 2011 с. уолум бөх тоҕо сылдьан, аһынан, наһаа тоҥмут киһини киллэрбитэ. "Телефоммун зарядтыам этэ, з. бүттэ. Дэлби тоҥнум," - диэбит этэ. Тел. зарядтаан баран өр баҕайы олорбута. Ким да кэлэн ылбатаҕа. Аҕабыт тыаҕа барбыт кэмэ этэ. Хайдах эрэ куттана санаабытым. Испит этэ. Ол эрээри бэйэтин кыана сылдьара.
- Чэ, тел. зарядтаатыҥ, түспүт ыалгар баран хаал, - диэбиппэр.
- Сөп, өйдөөтүм, - диэн баран тахсан барбыта.
Махтаммытын эҥин өйдөөбөппүн.
Саргыда, ити дьон хайдахтарын эн билбэккин. Дойдуларыгар барыахтарын бэйэлэрэ багарбаттар. Онно билэр, чугас дьоннорун дэлби кэлэтэн, киьи барыта абааьы кереруттэн куотан киэц сири куораты булаллар. Арыгыга быьа сиэтэн ханнык да улэни кыайан улэлээбэттэр, улэлии да сатаабаттар. Эн кинилэри хайдах да ити дьэбэрэлэриттэн кыайан орообоккун. Ити ДВП -га мин улэлии сылдьыбытым. Онно киирдэхтэринэ куццэ устэ аьыыллар, душ, ванна, туалет-благоустроеннай дьиэ. Анал уерэхтээх паспортистка паспордарын оцорон биэрэр. "Тойоттору" массыынанан тиэйэ сылдьан медсестра сирдээн туох баар медосмотру босхо уонна уочарата суох ааьаллар. Эьиги ол кэмцэ уочаракка олорогут, анализкытын барытын телуугут.кинилэр гиэнэ барыта босхо. Ыарыылаах буоллахтарына босхо эмтэнэллэр. Дьэ оннук дарзаьыйан докумуоннанан, киьилии керуцнэнэн ДВП-н тахсан бараллар.Эбэтэр улэгэ киллэрэгин. Биир-икки ый ааспытын кэннэ ол дьонуц биир да докумуона суох, сирэй-харах, тацас-сап, дьуьун-бодо беге буолан киьи аатыттан ааьан ньидьирээн теттеру кэлэллэр ээ... Холобур курдук агыннахха, биир чугас оройуонтан сылдьар Верхоянскай кутуетэ киьи, постояннай коиент баар этэ. 40-х киьи. Верхоянскайга кэргэнэ быраас дьахтар, оголоро, дьиэтэ-уота барыта баар эбит. Тойон улэлээтин, аралдьыйдын диэн аймахтара саца уаз массыына ылан биэрэллэр. Тойоммут арыгылаан, массыынатын того туьэн баран Дьокуускайга бичтии хаалар. Дьоно араастаан илдьэ сатыыллар. Туох да иьин теттеру барбат. Манна помойканы хаьан аьыы, кецул-босхо сылдьара ордук уьу. Онон ити сылдьааччылар 99% итинник дьоннор. Эн кинилэри хайдах да аьынаникыайан кеннербеккун. Субэлээн эттэхпинэ, итинник дьону дьиэгитигэр хаьан да киллэрбэт буолуц. Кинилэр эьигини аьыныахтара суога.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:434e3aaa-25bf-405e-a0d0-d6344529cced>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4457003", "date": "2019-01-17T04:40:10Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583658702.9/warc/CC-MAIN-20190117041621-20190117063621-00525.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000006914138794, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000006914138794}"}
|
«Талааным — кэнчээри ыччаппар»
2-с Наахара нэһилиэгэр Саха АССР народнай артыыһа Ефремов Афанасий Егорович 100 сылыгар аналлаах декада саҕаланна, декада чэрчитинэн ахсынньы 5 күнүгэр народнай артыыс А.Е.Ефремов аатынан сынньалаҥ кииҥҥэ А.Ефремов талааныгар сүгүрүйүү, аатын үйэтитэр сыаллаах «Талааным — кэнчээри ыччаппар» диэн оҕолорго уонна ыччаттарга улуустааҕы уус-уран ааҕыы күрэҕэ буолла. Барыта 50 айымньы ааҕылынна. Дьүүллүүр сүбэҕэ народнай артыыс А.Ефремов кыра кыыһа Алексеева Н.А., улуустааҕы культура управлениетын специалиһа Кириллина С’П. уонна Төхтүрдээҕи оҕо искусствотын оскуолатыттан аВ.Вензель үлэлээтилэр. Кыайыылаахтары наҕараадалааһын ахсынньы 14 күнүгэр декаданы үөрүүлээхтик түмүктүүр тэрээһиҥҥэ буолуоҕа. » Норуоттан тахсыбыт талаан» диэн кинигэ быыстапката тэрилиннэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:530bd343-9b9d-4c69-99f8-210da83fa82d>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://mayabibl.ru/talaanym-kencheeri-ychchappar/", "date": "2019-01-16T14:16:21Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657510.42/warc/CC-MAIN-20190116134421-20190116160421-00373.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Халыып:Бу күн:02-03
Перейти к навигации Перейти к поиску
- 1718 — Петр I уолун Алексейы бөрөстүөлү ылар быраабын быһан, наследнигынан кыра сарыабыһы Петры оҥорор.
- 1830 — Арассыыйа, Великобритания, Франция бэрэстэбиитэллэрэ Лондонскай боротокуолга илии баттыыллар, бу дөкүмүөн Грецияны тутулуга суох конституционнай монархия оҥорор. Бу иннинэ хас да үйэ тухары Греция турок султаанын бас билиитигэр этэ.
- 1909 — Уустаах Избеков диэн ааттаммыт Иоаким Дмитриевич Избеков Мэҥэ Хаҥалас Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүт.
- 1943 — Үөһээ Бүлүү Дүллүкүтүгэр Саха аатырбыт ырыаһыта Анегина Ильина төрөөбүт.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:d8e03db2-242e-4e0d-9dc3-35ae155f1046>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%8B%D0%BF:%D0%91%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD:02-03", "date": "2019-01-16T20:31:50Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657867.24/warc/CC-MAIN-20190116195543-20190116221543-00136.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000019073486328, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 14, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000019073486328}"}
|
Иннокентий Михайлович Сосин 90 сааһын көрсө
Эколог-суруйааччы, ырыаһыт-поэт, журналист Иннокентий Михайлович Сосин 90 сааһын көрсө, үс нэһилиэк Тумул, Тарат, Төҥүлүтээҕи оҕо библиотекалара кыттыһан “Айылҕалыын алтыһан” — диэн хоһоон күрэҕин ыыттыбыт. Күрэҕи иилээн-саҕалаан ыытта Александра Никитична Дьячковская, И. Сосин олоҕун, айар үлэтин туһунан Евгения Ивановна Птицына кэпсээтэ, «Тыа сирин кэрэһитэ» кинигэ выставкатын билиһиннэрдэ Лаана Алексеевна Петрова. Күрэххэ 3-4 кылаас үөрэнээччилэрэ кытыннылар. Оҕолор олус бэлэмнэнэн кэлбиттэр. Дьүүллүүр сүбэ (ветеран учуутал Баишева Анна Егоровна, саха тылын учуутала Парфенова Екатерина Николаевна уонна Доллу нэһилиэгин ыччатын лидера Птицына Марина Ивановна) быһаарыытынан, Кылаан бирииһи Тарат оскуолатын үөрэнээччитэ Максимова Айыына, бастакы миэстэни Максимова Санаайа (Тарат), иккис миэстэни Иванов Сёма (Төҥүлү), үһүс миэстэни Макарова Таня (Тумул), Пономарева Лилия (Төҥүлү) ыллылар. Кыттааччылар бары грамота, сертификат уонна сыаналаах бэлэх туттулар. Олус истиҥ хоһоон күрэҕэ буолан ааста. Иннокентий Сосины поэт быһыытынан элбэҕи билэн тарҕастылар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:dbe0753f-c467-43ab-8f10-aea6d362b900>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://mayabibl.ru/innokentij-mixajlovich-sosin-90-saa%D2%BByn-k%D3%A9rs%D3%A9/?date=2018-10&t=mini", "date": "2019-01-17T06:53:30Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583658844.27/warc/CC-MAIN-20190117062012-20190117084012-00097.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000079870224, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 33, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000079870224}"}
|
Арассыыйа Конституциятын күнэ
Арассыыйа Конституциятын күнэ — билиҥҥи Арассыыйа бэлиэтиир күнэ, ахсынньы 12 бэлиэтэнэр.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта. 1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»).
2005 сылтан бу күн үлэ күнэ.
2008 сыллахха Конституция 15 сыллыгар Россия президена Дмитрий Медведев маннык диэн эппитэ:
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр биһиги дойдубут историятыгар принципиально саҥа Туттах сокуон ылыллыбыта — ол сокуон киһини, кини быраабын уонна көҥүлүн үрдүкү сыаннаһынан ылбыта, уонна Россия төрдүгэр демократическай бэрээдэги туруорбута, уонна судаарыстыбаны ол сыаннастары тутуһар уонна көмүскүүр эбээһинэһи уурбута.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:b2547981-2a5e-4910-89b6-21ea344bb692>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://mayabibl.ru/arassyyja-konstituciyatyn-k%D2%AFne/", "date": "2019-01-16T14:31:53Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583657510.42/warc/CC-MAIN-20190116134421-20190116160421-00553.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000097751617432, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 14, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000097751617432}"}
|
BorNEo Ссылка на блог pagerВетеранЦитата:
Бастакы саҕалааччы ЭН. Бэйэ иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт диэн итинниги эттэхтэрэ.
-кытыыСаха-
Ветеран
27 декабря 2018
Хайдах этэ сатаабытыҥ буоллар?
Эһиил салҕанар буоллаҕай,эмиэ да саҥа аатырдаҕай...
Эн сэрэйээлиҥ буоллаҕына, туох туһунан буолара сэрэйиллэр буоллаҕа...Сыта билиҥҥигиттэн тупсуо суох.
ПОЧЕМУ МОЛЧИТ 1-Й ВИЦЕ-ПРЕМЬЕР КОЛОДЕЗНИКОВ?
Елена ТИХОНОВА
После трагедии в Магнитогорске, в результате которой под своими квартирами оказались заживо погребенными десятки людей, целые семьи, становится не по себе от проблем, имеющихся с газоснабжением в Якутии.
Далеко ходить не надо: у нас в республике незадолго до нового года произошла, как помните, крупная авария (прорыв трубы, утечка газа, пожар, вероятнее, вызванный взрывом) на магистральном газопроводе, питающем населенные пункты Намского улуса и Якутск.
При этом каких-либо разъяснений от профильного 1-го зампреда Правительства РС(Я) Алексея Колодезникова не прозвучало.
Интересно, почему? Ведь, по идее, именно Колодезников как 1-й вице-премьер, курирующий вопросы энергетики, развития ЖКХ, энергоресурсосбережения, пожарной безопасности, защиты населения и территорий от ЧС и т.п., должен сейчас вести активную работу по выяснению причин случившегося на магистральном газопроводе и в целом по газовой безопасности многоквартирных домов.
Признаться, ощущения таковы, что господин Колодезников нормально не работает, а "витает где-то в облаках". Из-за этого еще больше опасений в целом по сфере ЖКХ и ресурсообеспечения, прежде всего, по городу Якутску, где профильный 1-й заммэра Владимир Федоров, вместо того, чтобы нормально работать, все не вылезает из костюма Деда Мороза
КЫТЫЫ..БОРНЕО..
ДОСТАЛИ...ОБА...
Эһигиттэн атын дьон Форумна суогун курдук..
Тугун сүрэй бу...
Тохтуургут буоллар..
ИЛИ пагерга быһаарсын...
Сүрэ бэрт дии- СЫАЛАЙ ФОРУМ ЭҺИГИ ИККИ ЭТИҺИИГИТИН...БЭРТ БЫЛДЬАҺЫЫТЫГЫН ААҔАРА..
ДОСТАЛИ КОРОЧЕ...
ӨЙДӨНӨР ИНИ......,,.,,,,,,,,,,,,
Бэрт былдьаһар диэ...Тоҕо мин кини БЭРДИН былдьаһабын?
убуорунайтан эбиннэрбин дии санаабакка олоробун.
Хата чэлгийэ барахсан,куруук; "эн тоҕо борнеоны тэпсэн тахсаҕын,кини эйигин кытта тэҥнэһэр кыаҕа суоҕун билэ билэ,куруук тииһиҥ сааҕын ыраастанаҕын"-диэн сырай харах анньара.
Өйдөөҥ, мин убуорунайга тахсан киирэр эрэ сирим. Эһиги ону туох да диэҥ!
Куорум кэлин мөлтөөтө
Куорум кэлин чункуйдв
Кэхтии ама буолла дуу
Киммит манна хоруйдуой?
Күүтэн-ахтан кэтэһэн
Кэлбит сылы көрсүһүү
Кэлбит сылбыт үтүөтэ
Көһүппэттэх өттүттэн....
Кыайыы-хотуу..уруй айхал
Көтөллөнүү өрөгөйө
Көрө ааҕа аҕай аараттан
Кыттыһабыт үөрбүччэ
Кытыы сиртэн анаара
Кичэллээхтик сыныйа
Көрөн илгээн. көрдөххө.. .
Курус..атын көстүү эбит...
Көрдөрүөҕэ кэм кэрдии
Киммит тугун хайдаҕын
Киһи буолар дуу кии буолар
Кэхтии ..дуу күүһүрүү.,
Кэлбит үүммүт саҥа сылга
Көхтөөх буолун доҕоттор
Куорум өһөн хаалбатын
Куорумчааннар түмсүөҕүн...
Куорумчааннар болҕойун
Кэхтии ..кэлэн эрэр курдук
Кытыы,. отой улуу дьалы
Куоруммутун сиирэ кэллэ
Кэтэх санаа.,улуутуйуу
Киһиргэһии .кэп туону
Куорумнары убаастаабат
Кэлэйиэхпит ..күүс тиийбэт
Кэмэ кэлиэ- көрүөхпүт
Көҥүл тэпсэн бүттэргит
Киһи күннээх..балык ыамнаах
Көрүлээн ...чэ ...көҥүлгүт
Күүтэр туга биллибэт
Күлун..оонньоон туолбучча
Кэлиэ ...кэммит..,саалыаҕа
Көһүппэтэх өттүтэн...
Кытыы ыравх кирийэн
Куотуом дииргин...көрүөхпүт
Кирсин кылгаан былдьаарай
Күүппут ыран быстаарай
Киһилии сыһыан кэпсэтии ..
Кыаллар кыаҕв суох диэтэргит
Кэхтии кэлиэ...көһүтүн
Кыралаан киириэ...сиэтэлиэ
Кэхтии...өрө күөрэйии
Кэккэлэһэ..ыаллыылар
Куорумчааннар салайын
Кэлин ...хойут буолаарай.,..
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:94632d4d-d04d-42ae-b458-975727b82ce1>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4456752", "date": "2019-01-22T16:55:19Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583857993.67/warc/CC-MAIN-20190122161345-20190122183345-00015.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999098777770996, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999098777770996}"}
|
Биьиги Сунтаарбыт, Кундэйэ сиригэр мин киьини билэр буолуохпуттан баар Таас сайылыга.
Оччоттон -бачча5а дылы бу сайылыкка элбэх да киьи улэлээн, олорон ааста5а уонна быйылга дылы сайылыыр.
Кулуьуннаах диэн улахан сыьыы икки баьыгар биирбит сайылык уонна биир, илин эттугэр диэххэ дуу, Пушкин остуоруйатын санатар Михайловтар линкир тиит курдук убайдыы-бырааттыы бииртэн биир бухатыыр, угус элбэх саната суох, дьоьун уолаттара булан кыьыннары-сайыннары суэьу, сылгы, араас элбэх техника баайданан олорор туэлбэлэрэ баар.
Мин бу передачаны бэйэм дьоммун Саха сирин телевидениетыгар кэрээру кэрэбун.
"Ити эн биьиги туспутунан суруйуохтаах буолла5ын,"- диэн биирдэ бэйэбит таксибытыгар олорон ким эрэ сэмэлээн эппитин, то5о эрэ санаан кэлэн бу кыьыннары-сайыннары эрэбулэ суох улэлиир дойдум дьоно барахсаны тугэн кэстубуччэ, эьиэхэ хайдах сатыырбынан кэпсээн ааьыым.
Сайылык барахсан саха киьитигэр ханна да,хаьан да итиигэ сэруун суэгэйдээх кымыс кэриэтэ, туптэтин сытынан,уут-суэгэй уктэлинэн, алаадьылаах аьынан, энинэ бэйэлээх аныгы дьиэ баайа-дуола баттаабат, кэнул олох кэнул куннэрин суэьулуун бэйэлиин сурэххэр-быаргар инэринэр куутуулээх кэм.
Сир-дойду биир кэм турар курдук да буоллар, эйдээн кэрдэххэ онно олохтоох дьон быьыыларын-майгыларын ылынарга дылы.
Хотой эйдээн кэрбутун курдук, сайылык айыл5ата учугэйин, куэллэрэ быйанын бу Кундэйэ сирэ-уота былыргаттан-быйылга дылы сиргэ сэбулээн улэлиир дьонун майгытын батыьан дуу, эбэтэр харалларыгар махтанан дуу сэбун кэрэн киэргэнэн-симэнэн, оьуордаах отунан, ,сиэдэрэй сибэккинэн ситэринэн, кэтэр-суурэр ырыатынан-тойугунан толорунан тулалыыр эйгэ барахсан элбэх киьи дууьатын иэйдэн анардас ырыа матыыбын суруйааччыбыт билигин баарынан биэс-алта, хоьоон хоьуйарын биллэринэн туэрт хас курдук да, ону таьынан ити биьигиттэн кыттар Аня кыыс дьэрэкээн бэйэлээх уустук оноьуулаах илин кэбиьэрин сурдээх сэмэйдик да кэпсээн ыллар, талааннаах тарбахтаах барыта кыра тугэни ыра санаа оностон сэмээр кистэнэн кэбиспитин ким билиэй диэбиттии, дууьата иэйбитин тутан ылан сэмэйэ баьыйан суруйан дуу, суруйбакка дуу сылдьарын ким билиэй, ким эйдээн истэр, кэрэр-билэр дьоллонуой?
Павлина маннык кэрэ дойдулаах буолан билиҥҥилии эттэххэ экологическай тыыныҥ үрдүк эбит . Сайылык тыына, салгына элбэх тыаттан төрүттээх дьону долгуппута буолуо. Биир бэйэм оннооҕор ити сайылык хаһаайыттарын оннуларыгар сананан ыллым ээ. )) , Арай буоллун. ...
Аны биэриигэ киирдэххэ идеята олус үчүгэй. Мин санаабар сыыс өттө элбэҕин кыччатар киһи өссө бэт буолуо эбит. Кыттааччылары элбэхтик көрдөрүөххэ.
Нуушалар омуктары үтүктээйилээбиттэрин аны сахаларбыт попугаайдыы сылдьаллара туох бэртээҕий?
Ама НВКаҕа киһи туох да атыны көрдөрөрө суох буолбут эбит буоллаҕа дуу? Ханан да эргит, хайдах да эргитэ тутаҥҥын хайгыы сатаа ис хоһооно син бииир ДОМ - дваттан улахан атына суох. Проект түмүгэр биир таптаспыты үтүктүбүт паара путевка ылан күүлэйдии барыахтаах үһү. Дьиҥнээх ыанньыксыты, сылгыһыты, балыксыты, отчуту, тыа сирин үлэһиттэрин көрдөрбөккө, кинилэри уруйдаабакка аҕыйах хонукка кинилэри үтүктүбүтэ буолбут дьону көрдөрө сатыылларыгар күммүн - дьылбын ыыппакка көрө сатыа суохпун.
Сахатыллаах сыыстын курдук, мин бу нигы кытта биирдэ да хатыйса иликпин.
Сахастрелеьи кытта полностью согласна, ол иьин ити дьиннээхтии суэьугэ улэлиир дойдум дьонун бу передача5а кэрээру диэн суруйбутум уонна ону кэпсээн иьэн тохтообутум. То5о диэтэххэ бу биьиги форуммутугар учугэйи суруйар табыллыбат, кто-то возьмёт и обязательно обосрется, что у нас принято в повседневной жизни.
Дьинэр бэйэбит дойдубут улэьит дьонун то5о кэпсиир табыллыбат? То5о диэтэххэ саха омук киниттэн дьиннээхтии учугэйтэн лопается от зависти.
Ол иьин салайааччы да гынан талар дьоммут оннук дии, жадные невежды, который живёт с девизом все на себя, про себя, под себя, о себе, для себя. Оннук дьоммут сайдыытын таьымыттан онорбут передачата, нвк, культура улэьиттэрин таьыма. Ону миэхэ этимэн.
Тустаах сиргэ суруйун.
Цитата:
учугэйи суруйар табыллыбат, кто-то возьмёт и обязательно обосрется, что у нас принято в повседневной жизни.
Сэпкэ этэ5ит тыа дьонун сырдаттахтарына да 10 мунуутэ кэстуэ5э...Ааспыкка Сунтаар Аллынатын кердердулэр онно биьиги аймахпыт кыыс баар ол иьин интэриэьиргээн кэрээру гыммыппыт нэьиилэ 15 мунуутэлээх передача буолла,хомойдубут ,дьининэн дэриэбинэ улэ-хамнас бэ5э эбит, тутуу барыта сана,сквер инин бэ5э . Тыа сирин сырдатыы суох!!!
Билигин..те аныгы УЙЭГЭ-уксэ шоу..
Телевизорга даганы - дьон..аудитория диэбит курдук тугу интэриэьиргээн короруттэн тутулуктаах буоллага..
Эдэр ыччатын, честно эттэххэ, ол ыанньыксыттары..рабочай кылааьы коро олороро саарбах..
Ол оннугар- ити.."аатырдар сулустара" Элжей концера коьуннэр эрэ дьэ ...былдьаьа-былдьаьа коруу буолар дьэ)))))..
"Ыаллыылар" сериал урут син коруллэрэ..
"ХАРАХ ДАЛЫГАР" Белоусов хаарыан передачатын саптылар...
УРДЭЛ муз. передачаны бэккэ иилээн-сагалаан ыытар билигин..
Белоусов дьэ кырдьык талааннаах
чээн.эмиэ ытанан бардылар...Атын регионнарга итинник да ТВ суох буолан ымсыыраллар ээ..НВК-га..Ол эрэн ити күнүскү киинэ уонна хос-хос хатылааһын оннугар урукку классическай спектакллары көрдөрөллөрө буоллар сириэ суоҕа этим..Архивка быыллыйан сыттахтара..народнай театрдар...
Хотой 1, эс..кими да сэнээбэппин...хаппырыыс о5о курдук дьоһун дьонтон сонньуйабын эрэ...Туохха да ис буолбаттар...барытын сирэллэрин эрэ билэллэр..Ити "сүппүт биэриилэрэ "атын ааттанан тахса туралларын өйдөөн көрбөттөр..ис хоһоонноро син биир урукку ыытар манераларыттан уларыйбат ээ..Били өлбүт ынаҕым үүттээх да этэ...диир дьонтон ордубаттар..
Нвкалар уксэ "гламур", биэриилэригэр уксэ ыалдьыт быЬыытынан ырыаЬыттар,уцкууЬуттэр, уксун уруц улэЬиттэр,онтон бу тыа оло5ун -кыЬал5атын отой сырдаппаттар, эгэ производственниктары ыцырыахтара да, вахтово ыарахан улэ5э игин улэлиир дьону ,эбэтэр тыа5а ынах суеЬу ииттэн ыарахаттары туораан хайдах дьаЬанан олоруохха себун
Мария, отчут-масчыт үлэһит дьон...ГЛАМУРДАРГА кэлэн олордохторуна өссө сүөргүтүк көстөр буоллахтара...Үлэһит да дьону син көрдөрөллөр дии..аналлаах биэриилэр арыый аҕыйах курдуктар..Бары ыһылла сылдьар буолан...дьон санаатыгар туох да суох курдук..Барыларын түмэн биир болк оҥорон...таһаарыахтарын наада..быһан кэбиспэккэ..Нэдиэлэ аайы саатар таһаарыахха..Эбэтэр күн аайы 15-20 : мүнүүтэлээх сюжет курдук..
Сахалыытыллаах, гламур ведущайы олорпотуннар, арыый приземленнай ведущайы олордон боростуой дьону кэпсээтэххэ то5о сатаммат..АрааЬынай профессия баар олорго да учугэй улэЬиттэр бааллар ини, ону сырдаттахха то5о кыаллыбат. Билигин тулабыт гламур,шоу, ону керен эдэр о5олор эмиэ гламур буола сатыыллар, "звезда буола сатыыллар" онтон атын улэ суо5ар дылы.
Мария баары..сопко-олохтоохтук этэр...
Олохпут барыта- ырыа ункуу.."сулустар"..бразник уоьэ бразник...буоллагай
Арай ол ити уоьэ ахтыбыттарыныы- ким улэлиир ахтыллыбат...
Тыага, куоракка, вахтовай да улэлэргэ- араас туруу улэьит элбэх буоллага...
Олору ыныран- тогурук остуол курдук олорон..аьагас кэпсэтии ПЕРЕДАЧА онороллоро буоллар..
Ведущайга дьэ манныкка ГБелоусов бассар...
Атыттар курдук быьыта туспэт..оруннаахтык ыытар. Кэмигэр соптоох ыйытыктары биэрэр...
Сорох ведущай олох санардыбат улугэрэ )))..
Нэдиэлэгэ саатар биир кун- 1 чаас энин итинник...улэ-хамнас туьунан биэрии баара буоллар...
Нвкалар дьэ аралдьытан биэрэллэр аЬара туЬуехтэригэр дылы,сорох передачаларыгар ыытааччылар бэйэлэрин эрэ кердере тахсар курдуктар,ыцырбыт да дьоннорун сацардар суох,саца аа диэн истэхтэринэ быЬа туЬэ туЬэ сацар да сацар, биир сурун этиини хаста да эргитэн а5ала2эт да эт, ити кунуску чуечэлэр ыытар передачаларын этэбин
Кыттааччылар НВК каналыгар көстүөхтээх биэриигэ уһулла сылдьалларын учуоттуохтарын наада этэ. Кыйаханан чиччигинии, куттуу сылдьаллара көрүөххэ куһаҕан. Кыргыттарга сыһыаннаах ити. Ферма - 3 уһуллара буолуо, бэйэтин көрөөччүлэрин булбут күрэх буолла быһылаах. Аныгыскы кыттааччылары кастиннаан талыыһылар, нервных не допускать
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bee4c2b9-3634-42ed-ad45-6d7712440ef9>", "dump": "CC-MAIN-2019-04", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4444711", "date": "2019-01-22T16:48:09Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-04/segments/1547583857993.67/warc/CC-MAIN-20190122161345-20190122183345-00015.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000077486038208, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000077486038208}"}
|
Кыра сылдьан куоска диэни көрбөт этим. Биһиги дэриэбинэҕэ биир эрэ ыалга баара. Ону олохтоохтор сөбүлээбэт этилэр. Куоска иччилэрин кырыыр үһү дииллэрэ. Ол ыал үксүлэрэ быстах өлүүгэ түбэһэн, сорохторо ыалдьан өлбүттэрэ. Куоскалаах буолан өлбүттэрэ диэбэтэрбин да, хайдах эрэ санаа хаалар эбит. Ыйытыыттан сиэттэрэн санаатым. Оҕолор куттанар этибит. Биирдэ ол куоска оскуола аттыгар кэлбитигэр куотан бурҕатыы ...
Оттон омуктар ырытыыларын аахтахха: куоска киһиэхэ үчүгэйи эрэ аҕалар.
1. Куоскаҕын таптыыгын онон эмоцияҥ үчүгэҋ өттүгэр хайыһар. Кыыһырбаккын. Стрессо устойчивай буолаҕын.
2. Куосканы сотору2 көтөҕөр буоллаххына кини сылааһа бэриллэн, угуттаан, ыарыыгын ылар.
3. Сүрдээх чэнчис, онон көрүүтэ судургу.
4. Куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр.
5. Кутуйах суох буолар.
6. Оҕоҥ аһыныгас, үтүө санаалаах буола улаатар.
Итинник этэллэр. Хайатын ылынарыҥ, ылымматыҥ көҥүлүҥ.
Библейская версия
В Библии есть информация о ковчеге Ноя, который стал спасением для животных. Кошек тогда еще не было, а мыши и крысы размножались так быстро, что остальным перестало хватать запасов пищи. Тогда Бог решил спасти всех обитателей ковчега от голода, приказав Ною погладить львиный нос. Благодаря этому появилась кошка, переловила мышей и спасла этим остальных животных.
Коты-инопланетяне
В Египте этих животных очень любили и почитали, о чем говорят древние изображения. Есть версия, что именно туда прилетели инопланетяне-кошки. Они были совсем лысыми и могли общаться с египтянами мысленно.
Есть история, что одна из таких кошек встретила во время прогулки в лесу лохматого степного кота. Она влюбилась и не стала улетать на другую планету с остальными. Кошка-инопланетянка была счастлива со своим котом, рожала пушистое потомство – предков наших домашних любимцев.
Дети Бога Солнца
Фараон Эхнатон утверждал, что он сын Бога Солнца, а его единоутробные братья и сестры – это кошки. Сейчас это кажется фантастикой, но даже Пифагор придерживался этой версии. Он выдвинул гипотезу неземного происхождения кошек, но никто ему не поверил. Учитывая, какой вклад внес Пифагор в науку, это кажется удивительным.
Санааҕытын хото суруйбуккутугар махтал! Ити ссылканан (билиҥҥитэ - сигэнэн) киирэн эппиэтииргит буоллар өссө туһалаах буолуо этэ. Билиҥҥитэ икки эрэ киһи хоруйдаата.
Биир бэйэм оҕо сылдьан куоскаланыахпын баҕарар этим. Ону ийэбит абааһылаах кыыл диэн төрүт буолуммат этэ. Ол оннугар дьэ ыт иитэбит.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:df037b32-5917-4f7f-a436-0f5b7aca24dc>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=4463341", "date": "2019-02-16T23:49:48Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247481249.5/warc/CC-MAIN-20190216230700-20190217012700-00207.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999465942382812, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 3, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999465942382812}"}
|
Страховые выплаты вкладчикам банка «Таатта» начнутся не позднее 19 июля
31 мин. назад 10 882 6
Страховые выплаты вкладчикам банка «Таатта» начнутся не позднее 19 июля. Об этом заявили в агентстве по страхованию вкладов, подчеркнув что каждый вкладчик имеет право на получение страхового возмещения.
«В связи с тем, что банк "Таатта" является участником системы обязательного страхования вкладов, каждый его вкладчик, в том числе индивидуальный предприниматель (ИП), имеет право на получение в установленные сроки страхового возмещения, предусмотренного федеральным законодательством. Страховое возмещение по счетам (вкладам) выплачивается вкладчику в размере 100 процентов суммы всех его счетов (вкладов) в банке, в том числе открытых для осуществления предпринимательской деятельности, но не более 1,4 млн рублей в совокупности. Сумма, не компенсированная страховкой, будет погашаться в ходе ликвидации банка в составе требований кредиторов первой очереди (для счетов ИП, открытых для осуществления предпринимательской деятельности, — в составе третьей очереди). По банковскому счету (вкладу) в иностранной валюте страховое возмещение по счетам (вкладам) рассчитывается в рублях по курсу Банка России на 5 июля 2018 года», — говорится в сообщении.
«Выплаты начнутся не позднее 19 июля 2018 года. До указанной даты агентство опубликует в местной прессе, а также разместит на сайте агентства официальное объявление с детальной информацией о месте, времени, форме и порядке приема заявлений о выплате страхового возмещения вкладчикам. Заявления о выплате страхового возмещения могут подаваться вкладчиками в течение всего периода ликвидации банка», — сообщили в страховом агентстве.
Дополнительная информация о порядке выплаты страхового возмещения может быть получена вкладчиками по телефону горячей линии агентства (8-800-200-08-05), а также на сайте агентства.
Напомним, 5 июля у банка «Таатта» отозвана лицензия на осуществление банковских операций и назначена временная администрация.
Источник: News.Ykt.Ru
Таатта» бааҥҥа нэһилиэнньэ 7 млрд. солк. үбү уурдарбыт
СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытын э.т. Алексей Стручков «Таатта» коммерческай баан лицензиятын былдьаабыттарын кэннэ нэһилиэнньэ уурдарбыт харчытын хайдах ылыан сөбүн туһунан иһитиннэрдэ.
Бүгүн, от ыйын 5 күнүгэр «Таатта» баан лицензиятын РФ Киин баана тохтотон, үп-харчы тэрилтэтин салалтата өрөспүүбүлүкэ тас өртүгэр тахсан, быстах кэмҥэ үлэлиир дьаһалта ананна.
А. Стручков этэринэн, чааһынай дьон 5 млрд., юридическэй сирэйдэр, орто уонна дьоҕус бизнес бэрэстэбиитэллэрэ – 2 млрд. солк. уурдарыылаахтар. «Таатта» баан дьон уурдарыытын страховкалааһын ситимигэр киирэр. Лицензия былдьаныыта – страховой түгэҥҥэ киирэн, 1,4 мөл. солк. куоһарбат суумалаах уурдарыллыбыт харчыны төттөрү биэриэхтэрэ. Сорох килийиэннэр бу этиллибит сууматтан үрдүк уурдарыылаахтар. Кинилэр быстах кэмҥэ үлэлиир дьаһалтаҕа сайабылыанньа суруйан киллэриэхтэрин наада, оччоҕуна тустаах реестр оҥоһуллан, уурдарыыны страховкалааһын судаарыстыбаннай корпорациятын ааҕыныстыбатын нөҥүө үбү төнүннэрии саҕаланыаҕа», — диэн эттэ кини.
1,4 мөл. солк. үөһэ сууманы уурдарбыт дьон харчытын тэрилтэ моҥкуруут барбытын кэнниттэн активтарын уонна хамсаабат баайын-дуолун атыылаабыттарын түмүгэр киирбит үптэн төнүннэриэхтэрэ. Онуоха тустаах кредитнэй тэрилтэ ананыаҕа.
Баан активтарын атыылаан баран ол харчытын уурдарыылаах дьоҥҥо, кредитортарга түҥэтиэхтэрэ эрээри, страховкаламмыт сууматтан үрдүк уурдарыы толору төннүө диэн билиҥҥитэ ким да мэктиэ биэрбэт.
«Таатта» баан салалтатын үлэтин бэрээдэги көрөр уорганнар уонна РФ Киин баана сыаналыахтара.
Эһиннин айка
Крысятник, кормушка для коррупционеров, это оппозиция Власти всё содрала. Халявщики хреновы, горите в аду с ворованными деньгами! Бизнес говорят, это одни понты...теперь бегайте по Судам, пишите жалобы. К Банкротству так к банкротству, ничего уже нельзя изменить.
Сымыйанан аһыныман! Барыта кэлии урбаанньыттар олохтоох нэһилиэнньэттэн сэттэ бүк сэлээй мэлээй табаардарын атыылаан, дьону хабалаха киллэрбит дьиэ тутуу биригээдэ эрмээннэрэ кэтэх уурунуу харчылара, бэйэлэрин курдук эмиэ кэтэх дьыалалардаах баанна угалларыгар ким да күһэйбэтэхэ буолуо! Нолуоктан хонтуруолнай уорганнартан куотунаары ээл-мээл баанна кистээн укпуттарыгар бэйэлэрин буруйдара! Хара үлэһиттэри аһыныахха сөп сиэрэй хамнаска үлэлэтэ сылдьыбыттара бахайы урбаанньыттара, улахан анаара кэлии хастарбаайтары кинилэр дэлби ыныран олохтоох дьонно үлэ тэбэн биэрбэккэ бырдах курдук омуктары ахалан баран сунхарымматынар хайаабатынар! Олохтоох дьон иһэр аһыыр кыайан үлэлээбэт диэн сымыйа сурах ыытааччылар һити урбаанньыттар! Отой аһыныман! Туох барыта иэстэбиллээх! Киһилии чиэһинэ урбаанньыт инниккэ түбэспэт, киһилии нолуок төлүүр, сыананы көтөхпөт, олохтоох дьонно үлэ тэбэн биэрэр үрүҥ хамнаска үлэлэтэр дойду сайдыытын туһугар үлэлиир урбаанньыт хаһан да инниккэ түбэспэт да уурбат! Бэйэ эрэ байарын эккирэтиспит норуоттан элбэх харчыны эрэ тыыран тынырахтаһан ылар баҕалаах урбаанньыт соннук улахан тынырахтаахтарга бэйэтэ түбэстэхтэрэ. Таах бэһэҕээ эрэ пиэнсийэ улаатарыгар аахайбаппыт, миитиннэ кыттыспаппыт, туора кааста курдук туттубуттара бадаха, биһиги урбаанньыттар бэйэбит харчыны өлөрөбүт пиэнсийэбитин оҥостобут дии дии түөстэрин охсуммуттара дии, эһиги хайдах да буолун диэбиттии киэптээх тыллар иһиллибиттэрэ, бүгүн кэлэн аны норуот дьоно буола охсубуттар, норуотунан сирэйдэнэн айдаан-Майдаан миитин онороору тэбиэһирэ сылдьаллар, бырабыытылыстыбаттан өйөөн диэн харчы дук гыннаттараары айдаараллар, бэһэҕээ эрэ һити бырабыытылыстыбаттан күлүк харчыларын кистии сыппыттара бааннарыгар! Ыстрахуопка суохун билэ билэ укпуттар үһү. Оччохо мин хаартыга оонньоон сүүйтэрэн баран бырабыытылыстыба төлүөхтээх дуо?
эппиэтинэс бэйэлэригэр, Соруйан майдааннаан кэлии бэрээк киһини дарханынан олоттороору, һити миитини тэрийэр хохуолка костиэнко диэн араспаанньата. Сахалар кыайан бэйэлрин көрүммэттэр диэри бырапакаассыйа ыытаарылар. Сахалар бараххаттар ама хайаан 4 миллд дылы харчыланыахпытый тыа дьоно? Тугу уоран сиэн һинник байаллара буолла диэн бэккиһиэххэ сөп. Барыта кэлии дьон аны дархаммытын быһаарыыһыктар атын омугу олордоору һити түгэнинэн туһанаары. Норуот харчыта былдьаммытыгар дылы бырабыытылыстыбаны кыбыталлар, тустаах миилиицийэлэргэ ааннары тонсуйбакка, дьэ дьикти!
“Агентство по страхованию вкладов” судаарыстыбаннай корпорация уопсастыбаннай сибээһи кытары департамена иһитиннэрэринэн, Сбербанк ПАУо уонна “Восточный” ПАУо КБ “Таатта” баан килийиэннэригэр (физическэй сирэйдэргэ уонна ИПларга) уурдарыыларыттан страховой төлөбүрү биэрэр баан-ааҕынынан буоларга кыайыылааҕынан тахсыбыттар. Оттон Кырыымҥа уонна Севастопольга баар эмсэҕэлээбит килийиэннэргэ РНКБ Баан (ПАУо) страховой хоромньуну толуйуоҕа.
Сбербанк уонна “Восточный” бааннарга Красноярскай кыраай Уяр куоратыгар, Севастопольга уонна Кырыымҥа баар килийиэннэртэн ураты, Арасыыйа бары субъектарыгар эмсэҕэлээбит килийиэннэргэ 1,4 мөл. солк. сууманы биэриэҕэ.
Оттон Уяр куоракка баар килийиэннэргэ ханнык баан төлүүрэ өссө биллэ илик, эбии куонкурус ыытыллар. Ханнык баан толуйарын туһунан иһитиннэрии от ыйын 16 күнүгэр диэри биллиэҕэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:e4d5e57a-1da8-4689-b799-d1b81af139dd>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?xid=4393495", "date": "2019-02-19T03:13:08Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247489304.34/warc/CC-MAIN-20190219020906-20190219042906-00207.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9999760389328003, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9999760389328003}"}
|
НВК САХА –Бэс ыйын 10 күнүгэр Кэбээйи оройуонун Сангаар бөһүөлэгин аэропордугар баһаар таҕыста. Баһаар кэмигэр ким да эмсэҕэлээбэтэ. Бу туһунан “СӨ судаарыстыбаннай баһаары утары сулууспа” судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтин пресс-сулууспата иһитиннэрэр.
“Аэропорт дьиэтин үрдэ, истиэнэтэ уонна муостата уокка былдьанна, уопсайа 90 кв. м. эмсэҕэлээтэ. Баһаарынайдар көмөлөрүнэн аэропорт дьиэтин быыһаатылар”, – диэн чопчуланар.
Сабаҕалаан этэллэринэн, уот ситимигэр кэһиллии тахсан, баһаар уота турбут буолуон сөп диэн пресс-сулууспаҕа бэлиэтээтилэр.-яв
Источник: сайт телеканала «Якутия 24».
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:ba6bad76-1409-4e4c-be19-c9c5ef06c606>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://nvk-online.ru/sangaar-aeropordun-diete-ba-aarga-emse-eleete/", "date": "2019-02-20T23:44:55Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247496855.63/warc/CC-MAIN-20190220230820-20190221012820-00419.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000040531158447, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 5, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000040531158447}"}
|
Вечером предпоследнего дня апрельского РЭП приехал начальник управления образования Сунтарского улуса. Тогда состоялся обмен мнениями по поводу ярмарки. Я все время думала о своей амгинской ярмарке и о том, как можно объединить обе ярмарки, в идейном смысле. Когда высказала это вслух, вдруг оказалось, что это очень даже возможно. Начальник Сунтарского улуса и пришедший с ним уважаемый Клим Васильевич даже не стали сомневаться. Присутствовавшая там же Марина Васильевна начала помогать разрабатывать формат и содержательные линии. Сразу же в голову пришла мысль о реках, наших эбэ. Недаром мы говорим «иитиллибит эбэм». ©л¼¹нэ эбэ, Хотун Б¼л¼¼ и Кыыс Амма являются действительно иитиллибит эбэ для всех поколений якутян. Река- эбэ выступает в роли «педагогического ландшафта». Мысли мои были направлены на объединение. Тезисно они выглядят так
1. 3 реки:
- Якутская педагогика как и культура народа становилась и развивалась природосообразно и ландшафтосообразно- 3 реки – 3 очага культуры, 3 долины педагогики, Маленькие и большие реки и речки Илин ЭНЭЭР, ставшие оазисом культуры;
- Запад – Восток республики
- 2-е промышленное освоение Якутии призывает к объединению
Саха5а маннык интэриэ»инэй этии баар: Амма – Таатта мин дойдум. Ол аата биэбэйдэнэн ки»и гынан иитэн та»аарбыт сирим, сылдьыбыт ыырым диэн. Хайдах эрэ бу дойдулары ыырданан ки»и буолбутум диэн курдук. Эн итинэн культурнай идентификацияºын этэр курдуккун. Сэhэн Боло саха норуота киhи буолбут урэхтэрин испииhэгэр сылдьаллар: Олуонэ бары урэхтэрэ- тардыылара, Аллан; Амма тардыыларынаан, Суола, Таатта урэхтэрэ, тардыылара о д.а. Манна эбэбит эбэлэрбит анааттар алаастарын, улуу сыьыыларын, эргэнэ хара тыаларын, хонууларын, кырдалларын, бааьыналарын, толооннорун. Тахсан кэлэр саха культурата, ол иьигэр педагогиката биьиктэнэн уоскээбит улуу хочолоро; (долины). Бу ус улуу хочо педагогикатын уйэлээх угэстэрэ корсуhэллэр эбит дии санаабытым. Орус идеятыгар киирэр барыта: экология, билигин уоьэттэн алыс ыгыылаах суоьааыннар тумуктэригэр олохсуйбут туолбэлэрбит, оскуолаларбыт, о5о садтарбыт, уорэнээччилэрбит, учууталларбыт, тороппуттэрбит, торообут дэриэбинэлэрбит хайдах дьаьаныахтаахтара, Саха сиригэр промышленнай кимэн киириигэ хайдах бэлэмнэниэхтээхпит, онно биьиги хайдах кыттыахтаахпыт. Ол субэтэ– соргута дьаарбанкага барыахтаах дии саныыбын.
Ол олорон санаабытым Илин энэр, Аргаа энэр уонна Хоту Муустаах муора туьунан. Туох илин, аргаа оттой? Ортобутунан биьигини эмиэ да уратыбытынан араартыы, ол да буоллар холбуу сытар улуу Олуонэ эбэбит илинэ, аргаата. Биир орус унуор – манаар отто буоллахпыт дии, биир. Аны кини уутун хоту муорага суккуйан илдьэр, хоту тыына биллэр. Маанымсыйан, согурууну утуктээри гыннахпытына хотубутун санатар. Бу кэннэ биhиги того арахсыахтаахпытый? Ойу- санааны холбуур туhулгэ онорон таьаарыахтаахпыт дьаарбанканы.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:904fd1b8-93ad-4303-8435-4291bacf3ea9>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://amga-fair.ucoz.ru/forum/6-6-1", "date": "2019-02-21T06:40:07Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247500089.84/warc/CC-MAIN-20190221051342-20190221073342-00362.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 0.9998595714569092, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 0.9998595714569092}"}
|
Оттон билигин атын сиргэ, дойдуга да бардахха саха саханы кытары кэпсэппэт, түҥнэри хайысыһар. “Ээ”, — эрэ диэн искэр саҥа аллайаҕын уонна ааһа тураҕын. Урукку курдук саха икки ардыгар үөрэ-көтө сэһэн-сэппэн тардыы, күлэ-сала сэлэһии аны суох.
Соторутааҕыта билсэр дьахтарым сааһырбыт эдьийин кэргэнэ соһуччу, эмискэ өлөн хаалла. 20-ччэ сылы быһа эйэ-дэмнээхтик бииргэ олорбут доҕоро хомолтолоохтук күн сириттэн күрэммитигэр дьахтар эрэйдээх көрбүтүнэн букатын буорайан хаалаахтаата. Бииргэ олорбуттара ырааттар да, бэйэлэрэ оҕоломмотохторо. Арай балыстарын, сурдьутун оҕолорун ньээҥкэлэһэн, олортон күннэрэ-ыйдара тахсар буолара.
Этэҥҥэ сааһыран баран булсубут дьон саахсаҕа наадыйбатахтар. Эр киһи эдэр эрдэҕинэ кэргэннэнэ сылдьыбыт, онно биир кыыстаах үһү диэн буолара. Дьахтар арахсан баран оҕотун чугаһаппатах, онон ол курдук кэлин да букатын билсибэккэ олорбуттар.
Ол гынан баран эр киһи суорума суолламытыгар, иһиттим дуу, истибэтим дуу диэбиттии кыыһа эринээн кэлэн, нэһилиэнньик аатыран, аҕатын тиһэх сылларыгар бииргэ олорбут эмээхсинин дьиэтиттэн үүрэн, массыынатын туура тутан ылбыт.
Урут омук дьоно квадратнай миэтэрэ туһуттан дьон тыыныгар да туралларын кэрэйбэттэр диэн сиилиир этибит. Онтубут эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр бэйэбитигэр эргиллэн кэллэ. Кырдьаҕаска, ийэҕэ-аҕаҕа сыһыан хаарыйар хаҕыс, кыһарыйар чэҥ кыаһаан буолла. Эмээхсин, оҕонньор, кыаммат-кырдьаҕас хараҕын уутун тоҕуу… оо, төһөлөөх амырыын аньыыны оҥостон эрдэхпит…
…Хаһан эрэ телевидениеҕэ “Ыаллыылар” диэн аан бастааҥҥы сахалыы сериал тахсыбытын өйдүүргүт буолуо. Дьон киинэ геройдарын кытары бииргэ ытаһан-ыллаһан, сороҕор кыйаханан-кыыһыран, ардыгар үөрэн-хомойон өтөрдөөҥҥүттэн ыкса билсэр ыалларбыт курдук чугастык ылынан бу киинэни көрбүппүт.
“Ыаллыылар” киинэ биир түһүмэҕэр эбэлэрин кырдьаҕастар дьиэлэригэр туттарбыттара кэпсэнэрэ. Бу сценаны көрбүт дьон сорохторо: “Ама дуу?!” – диэн улаханнык бэккиһии санаабыппыт. “Саха киһитэ хайдах төрөппүт ийэтин-аҕатын баҕадыанньаҕа туттарыаҕай, артыыстар наһаалаабыттар!”- диэн сүөргүлээбиттээхпит.
Киинэ аан бастаан көрөөччүгэ дьүүлгэ тахсыбыт кэннэ 20-ччэ сыл ааста дуу, суох дуу. Соторутааҕыта хатылаан көрдөрбүттэригэр, бастааҥҥы курдук ити сцена дьону тоҕо эрэ уолуппата, долгуппата. Төрөппүт ийэни-аҕаны кырдьаҕастар дьиэлэригэр туттарыы саха уйулҕатын тоҕо хамсаппат буолла?
Соторутааҕыта биир хаһыакка суруналыыс кыыс Дьокуускайдааҕы кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр дьиэлэригэр сылдьан репортаж суруйбута бэчээттэммитэ. Бу дьиэ олохтоохторо баһыйар үгүстэрэ – саха эмээхситтэрэ, оҕонньотторо эбиттэр. Үксүлэрэ оҕолоох, ыччаттаах дьон. Саха дьоно ийэлэрин-аҕаларын кырдьар саастарыгар көрбөт-харайбат буолбуттар. 20-ччэ сыллааҕыта итинник өй-санаа биһигини итэҕэтиэ суох этэ. Оттон билигин? Тоҕо соһуйбат-уолуйбат буоллубут?
Детдомнарга иитиллэр оҕоттон 70-80 бырыһыаннара эмиэ саха оҕолоро. Саха дьахтарыттан, эр киһититтэн төрөөбүт быыкаайык омукпут сыдьааннара – тыыннаах тулаайахтара. Ама сэрии да сутун кэмигэр саха оҕотун бырахпыт аньыыта суоҕа. Ийэлэр, аҕалар ыччаттарын былаҕайга быраҕыахтарын кэриэтэ бэйэлэрэ суор тиниктиир субулҕатыгар кубулуйуохтара – оҕо эрэ тыыннаах буоллун, кини эрэ этэҥҥэ сырыттар…
Өксөкүлээх “Төрүөҕүттэн төттөрү төлкөлөммүт” айымньытын суруйан баран хос быһаарыыта баара: “Саха дьахтара өйүнэн буккуллуор диэри (до сумасшествия) оҕотун таптыыр”, — диэн. Ол тапталбыт ханна туман буолан көттө, сиик буолан симэлийдэ?
Урбанизация — аан дойду үрдүнэн барар дьалхааннаах, далааһыннаах хамсааһын. Дойду олоҕун отуора алдьаныыта, уларыйыыта-тэлэрийиитэ, үлүбээй үрдүк үөрэх сырсыыта, үлэ-хамнас эккирэтиитэ, санаа-майгы уларыйыыта – саханы алаадьы алааһыттан тэйитэн куораттарга, улахан бөһүөлэктэргэ үүрдэ.
Амарах, сайаҕас сахалыы, киһилии санааны тутан турбут, иҥэринэ сыппыт сыһыыларбыт быраҕылыннылар, алаастарбыт иччитэхсийдилэр, толооннорбут тулаайахсыйдылар. Дэриэбинэ улахан аҥаардара өй дуораана охсуллар өспүт өтөхтөргө кубулуйдулар.
Куорат сүпсүлгэнэ, кэлиитэ-барыыта, аалсыыта-сырыыта сырыынньа майгыбытын быыппаста сылдьар сытыы кылыска кубулутта. Кыраттан да биилээҕинэн кынчыаттаһар оҥордо. Тыһыынчанан, сүүһүнэн сылларга абына-табына тарҕанан, дэлэйдик олорбут дьон ыт муннун саҕа ыыспаларынан ыгыта симистибит, көхсүбүт кыараата, санаабыт ыһылынна. Кирдээх быыл-туман сайаҕас санаабытын саппаҕырда тууйда.
Дьэллэмник, наҕыллык олоро үөрэммит дьон куорат олоҕор бэлэмэ суох эмискэ кутулла түспүт буолан майгыбыт отуора алдьанна. Үлэ-хамнас сырсыытыгар оҕолорбутун компьютер, телефон, телевизор иитэр. Күннээҕи кыһалҕаттан соло булбакка төрөппүт ийэбитин-аҕабытын баҕадыанньанан тарҕаттыбыт. Оҕо төрөппүтүн, төрөппүт оҕотун өйдөөбөт буолла. Көлүөнэ көлүөнэттэн тэйдэ, ситимэ быһынна, ону кытары өбүгэ үөрэҕэ, сиэрэ-майгыта тоҕунна, алдьанна, умнулунна, тэпсилиннэ.
Арай биирдэ эмэ түүлбүтүгэр көстөн ааһар күөл үрдүнэн наскыйа устар сылаас туман, хомус төбөтүн имэрийэр сиккиэр суугун, сарсыардааҥы сииккэ сайдыыр, һаттыыр саҥа… Сарсыарда ойон тураат үлэбитигэр ыстанабыт, сүпсүлгэҥҥэ умсабыт.
Ханна тиийэҕиэн төрдүн-ууһун умнубут, аатыгар эрэ “саха” сордоох…
***
Прасковья НИКАНОРОВА,
“Аартыкка” анаан.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:509aa1a0-4c6e-449d-a836-f8b3635f8a85>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://aartyk.ru/sakha/kuoratymsyjyy/", "date": "2019-02-22T08:36:39Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247514804.76/warc/CC-MAIN-20190222074154-20190222100154-00187.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 18, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бүгүн, тохсунньу 30 күнүгэр Ил Түмэн бэһис уочараттаах пленарнай мунньаҕа саҕаланна. Бу мунньахха норуот дьокутааттара 25 боппуруоһу көрүөхтээхтэр диэн бэбиэскэҕэ баар. Биир бастакынан Ил Түмэҥҥэ “ О рекомендациях парламентских слушаний на тему “Об экологической ситуации в бассейне реки Вилюй” диэн Ил Түмэн уурааҕын барылын көрдө.
Санатар буоллахха, Бүлүү өрүскэ экологическай балаһыанньа тула парламент истиилэрэ ааспыт сыл сэтинньи 27 күнүгэр буолбута. Онно Бүлүү сүнньүгэр экология балаһыанньатын тупсарарга этиилэри киллэрбиттэрэ. Уопсайа бу боппуроска парламент сис кэмитиэтэ үстэ мунньахтаабыт. Маны таһынан, былырыын алтынньыга Ил Дархан Үөһээ Бүлүүгэ тиийэ сырыттаҕына уонна тохсунньуга норуот дьокутааттара Бүлүү бөлөх улуустарыгар миэстэтигэр тиийэн мунньахтаабыттар. Онно киирбит этиилэри ырытан көрөн баран бу докумуоҥҥа киллэрбиттэр.
Иирэлээх, Аччыгый Ботуобуйа уонна Бүлүү өрүстэргэ тахсыбыт саахалы туоратыыга туох миэрэ ылыллыбытын туһунан АЛРОСА генеральнай дириэктэрин бастакы солбуйааччы Игорь Соболев дакылааттаата. Кини Иирэлээх полигонун бырайыагар уларытыылары киллэриигэ улахан үлэ барбытын, уу канаала чааска 160 куб. м. аһардар эбит буоллаҕына, билигин 250 диэри улаатыннарбыттар. Онон улахан ардахха тоҕо барыа суоҕа диэн мэктиэлииллэр. Бу үлэ быйыл муус устарга диэри түмүктэниэҕэ. Маны таһынан 15 гидротэхэньиичэскэй тутуулар эмиэ сиһилии чинчиллибиттэр уонна кутталы суоһатар эбийиэктэр испииһэктэригэр киллэриллибит. Маны таһынан, саахал тахсыбатын курдук кэтээн көрүү үлэтэ күүһүрдүллүбүт. Хампаанньа эмсэҕэлэбит улуутарга иһэр ууннан хааччыйыыга дьаһаллары ылыммытын толору толорбутун эттэ. Саахал тахсыбытагр улуус дьаһалталара хоромньуну бэйэтэ толуйбутун хампаанньа бигэргэтэн 49 мөл. солк. бигэргэтэн толуйбут. Маны таһынан хампаанньа 21 мөл. солк. эбии ороскуоту сүкпүт. Маны таһынан Бүлүү Эбэҕэ балыгы элбэтиигэ үп көрүллүбүт. Маны таһынан салгыы сыаналаах балыктары элбэтиигэ үбүлээһин көрүллүөҕэ. Уопсайа экологическай дьаһалларга хампааньа 832 мөл. солк. көрбүт. Хампаанньа улуустары кытары салгыы бииргэ үлэлэһэргэ бэлэмин биллэрбит.Маны таһынан, хампаанньа кэтээн көрөр сэбиэтэ “Чистая вода 2019-2023 годы” бырагырааманы олоххо киллэрэргэ эбии сыл ахсын Үүнэр көлүөнэ пуондатыгар 150 мөл. солк. үбү көрүөҕэ.
Игорь Соболевка дьокутааттар – Мария Христофорова, Антонина Григорьева, Андрей Дорогань, Виктор Губарев, Иннокентий Романов ыйытыыларын биэрдилэр. Парламентарийдар хампаанньа саахалы, хорумньуну туоратыыга ыыппыт үлэлэрин сыаналаатылар уонна ордук болҕомтону тулалыыр эйгэни уонна дьон доруобуйатын реабилитациялыырыгар үлэни күүһүрдэллэригэр, Бүлүү сүнньүгэр экологияны комплекснай билим-чинчийэр үлэлэригэр болҕомтону ууралларыгар эттилэр.
Дьокутааттар “хампаанньа кэнэҕэһин маннык саахал тахсыбатын курдук дьаһаныахтаах уонна мэктиэлиэхтээх” диэн мас-таас курдук эттилэр. Мария Христофорова нэһилиэнньэ доруобуйатыгар болҕомто ууруллуохтааҕын, маныаха хампаанньа бас билэр Кэмпэндээйитээҕи сонотуоруйугар дьон эмтэнэригэр субсидия көрүллүөхтээҕин уонна Кэмпэндээйигэ диэри суол инфраструктурата тупсарыллыахтааҕын эттэ.
Игорь Соболев бастатан туран өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар хампаанна таһаарбыт хоромньутун иһин бырастыы көрдөстө. Кини бу сахал айылҕа бэйэтэ эмискэ уларыйыытыттан тахсыбытын тоһоҕолоото. Онуоха кини хампаанньа судаарыстыбаннай таһымҥа ылыныллыбыт соруктарынан саахалы туоратыыга уонна маннык саахал хатыламматын туһугар былааннаах үлэ ыытылларын ыйда.
Парламент истиилэрин мэктиэлэрин туһунан иһитиннэриини сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларын уонна экологияҕа сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев иһитиннэриини оҥордо. Кини бу мэктиэлэри оҥорууга эспиэрдэр түмүктэрин, нэһилиэнньэ баҕатын кэтэһэн арыый хойутаан, тардыллан оҥорбуттарын бэлиэтээтэ. Кини бу балаһыанньаҕа дьарайар уорганнар биир түмүккэ кыайан кэлбэтэхтэрин, баар сокуоҥҥа көтүмэх түгэннэр баалларын ыйда уонна производствоҕа күүскэ саҥа технологиялары киллэрэри уонна билим-чинчийэр үлэлэргэ болҕомтолохтук сыһыаннаһалларыгар ыйда. Бу докуиуон уопсайа 70 пууннаах. Хампаанньа ыктарыллыбыт кэм иһигэр саахалы туоратарга миэрэлэри ылыахтааҕын, экосистеманы тилиннэриигэ, производственнай эбийиэктэри күүһүрдэргэ үлэ барыахтааҕын уонна маннык саахал кэнэҕэһин тахсыбатын курдук дьаһаныахтаахтарын тоһоҕолоото.
Ил Түмэн маныаха айылҕа харыстабылын сокуонугар баар итэҕэстэри туоратарга салгыы үлэлиэҕин, ол иһигэр федеральнай сокуоҥҥа уларыйыылары киллэрэргэ ылсыахтааҕын эттэ. “Ил Түмэн ылыммыт докумуона хайаан да олоххо киириэхтээх. Докумуон пууннарын толорботохторуна улахан иэдээн тахсар чинчилээх. Биһиги сис кэмитиэппит бу докумуон туолуутун кыраҕатык кэтээн көрүөҕэ”, - диэтэ Владимир Прокопьев. Владимир Прокопьевка ыйытыылары Гаврил Алексеев, Юрий Николаев, Гаврил Парахин, Юрий Григорьев, Павел Ксенофонтов, Сулустаана Мыраан биэрдилэр. Кинилэр бу докумуон ылылларын өйүүллэрин биллэрдилэр.
Госдуума дьокутаата Федот Тумусов уонна Ил Дархан Айсен Николаев бу докумуону өйүүллэрин биллэрдилэр. Түмүккэ докумуону үгүс дьокутааттар өйөөннөр ылыннылар.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bee93d19-901d-462c-80b9-c292213ae315>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/politika/2166-il-t-men-plenarnaj-munna-ar-b-l-kharystabylyn-k-rd-ler", "date": "2019-02-20T20:15:58Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247496080.57/warc/CC-MAIN-20190220190527-20190220212527-00406.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000094175338745, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000094175338745}"}
|
Биһиги оскуолабыт түөрт кылаастааҕа. Онон бэһис кылааска, атын нэһилиэк оскуолатыгар баран, интэринээккэ олорон үөрэнэр буоларбыт.
Арай биирдэ оскуолабытыгар Кыайыы күнүн чугаһыгар уоттаах сэриигэ кыттыбыт буойуннары ыҥыран, көрсүһүү оҥордулар. Мин оччолорго сүрдээх мэник, ону-маны улаханнык долоҕойбор тохтотон, төбөбөр өр туппат идэлээх этим. Ол да сырыыга, кылаас чааһа буолар эрэ суох, улаханнык долгуйбакка сырыттым. Салгыҥҥа тардыһан, таска тахсан хаалбыппын бэтэрээн кэллэ диэн, ыҥыран киллэрдилэр.
Киирбитим, оскуолабыт саалатыгар киһи баппат үлүгэрэ буолбут. Оҕо эрээт-эрээтинэн кэккэлэспит аҕай. Сыанаҕа сэрии бэтэрээннэрин олохтообуттар. Олортон биирдэстэрэ, мин көрдөхпүнэ, намыһах уҥуохтаах, төгүрүк сирэйдээх киһи тугу эрэ кэпсиир да кэпсиир. Оҕолор бэркэ сэҥээрэн ылаллар, кэпсээни харахтарыгар көрө олорор курдуктар. Ардыгар күлэн-салан да ылаллар. Мин «туох ааттаахтан күлэр эбит буоллахтарай?» диэн, истибитэ буола олордум.
Кэпсиириттэн өйдөөтөхпүнэ, кырдьаҕас Арамаан диэн эбит. Мин убайбын кытта биир кылааска үөрэнэр Николаев Коля диэн уол абаҕата үһү. Арамаан, кырдьык да, бэл, мин курдук улдьаа оҕо кытта олус сэргээн, иһиттэр истэ олоруон курдук ылбаҕай тыллаах-өстөөх, өйдөнөр баҕайытык кэпсиир киһи буолан биэрдэ. Кини кэпсээбититтэн билиҥҥэ диэри тугу өйдөөн хаалбыппын эһиэхэ кэпсиим.
Арамаан барахсан, кэпсээниттэн иһиттэххэ, сэриигэ барарыгар нууччалыы биир да тылы билээхтээбэт эбит. Бэркэ гыннар «да» уонна «нет» диэни быһаарсара үһү. Кини онно «ньиэмэс» диэн тылтан нууччалар олус саллаллара, ол иһин биһиги эмиэ ол дьону хайдах эрэ киһи курдук буолбакка, адьырҕа кыылга дьүөрэлии саныырбыт диэбитэ. Боростуой киһи быһыытынан, хайдах ылыммытынан, боростуойдук, тугу да эппэккэ-көҕүрэппэккэ кэпсиир быһыылааҕа. Арамаан:
– Ол баҕайыларбытын, дьэ, илэ көрөр, өссө кинилэрдиин сэриилэһэр буоллубут. Ыраахтан көрдөххө, сирэйдэрэ кытаран көстөр, дьэ, кыһыл омуктар эбит этэ. Тылы-өһү билбэппит сор, арай “ньиэмэстэр” диэн тылы иһиттибит да, өс хоту тута саабыт, аптамааппыт үрдүгэр түһэбит. «Ытыҥ!» диэн бирикээс кэллэҕинэ, ытыалаан барабыт. Ардыгар хайдах эрэ, ньиэмэс диэн – кыыл буолар, ол кыылы биһиги хайаан да өлөрөн тэйиэхтээхпит, биһиги тыын былдьаһа олору суох гымматахпытына, биһигини өлөрөллөр диэн өйдүүбүт. Ити – бастаан ыраахтан көрөн, ытыалыыр кэммин кэпсиибин. Инньэ гынан хайдаҕын да иһин, ньиэмэс диэн кыылбын чугастан көрүөхпүн олус баҕарабын. Кыһайбыт курдук, оннук тоҕоостоох түгэн көстүбэккэ сырытта.
Дьэ, биирдэ үһүө буолан, кыһын этэ, эрэспиэккэҕэ бардыбыт. Суол кытыытыгар сытан, чугаһынан туох баарын-суоҕун маныыбыт. Арай көрбүппүт, суол устун ньиэмэс таһаҕас тиэйэр үс массыыната иһэр. Биһиги суол токуруйар сиригэр, тииттэр хаххаларыгар саһан, бүтүннүү харах иччитэ буолан сытан, массыынаны маныыбыт. Биһиги туһаайыыбытынан ааһан истэхтэринэ көрбүппүт, массыынаны толору саллаат олорор. Итиччэлээҕи көрөн баран, кэнники иһэр массыынаны ытыалаан бараллар. Массыына суол токуруйуутугар иҥнэс гынна. Онуоха биир саллаат аллара курулаата. Киниттэн атыттар бары тимир көлөлөрүгэр олорбутунан бэрт түргэнник айанныы турдулар. Биһиги ол сууллубут ньиэмэһи көрө охсоору, өрө мөҕөн тиийдибит. Киһибит, кутталыттан, илиитэ-атаҕа халыр босхо баран хаалбыт. Били, сүрдээн-киэптээн көрөр ньиэмэспит олох даҕаны киһи-киһи курдук, бэрт кырасыабай оҕотуҥу ыччат курдук. Ол да буоллар икки миэтэрэҕэ чугаһыыр уһун уҥуохтаах. Ол ыккардыгар төбөм иһигэр «бу хаһан көрсөн, хаһан өстөһөн, бу букатын билбэт дьонум оҕолоро барахсаны өлөрдөхпүт эбитэй?!» диэн санаа кылам гынан ылла. Сүрэҕим өлөхсүйэн, чэчэгэйим кэйиэлээмэхтээн, тыыным кылгаан барда. Хата, ол кэмҥэ хамандыыр “назад” хамаанданы биэрэн, төттөрү ойуурбар ыстанным.
Арамаан кырдьаҕас Ильмень күөл кыргыһыытыгар нууччалар истэригэр таҥнарыахсыт баар буолан, итинник ыар сүтүк тахсыбыта чахчы диир эбит этэ. “Мин нууччалыы билбэт буолан, ону хантан ааҕан-көрөн быһаарсыам баарай. Арай үөрэхтээхтэр билэн эрдэхтэрэ” диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Кини өссө:
– Биһиэхэ да бэрт дьикти түгэннэр буолааччылар. Холобур, үөһэттэн-аллараттан ньиэмэстэр буулдьалара ардахтыы таммалыыр. Оттон биһиги ытыалаары гыннахпытына, хамандыырбыт “не стрелять!” дии-дии, биһиги диэки аптамаатын туһаайар. Дьиҥинэн, сөмөлүөттэр ардыгар олох киһи табыан курдук намыһах сиринэн көтөн ааһаллар ээ. Ону букатын ыттарбат. Ол сырыыга инньэ гынан, киһи бөҕө таах өлбүтэ, хаарыан саллааттар кыа хаанынан устаахтаабыттара. Ытыаласпакка, ньиэмэс сыала буола сыттахпыт үһү. Мин «ыт курдук маннык өлүөм кэриэтин» диэн баран, хамандыырым көрбөтүгэр түбэһиннэрэн, күөл ортотуттан, хаар боллохтон хаан боллоҕор түһэн, кытыы диэки сыыллыбытынан бардым. Онон тыыннаах хаалан, бу кэпсии олордоҕум. Кэлин сааһыран баран саныыбын ээ, саха саллааттара барахсаттар үксүлэрэ оччолорго үөрэҕэ суох буолан, үгүһү өйдөөбөккө да хаалаллара ханна барыай. Тылы билбэт – эрэй. Ол эрээри хайдахтаах да кытаанах, ыар балаһыанньаҕа, билбэт-өйдөөбөт түгэннэригэр саха уоланнара эт өйдөрүнэн, тэбэр сүрэхтэринэн быһааран, өйдөөн, туох баар уустугу тулуйан, Улуу Кыайыыны уһансыбыттара, дойдубутун халабырдьыт, хааннаах ньиэмэстэртэн быыһаспыттара. Сорохторо ким эрэ улахан алҕаһыттан алаһа дьиэҕэ этэҥҥэ эргиллии дьолун, хомойуох иһин, билбэтэхтэрэ.
Е.Васильева,
Дьокуускай.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:4ab7f38d-c8e3-4c71-828f-337e03997cf5>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/ajymny/dyl-a/1371-sallaat-kepseenin-umnubappyn", "date": "2019-02-17T21:02:01Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247482478.14/warc/CC-MAIN-20190217192932-20190217214932-00417.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000100135803223, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 6, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000100135803223}"}
|
Арассыыйа Тутууга министиэристибэтэ “Ипотека уонна куортам” бырайыак чэрчитинэн уонна эдэр ыаллары дьиэнэн хааччыйыы былаанынан 2019 сылга дьиэни тутууга федеральнай субсидияны эрэгийиэннэртэн хомуйан саҕалаабытын иһитиннэрэр.
Бу дьаһаллар «Обеспечение доступным и комфортным жильем и коммунальными услугами граждан Российской Федерации» судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн ыытыллаллар. Инньэ гынан, эрэгийиэннэр саҥа олорор дьиэ түөлбэтин тутарга инфраструктура бырайыагын хааччыйыыга уонна эдэр ыаллары олорор дьиэнэн хааччыйыыга дьаһал чэрчитинэн (35 саастарын туола илик эдэр ыал ипотекатын сабыыга уонна дьиэ туттарга көмө харчыны биэриигэ) федеральнай субсидияны ылыахтара.
СӨ Архитектураҕа уонна тутуу комплексыгар министиэристибэтэ дойду тутууга министиэристибэтин кытары бу хайысхаҕа утумнаахтык үлэлиир. Ол курдук, 2006 сылтан ыла өрөспүүбүлүкэҕэ 5 266 эдэр ыал олорор дьиэлэрин тупсарыммыттар. Маныаха федеральнай, өрөспүүбүлүкэ уонна олохтоох бүддьүөттэн 3 млрд 398 мөл. солк. көрүллүбүт.
Быйыл эдэрдэри дьиэнэн хааччыйыыга 32 муниципальнай тэриллии кыттар, субсидияны 450-тан тахса эдэр ыал ылыаҕа. Билигин эһиилги сылга бу субсидияны ыларга СӨ Архитектураҕа уонна тутууга министиэристибэтэ сайаапкалары ылан саҕалаата.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:1bf1a7dd-d5aa-4639-8f91-685867dcbe5b>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://kyym.ru/sonunnar/die-kergen/1178-ederderi-dienen-khaachchyjallar", "date": "2019-02-17T21:01:45Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247482478.14/warc/CC-MAIN-20190217192932-20190217214932-00417.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000091791152954, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 4, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000091791152954}"}
|
«Мин Айыы сирин оҕотобун” бырайыакпыт бу үөрэх дьылыгар түмүктүүр тэрээһинэ -“Ньургуһун”күнүгэр ананна
«Мин Айыы сирин оҕотобун” бырайыак .
Эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ оҕону кытта араас хайысхаҕа, төһө баҕарар нууччалыы эттэххэ “творчески” үлэлииринэн, оҕо киһи да, личность да быһыытынан сайдарыгар сөптөөх эйгэни олохтуурга саамай сөптөөх уонна тоҕоостоох тэрилтэ буолар. Оннук биир бырайыагынан быйыл иккис сылын «Мин Айыы сирин оҕотобун” бырайыакпыт бу үөрэх дьылыгар түмүктүүр тэрээһинэ -“Ньургуһун”күнүгэр ананна. Санатар буоллахха бу бырайыак саҥа үйэ оҕотугар сахалыы куту-сүрү иҥэриигэ, сахалыы сиэргэ-туомҥа иитиигэ аналлаах. Бырайыакка Ньурба куоратын «Сардаҥа” эбээлэрин түмсүүлэрин кыттыгастаах уонна быйыл Ньурба № 3 оскуолатын 1«а»(сал. Охлопкова Е.Г) уонна 3”в”(сал.Винокурова И.А) кылаастарын кытта бииргэ үлэлээтибит.
Ньурба улууһугар элбэх ытыктанар сирдэр бааллар. Олортон биирдэстэрэ дьон-сэргэ таптаан сылдьар, ньурбалар киэн туттар Ытык маспыт — Аар хатыҥ буолар. Кини отой ураты көрүҥнээх, өбүгэлэрбит маннык мастарга Айыылар дьиэлэнэллэр дииллэр эбит. Онон бу “Аар хатыҥы” айылҕа Аан Алахчын Хотуҥҥа анаан үүннэрбит курдук. Биһиги оҕолору аан бастаан Аар хатыҥы кытта билиһиннэрдибит. Маннык мас мээнэ үүммэтин, улахан уратылаах мас буоларын оҕолоргокэпсээтибит. “Аар хатыҥ” дьоҥҥо өр кэмҥэ үчүгэйдик көстүбэккэ турбут. Ону Коля Мартынов 1947 сыллаахха, оччолорго 1 кылаас үөрэнээччитэ куруук сылдьар сиригэр үүнэн турары , өр кэмҥэ хайдах өйдөөн көрбөтөҕүн наһаа сөҕөн кэпсээбиттээх. Кини билигин ытыктанар киһи, Улахан учуутал Николай Николаевич Мартынов буолар .
Оҕолорго айылҕаҕа тутта-хапта сылдьыы сиэрин-туомун «Сардаҥа” эбээлэрин түмсүүлэрин чилиэнэ элбэх оҕо ийэтэ, эбээтэ Анисимова Евдокия Евсеевна билиһиннэрдэ, үрүҥ аһынан- үүтүнэн күндүлээтэ.
Ол иһин да маннык ураты сир буолан элбэх да элбэх ньургуһун үүнэн турара киһини сөхтөрөр, үрдүккэ-кэрэҕэ кынаттыыра мээнэҕэ буолбатах быһыылаах. Оҕолорго ньургуһун сибэкки сахалар саамай ытыктыыр, сөбүлүүр уонна эмиэ ураты сибэкки буоларын билиһиннэрдибит. Тэрээһиммит буолар күнүгэр олус тыаллаах тымныы күн турда. Ол да буоллар оҕолор эмиэ ньургуһун сибэкки курдук тымныыттан толлубакка, чаҕыйбакка тулуурдаах, күүстээх санаалаах буолалларын көрдөрдүлэр. 1 кылаастар эрдэ араас өҥнөөх фоамирантан ньургуһун арааһын төрөппүттэрин кытта оҥорбуттарын, бэлэмнэммиттэрин көрдөрдүлэр. 3 кылаастар ньургуһун туһунан хоһоон айбыттарын ааҕан иһитиннэрдилэр. Ньургуһун сибэкки туһатын туһунан, айылҕаҕа сыһыан, тутта-хапта сылдьыы туһунан «Сардаҥа” эбээлэрин түмсүүлэрин чилиэнэ Николаева Мотрена Семеновна ылыннарыылаах тылынан кэпсээтэ.
Түмүккэ кэрэ өйдөбүнньүк буоллун диэн оҕолор хаартыскаҕа түстүлэр. Айылҕаҕа сиэри-туому толорон тутуһан сылдьыллыахтааҕын, төрөөбүт дойдубут кэрэтин уонна хас биирдии киһи оҕотуттан, улаханыттан тутулуга суох харыстыы, көрө-истэ сылдьар ытык эбээһинэспит буоларын биллилэр.
«Мин Айыы сирин оҕотобун” бырайыак быйылгы үлэтэ түмүктэннэ. Эһиил хайысхатын, ньыматын арыый уларытан ити оҕолору кытта үлэлиэхпит.
Түмүккэ кэккэ санааларбын этиэхпин баҕардым.
Дьон –сэргэ сиэри-туому үчүгэйдик билбэт дуу дии санаатым. «Аар хатыҥ” барахсаны ытыктыыр-убаастыыр санааттан буолуо эмиэ бэлэх-туһах биэриитэ саҕаламмыт. Хатыҥҥа бытархай харчы, чупс, табах оннооҕор салгын ачыкыта кытта сытар. Били Түүкээн айанын аартыгар баар сууллубут хаарыан маспытын , “Тыһыынча лабаалаах” маспыт эмиэ бэлэх-туһах бөҕө бүрүнэн баран суулла сытарын санаан кэллим…
Ньурба олохтоохторо эрэ буолбакка, атын да улуус дьонугар ыалдьыттарга киэн тутта көрдөрөр хаарыаннаах хатыҥмытын харыстыаҕыҥ, мээнэ сыыһырдымыаҕыҥ диэн ыҥырыахпын баҕарабын. Хатыҥ тулата күрүөлэммитэ мээнэҕэ буолбатах.Элбэх киһи тэпсэн ааһарыттан силиһэ алдьанар, тэпсиллэр диэн Мартынов Н.Н куруук кэпсиир. Онон суруга-бичигэ суураллыбыт, көстүбэт буолбутун саҥардар киһи. Ыччаттар волонтерскай хамсааһыннара итини болҕомтоҕо ылаллара буоллар диэн баҕа санаабын ыытабын.
Айылҕа анаан үүннэрбит, хаарыан хатыҥмытын харыстыаҕыҥ, оччоҕо кини эһиэхэ махтанан арчылыа-араҥаччылыа, тымныыттан толлубакка, чаҕыйбакка үүнэр ньургуһуннаах хонуубутун сыыһырдымыаҕыҥ, ньургуһуну мээнэ үргээмиэҕиҥ, массыынан тэбистэримиэҕиҥ, бөҕү-сыыһы тамнаамыаҕыҥ! Кэрэ куруук эһигини кытта кэккэлэстин, үөрдэ-көтүтэ сырыттын!
ЦДНТТ педагога, “Мин Айыы сирин оҕотобун” бырайыак салайааччыта В.Я. Давыдова.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:2d2a29dc-0ce4-45af-b7bf-4561db76c27b>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://uuonyurba.ru/?p=10352", "date": "2019-02-18T02:26:03Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247484020.33/warc/CC-MAIN-20190218013525-20190218035525-00328.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000098943710327, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000098943710327}"}
|
Бүлүү улууһун общественнай түмсүүлэрин салайааччыта, республикатааҕы «Утум» общественнай тэрилтэ Бүлүүтээҕи салаатын дириэктэрэ Мария Томская:
«Убаастабыллаах Сунтаар, Бүлүү улууһун общественнай түмсүүлэрин, «Утум» республикатааҕы общественнай тэрилтэтин кыттыылаахтара, республика аhымал үтүө санаалаах бар дьоно! Бүлүү куоратын «Ыллык» общественнай түмсүүтүн чилиэнэ Изаина Львовна баар суох күндү оҕото Валентин Михайлов улахан ыарахан ыарыынан ыарыйда. Быыhанар суол тобула сатаан, Кореяҕа эмтэнэ барбыта. Онно ким хайдах кыахтааҕынан көмөлөһүөххэйиҥ диэн ыҥырабын!»
33 саастаах, Сунтаартан терүттээх Валентин Михайлович Михайлов эдэр, элбэх о5олоох ыал а5а баhылыга. Түөрт кырачаан кэрэ куоларын улаатыннарар түбүккэ күннэтэ эриллэр, бу олохтон үөрэр, дуоhуйар, астынар этэ. Эмискэ үөйбэтэх өттүттэн иэдээн ааҥнаан кэлэн, эдэр ыал халлаана хараҥарда. Ааспыт сыллаахха онколог- быраастар «Десмопластическая мелкокруглеточная опухоль мягких тканей брюшной полости,забрюшинного пространства малого таза с метастазами» диэн дьулаан диагноз туруоран, Михайловтар олохторо тосту уларыйда. Араас суолу тобула сатаан, Валентин бастаан Дьокуускайга , онтон Санкт Петербург куоракка эмтэммит. Арай Корея5а аныгы кыахтаах клиникэ5э тиийэн көрдөрбүтэ эрэл кыыма баар курдук буолла. Эдэр киhи улахан кыhал5а5а ыллара сылдьар. Эмтэнэригэр барыта 2 аҥаар мөллүйүөн солкуобай наада буолла. Билигин дьоно, аймахтара буолан, үп-харчы хомуйа сылдьаллар.
Валентин Михайлов: » Мин ыарыыга бэриниэхпин ба5арбаппын. Ессе да олоруохпун, айыахпын-тутуохпун, о5олорбун улаатыннарыахпын наада. Кэргэним Горнай улууhуттан Мытаах нэhилиэгиттэн теруттээх. 4 о5олоохпут. Кырачааммыт балтараалаах. Биир дойдулаахтарбар көмө буоларгытыгар көрдөhөбүн. Эhиги үтүө5үт уон оччонон эргийиэ! Билигин миэхэ уонна мин дьоммор күүс-көмө, өйөбүл буола сылдьар дьоҥҥо махталым муҥура суох!»
Биир дойдулаахтара Валентиҥҥа көмө аhымал акция тэрийэн эрэллэр.
Ыам ыйын 10 күнүгэр » Сэргэлээх уоттара» культура киинигэр киэhэ 18 чаастан Валентин Михайловка аналлаах кэнсиэр буолуо5а. Онно эстрада ырыаhыттара, эдэр артыыстар, ЯГСХА, культура колледжын устудьуоннарын үҥкүүhүт коллективтара, «Дьикимдэ дьээбэлэрэ» мини-театр кыттыахтара.
Билет туhунан уонна атын информацияны 8964 429 15 43 билсиэххитин сеп.
Валентин Михайловка көмөнү хомуйарга
Сбербанк суотун реквизиттэрэ:
40817810976000193773.
48177600798542574817
Мобильнай баан 8-964-425-22-14 нүөмэргэ баар
АЙЫЫ КИҺИТЭ АҺЫНЫГАС, КҮН КИҺИТЭ КӨМҮСКЭС!
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:bf3cb463-5ff5-4a06-82dc-c6982b0ad625>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "https://sakhalife.ru/suntaar-uluu-un-t-ms-te-uonna-b-l-b-l-h-oshhestvenney-teriltelere-yi-yirallar/", "date": "2019-02-22T09:22:56Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247514804.76/warc/CC-MAIN-20190222074154-20190222100154-00328.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000044107437134, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 8, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000044107437134}"}
|
Сэрии тулаайаҕа
Оччотооҕу кэм ыалын тэҥинэн 1936 сыллааха диэри этэҥҥэ олорбуттара. Аҕалара колхоз салалтатыгар үлэлиирэ. 1939 сыл кинилэр дьиэ-кэргэннэрин үрдүнэн барбыта. «Бэһэргэ» олорбуттара. Кыһыл Аармыйа бырааһынньыгын күн икки балтыларын көмөллөр. Хотонноругар биир ынах уонна сибиинньэлэрэ өлбүттэрэ. Ийэлэрэ тымныйан ыалдьан, саас эрдэ сытынан кэбиспитэ. Уонна саас ньукуолун күн тыына быстаахтаабыт. Аҕалара икки кыра оҕолоох, алтыс кылааһы бүтэрбит Бүөтүрдүүн (Өөчөөн) хаалбыттара. Ити сайынтан Егор колхозка күтэрдиир, моҕотойдуур буолар. Чааркаанынан, сохсонон, бэрт аҕыйах капкааннаах буолаллара. 1940 сылтан үлэ киниискэлээх. 11 сааһыттан икки атынан от оҕустарар. Аан дойдуга саамай улахан алдьатыыны, иэдээни аҕалбыт Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыта. Аҕатын бырааттара Бүөтур уонна Миитэрэй Горнай улууһугар оттуу сылдьан Аармыйаҕа ыҥырыллан, дойдуларыгар, дьиэлэригэр таарыйбакка ходуһаттан сэриигэ бараахтаабыттар. Онтон аҕалара Александр Петрович 1942 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр Аариыйаҕа ыҥырыллан барар. Фашистар Сталининград куоракка ааннаан киирбиттэрэ. Бу уоттаах сэриигэ ыараханнык бааһыран, Ижевск куорат госпиталыгар 1943 сыллаахха быраатынаан Миитэрэйдиин көрсүбэккэ сырдык тыыннара быстыбыт.
Егор алтыс кылааһы бүтэрэн баран, самоскитынан бурдук быстарар. 1943 сыл күһүн Мандыгыттаҕа тиийбиттэригэр, сарсыарда хаар ньиксиччи түһэн үлүйбүтүгэр, оҕонньоттор тобуктаах олорон ытаспыттарын көрбүтүн дьулаан этэ диэн кэпсиир. Аҕатын быраата Бүөтүр 1941 сыллаахха Москва аннынныгар тыына быстыбыт. Оҕолор төгүрүк тулаайах хаалбыттара. Абаҕалара Захаров Петр Иванович (Баака Бүөтүрэ) «Хараҕа суохха» олорон көрөн-истэн тыыннаах хаалбыппыт диэн махтана ахтар. Абаҕаларын соҕотох учуутал уола Сэмэн Петрович 1942 сыллаахха сэллик ыарыыттан өлбүтэ. «Бэһэрт эн» Матта оскуолатыгар сатыы сылдьан үөрэнэрэ. Онно күнүс Эбэ быччыыкатын буһаран аһаталлар эбит. Өлүүтүттэн сиэбигэр үктан, дьиэҕэ хаалбыт ыарыһах балтыгар Маайаҕа аҕалара. Оччотооҕуга кыайыы туһугар, турар-турбат бары үлэлиирэ. Биирдэ нэһилиэк салалтатыгар ыҥыртаран ылан, фронтан кэлбит суругу аллас ыалларыгар, оччуттарга аахтарбыттара. Ол сурукка Савва Петрович Кычкин бэргэн ытааччытын, хорсун сэрииһитин туһунан этиллибит. Итинник ис хоһооннох сурук Гаврил Павлович Захаров туһунан кэлбитин аахтарбыттар. Дьоннор сүрдээҕин үөрэллэрэ, санаалар көтөҕүллэрэ, кыайыыга эрэллэрэ күүһүрэрэ. Аҕатын Александр Петрович туһунан Сталининград куорат көмүскэлигэр сураҕа суох сүттэ диэн биллэрии кэлбит. Ону кэлин ирдэһэр этэ. Сэриилэспит сиригэр Сталининград куоракка бара сылдьыбыта, архивтарга сурук ыытан ыйыталаспыта да, мэлийэн испитэ. Ону Матта оскуолатын үөрэнэччилэрэ Г.Ф. Кычкина салалтатынан Мөҥүрүөнтэн барбыт, сураҕа суох сүппүт буойуттарыгар ирдэһэр үлэ ыппыттарыгар, Ижевск куорат госпиталыгар сэрииттэн ылбыт бааһыттан өлбүтүн булбуттара. Онон аҕабытынан, эһэбитинэн киэн туттар толору бырааптаммыппыт. Кыайыы 45 сылыгар Центральнай архивтар госпиталь архивын материалларын хомуйан биир сиргэ муспуттар эбит. Сэрии, өлүү-сүтүү, хоргуйуу, сут-кураан сылларга инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, сыккырыыр дууһалара эрэ ордон, кыайыы туһугар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээбит, сэрии тулаайаҕа Егор Александрович, килбиэннээх үлэтин иһин 1947 сыллаахха мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Советскай государствоҕа, оччотооҕу салалтаҕа, тулаайах диэн туора туппакка, интернакка олорон үөрэммитигэр махтала муҥура суох.
Төрөөбүт нэһилиэгин патриота
Сэрии сылларыгар туберкулез ыарыы республика үрдүнэн күүскэ тарҕаммыта. Оҕо-аймах туһугар Правительство улахан үлэни ыыппыта. Сэрииттэн айгыраабыт, мөлтөх доруобуйалаах оҕолорго Маттаҕа айылҕата, условията сөп түбэһэн республиканскай санаторнай-лесной оскуола аһыллан 1943-1955 сс.үлэлээбитэ. Онно Егор Александрович аҕыс сыл учууталынан, забуһунан үлэлээбитэ. Ол кэмнэ үлэлээбит, үөрэммит, эмтэммит дьоннор истэн ахтыыларын түмэн 2007 сыллаахха «Тэбэр сүрэх сылааһынан» диэн кинигэни таһааран, нэһилиэгин биир кэрчик историятын суруйбута. Манна үөрэммиттэрэ, эмтэммиттэрэ В.В. Ноев, М.Е. Калачева, П.Н. Дмитриев, Цыпандина В.В., Ларионов В.П., Находкин С.И., Ильина Л.П., Корякина Т.В., Охлопков П.С. уо.д.а. Үлэлээбит сирдэригэр оҕо-ыччат чөл, доруобай буоларын туһугар норуот күүһүнэн спортивнай залалары туттарбыта. 1968 сыллаахха – Балыктаах оскуолатыгар, 1985 сыллаахха Төҥүлүтээҕи училищеҕа спортивнай комплексы үөрэнээччилэр, үлэһиттэр күүстэринэн туттарбыта. 2010 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар Маттаҕа культурнай спортивнай комплексы оруот күүһүнэн тутуллуутугар көҕүлээн, биир ыйдаах пенсиятын биэрэн, сүбэ-ама, күүс-күдэх буолбута. Бу барыта ыччат доруобай, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буоларыгар туруулаһан туруорсан, норуоту түмэ тардан туттарбыта, өйөөбүтэ.
Маттаҕа саҥа оскуола дьиэтэ тутуллуутугар төһө кыалларынан, техниканан, субботунньугунан көмөлөспүтэ.
Ыраах Саха сириттэн «Бэһэр» алаастан туруммуттара 5 саха ньургун уолаттара Ийэ дойдуларын өстөөхтөн көмүскүү. Уонна Москва, Сталининград, Ленинград, Харьков куораттар көмүскэллэригэр бастакы уот сэриигэ тыыннарын толук уурбуттара. Бу биир алаастан барбыт 5 Захаровтарга удьуордарын салҕыыр соҕотох уол Егор хаалбыта. Мөҥүрүөнтэн төрүттээх (Находкина) Захарова Марфа Ивановналыын 4 уолланан, биир кыыс оҕолонон «ытык ыал» аатын ылан, дьоһун олоҕу олордулар. Дьокуускай куорат ытык ыала буолан, республика дьиэ кэргэнин «ытык ыал» аатын ылан кыһыл көмүс кинигэҕэ киирдилэр.
1955-1960сс. Тулагы Киллэм оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ. Бу үлэлиир кэмигэр оскуоланы интернаты уунан ититиллэр системаҕа маҥнайгынан киллэрбитэ. Дьиэлэр сылыйан, үлэлиир, олорор условия тупсубута. Бастакынан стационарнай-техническай средстволары туһаныы тэриллибитэ. Оскуола үөрэнээччилэрэ худ. Самодеятельность куораттааҕы көрүүтүгэр I миэстэни ыланнар Дьокуускай-Москва-Киев туристическай путевканан наҕараадаланан 1957 сыллаахха 20 оҕону илдбэ сылдьыбыта. Саха сирин оҕолоро бу Киевка маҥнайгы сырыылара этэ. Оскуола учууталларыгар олорор 4 квартиралаах уопсай дьиэлэрин туттарбыта. Оскуолаҕа сыҺыары ирдэбилгэ эппиэттиир киинэ көрдөрөр будка тутуллубута. 1960-1974сс. Мэҥэ-Хаҥалас Балыктааҕар забуһунан, директорынан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ республикаҕа үөрэтии кабинетнай систематын маҥнайгынан киллэрбитэ. 1966 сыллаахха сүүрэн-көтөн, туруорсан, орто оскуоланы астарбыта. Төрөппүттэри кытта үлэ системалаахтык ыытыллара, ол курдук төрөппүт-оскуола-общественность бииргэ үлэлээһинин олорор сиринэн үлэ бастакынан тэриллибитэ. Оскуолаҕа ленинскэй хос аһаллыбыта. Учууталлар күүстэринэн, сайыҥҥы сынньаланнарыгар мастерской. 6 квартиралаах уопсай дьиэ тутуллубута. Бу кэмҥэ Балыктаах оскуолатыгар икки төгүл республиканскай семинардар ыытыллыбыттара. Кыраайы үөрэтэр туристическэй походтар тэриллибиттэрэ. Хас биирдии пед.коллектив чилиэнэ, учуутал үрдүк аатын түһэн биэрбэккэ, күүрээннээхтик үлэлиирин, сатабыллаахтык тэрийэн учууталлар олорор, үлэлиир условияларын тупсарыыга улахан болҕомтолоох салайаччы быһыытынан биллибитэ.
1974 сыл оройуоннааҕы партия комитетын анааһынынан 4 нүөмэрдээх Төҥүлүтээҕи профтехучилищеҕа директорынан. Преподавателинэн, үрдүк таһаарыылаахтык 24 сыл үлэлээтэ. Комсомол киин кэмитетын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Бу үлэлээбит, сырата барбыт училищетын үлэтин,олоҕун көрдөрөр Захаров Е.А., Цыпандина В.В., Попова Е.С., автордаах «Ленинскэй комсомол бириэмийэтин лауреата 4 №-дээх проф.лицей диэн кинигэ таһаарбыттара. 150 киһилээх коллектибы салайан, улэлиир кэмигэр күүһүн-уоҕун училище материальнай базата сайдарыгар биэрбитэ. Уопсай олорор дьиэлэр, 20 миэстэлээх гараж, котельнай, пилорама, подсобнай хаһаайыстыба, училище киэн туттуута спортивнай комплекс тутуллубуттара.
Е.А. Захаров көҕүлээһининэн уонна өйөөһүнүнэн элбэх ситиһиилэр ситиһиллибиттэрэ. Ол үтүө туоһутунан 1985 сыллаахха училище Россияҕа Ленинскэй Комсомол лауреата үрдүк ааты ылбыта буолар. 1977 сыл ВЦСПС Почетнай грамотата, 1981 сыл. Педагогическай кабинет тэриллэн үлэтэ РСФСР-га биир үчүгэй үлэлээҕинэн биллибитэ. 1983 сыл Эйэ Фондатын Почетнай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1980 сыллаахха Ленинскэй зал музей аһыллыбыта, үлэтэ Союз көрүүтүгэр бастаабыта. Сыралаах үлэ түмүгүнэн үгүс үлэһиттэр республика, Союз үтүөлээх учууталлара, производственнай үөрэхтээһин туйгуннара уонна да атын чиэскэ бочуокка тиксибиттэрэ. Училищеҕа 500-600 оҕо республикабыт бары улуустарыттан кэлэн үөрэнэн, идэ ылан бараллара. 200-ҕэ тиийэ детдом оҕолоро үөрэнэллэрэ. Манна барыларыгар ийэлии истиҥник, аҕалыы амарахтык сыһыаннаһан, үөрэтэн-такайан, училище бары үлэһитэ сүрдээх бэриниилээхтик, оҕо,ыччат туһу диэн үлэлээбиттэрин Егор Александрович махтала улахан. Билигин бу олоххо миэстэлэрин булан, үлэлии хамсыы сылдьар махталларын этэллэриттэн киһи эрэ үөрэр, онтон ордук дьол суох.
Уол оҕо төрөөн, сураҕа суох сүппүт аҕатын ирдэһэн булан, көмүллүбүт уҥуоҕар кэргэнинээн Марфа Ивановналыын, кыра уолларын Егор ЕгоровиҺы илдьэ төрөөбүт алааһын буорун-уутун илдьэн сүгүрүйэн кэлбиттэрэ. Аҕатын, убайдарын сырдык ааттарын үйэтитэн, Кыайыы 65 сылыгар «БэҺэртэн» сэриигэ барбыт суолларыгар сыыр үрдүгэр, биирдии бэйэлэригэр 5 планшеты туттаран, тимир остуолбаҕа тиһэн өйдөбүнньүгү оҕолорун-сиэннэрин кытта туруорбута. Үлэлээбит сирдэригэр Тулагы-Киллэм, Балыктаах оскуолаларын, Төҥүлү училищетыгар көҕөрдүү ыыттаран, мас олордубуттара билигин да, көҕөрөн силигилии үүнэ турар. Матта нэһилиэгэр«Ийэҕэ махтал» скверын онороллоругар сүбэ-ама биэрбитэ.
Оло5ун устатын тухары общественнай олох эрэллээх саллаата. Нэһилиэк советын депутата, «Знание» общество активнай чилиэнэ. 1944 сыллаахха комсомуол чилиэнэ, 1956 сылтан Коммунистическай Партия чилиэнэ.
1964 сылтан күн бүгүнүгэр дылы билиини тарҕатар, кинигэ пропагандалыыр.«Бичик» кинигэ кыһатын кытта үлэлэһэн «За вклад в развитии национального книгоиздания» диэн бэлиэ хаһаайына.
Абаҕата Бүөтүр биир сүөһүтүн өлөрөн үөрэн диэн алҕаан куоракка ыыппыт. 1955 сыллаахха Учительскай институт саха салаатын, онтон 1960 сыллаахха Саха государственнай университетын историческай факультетын бүтэрбитэ. 51 сыл үөрэх-иитии эйгэтигэр эҥкилэ суох, үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээн «Саха АССР үтүөлээх учуутала», РСФСР уонна Саха республикатын профтех үөрэхтээһинин туйгуна, «Учууталлар учууталлара», «Гражданскай килбиэн», спорт уонна физическэй культура сайдыытыгар үтүөлэрин иһин бэлиэлэр хаһаайыннара.
Мөҥүрүөн, Мэҥэ, Төҥүлү нэһилиэктэрин уонна Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина. 1948 сылтан тапталлаах кэргэнинээн Марфа Ивановналыын 65 сыл бииргэ олорон, «Тимир» свадьбаларын бэлиэтээбиттэрэ.
Төһө да 89-с хаарыгар сырыттар 10 сыл архивка хасыһан, үлэлээн төрөөбүт нэһилиэгин историятыгар 1795 сылтан перепиһы, архивынай докумуоннарынан, төрүччүнү үөрэтиигэ «Мөҥүрүөннэр» диэн кинигэ суруйан бэлэмнээтэ.
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:50102465-f442-43ca-8969-d69d7f0c42c4>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://sakhakprf.ru/news/sakhalyy/11125-partiya-erelleekh-sallaata", "date": "2019-02-19T18:41:57Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247491141.23/warc/CC-MAIN-20190219183054-20190219205054-00244.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000096559524536, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 20, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000096559524536}"}
|
Вячеслав Владимирович Рюрикович
Вячеслав Владимирович Рюрикович - Русь 22-с салайааччыта. 1139 сыллаахха бөрөстүөлгэ 10 эрэ хонук олорбут. Убайа Ярополк II Владимирович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Чернигов кинээһэ Всеволод II Ольгович Киевы осаадалаабытыгар, куораттан тахсан биэрбит[1].
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Всеволод II Ольгович ыраахтааҕы буолбут.
Быһаарыылар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
- Коммерсантъ Рейтинг, альманах, тохсунньу 14, 2008
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:f93b0861-0590-4c05-b61c-9a0a3034982f>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87", "date": "2019-02-19T19:37:10Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247491141.23/warc/CC-MAIN-20190219183054-20190219205054-00244.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.0000011920928955, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 14, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.0000011920928955}"}
|
НВК САХА – Дойду үрдүнэн болдьох иннинэ биир кэлим эксээмэннэри кулун тутар 21 күнүттэн муус устар 11 күнүгэр диэри туттардылар. Оскуоланы урукку сылларга бүтэрбиттэр, эрдэтээҥҥи эксээмэннэрин көрдөрүүтүн тупсарааччылар, барыта 23 тыһыынчаттан тахса киһи кытынна. Маннык болдьох иннинэ туттарыы Чукотка автономнай уокуругуттан ураты РФ бары субъектарыгар ыытылынна.
Эксээмэннэри 245 пууҥҥа туттулар, 12 тыһыынчаттан тахса тэрийээччи уонна 2,2 тыһыынчаттан тахса кэтээн көрөөччү үлэлээтэ. Бары пууннарга онлайн режиминэн видео нөҥүө кэтээтилэр.
«Бэһис сылын эксээмэн дьэҥкэтик уонна чиэһинэйдик ыытылларын ситистибит. Эксээмэн кыттыылаахтара билиилэрин тургутан көрөллөр», – диэн РФ үөрэх уонна наука миниистирин солбуйааччыта Сергей Кравцов эттэ.
Болдьох иннинэ эксээмэни ордук нуучча тылыгар, математикаҕа, ону сэргэ обществознаниеҕа туттардылар.
Эксээмэн кэмигэр 67 киһи шпаргалканы уонна 106 киһи суотабай төлөпүөннэрин туһаммыттарын иһин үүрүллүбүттэр.
Биир кэлим эксээмэн ыам ыйын 28 күнүттэн от ыйын 2 күнүгэр диэри ыытыллыаҕа. –ай//кс
Поделиться:
Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488
|
fineweb-2
|
{"id": "<urn:uuid:a501169b-8548-44c4-98f6-de25dbfd73ef>", "dump": "CC-MAIN-2019-09", "url": "http://nvk-online.ru/arassyyja-a-boldoh-innine-biir-kelim-ekseemeni-23-ty-yyncha-ki-i-tuttarda/", "date": "2019-02-21T22:05:09Z", "file_path": "s3://commoncrawl/crawl-data/CC-MAIN-2019-09/segments/1550247511174.69/warc/CC-MAIN-20190221213219-20190221235219-00244.warc.gz", "language": "sah", "language_score": 1.000009298324585, "language_script": "Cyrl", "minhash_cluster_size": 7, "top_langs": "{\"sah_Cyrl_score\": 1.000009298324585}"}
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.